عاسىرلار كوشىمەن ىلەسكەن كەرۋەندەر ەلەسى, ۇلتتىڭ ۇلان-بايتاق قازىناسىن ساقتاۋداعى الاساپىران كەزەڭدەر كورىنىسى, ۇلى دالامىزدا ءومىر سۇرگەن ساڭلاقتاردىڭ تاعدىر جولىنداعى ەستەلىكتەر, جالپى, ۇلتتىق مادەنيەت, سالت-ءداستۇردىڭ ءبارى دە وسى مۋزەي تورىندە. مادەنيەتى دامىعان وزىق مەملەكەتتەردىڭ بارىندە دە مۋزەي ەرەكشە قۇرمەتكە يە. ال وڭىرلەردەگى مۋزەيلەر ءوڭىر تاريحىنان باستاپ, تۇتاس ۇلتتىڭ قازىناسىن قامتيتىن, ونى حالىققا تانىستىراتىن ەرەكشە ورىن.
قازاق دالاسىنىڭ قاي قيىرى دا وزىندىك قاسيەتىمەن, تابيعاتىمەن ەرەكشە. قولتاڭباسى قالىپتاسقان قوڭىر دالانىڭ قوڭىرتوبەل تىرشىلىگىنىڭ ءوزى قازاقتىڭ كەنەن بولمىسىن كورسەتەدى. سول سياقتى شۋ ءوڭىرى دە قازاق تاريحىندا, حالىق اندەرىندە كوپ كەزدەسەتىن كونە مەكەننىڭ ءبىرى. ءبىر عانا قازاق حاندىعىنىڭ شۋ ولكەسىندە ىرگە كوتەرگەنىنىڭ ءوزى تاريحي ماڭىزى زور دەرەك. بۇدان وزگە دە حالىقتىڭ رۋحاني ءىنجۋ-مارجاندارىندا شۋ كەلبەتى جايلى دەرەكتەر كوپ-اق. دەگەنمەن ءوڭىردىڭ تاريحىن, تاعدىرىن تانىتاتىن شۋ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى بۇگىندە عيماراتقا ءزارۋ. وبلىستىق دەڭگەيدە كورسەتكىشى جاقسى اۋدانداردىڭ بىرىنەن سانالاتىن شۋ اۋدانىنداعى بۇل جاعداي شىنىندا دا ۇلتتىق رۋحانياتقا دەگەن سەلقوستىقتى اڭعارتقانداي. ءوڭىردىڭ تاس داۋىرىنەن باستاپ سىر شەرتىپ, شەجىرە ايتاتىن مۋزەي 1986 جىلدان باستاپ قوعامدىق نەگىزدە پايدالانۋعا بەرىلگەن ەكەن. كەيىننەن مۋزەيگە ەكى قىزمەتكەر جۇمىسقا قابىلدانىپ, مادەني مەكەمە تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەي باستاعان. الايدا 1997 جىلى مۋزەي وتقا ورانىپ, قۇندى جادىگەرلەردىڭ باسىم بولىگى عيماراتپەن قوسا جانىپ كەتەدى. سونشاما ەن بايلىق دالادا قالىپ, اقىرى سول كەزدە اۋداندىق مۋزەي ەسكى شىركەۋ عيماراتىنا كوشىرىلەدى. بۇل عيمارات 1914 جىلى سالىنىپتى. الايدا بۇل عيماراتتىڭ دا ەشقانداي قۇجاتى بولماعان, ودان كەيىن جىلۋ دا جوق ەكەن. ايتەۋىر اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ قۇندى دۇنيەلەردەن كوز جازىپ قالماۋ ءۇشىن ماماندار وسى جەردە جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى.
ەسكى بولسا دا جادىگەرلەردى ساقتاپ قالۋعا, جالپى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جۇرت كوزىنەن تاسا ەتپەۋگە ىقپال ەتۋدە سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن شىركەۋ عيماراتى دا كەيىننەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ شەشىمىمەن سلاۆيان قاۋىمداستىعىنىڭ ەنشىسىنە بەرىلەدى. بۇرىنعىنىڭ وزىنە شۇكىر دەپ جۇرگەن مۋزەيلىكتەر ءۇشىن ەندى بۇدان دا قيىن كەزەڭ تۋادى. جالپى, ءبىر مەكەمەنى حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ ءۇشىن دە جۇمىسشىلار قاجەت. وعان قوسا قىزمەتكەرلەرگە تولەنەتىن قارجىنىڭ كەرەگى تاعى بار. وسى ورايدا مەكەمەنىڭ قاراۋىلى مەن ەدەن جۋشى قىزمەتكەرىنە اۋداندىق بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرۋ قولعا الىنادى. بىراق 2012 جىلى ەدەن جۋشى قىزمەتى قىسقارتىلىپ كەتەدى. قىزمەتكەرلەرى از, ەدەن جۋشىسى ءتىپتى جوق مەكەمە مۇڭىن شۋلىق شەنەۋنىكتەر تىڭداي قويمايدى.
بۇگىندە شۋ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى اۋداندىق ونەر مەكتەبىنىڭ ەكى بولمەسىندە 2014 جىلدىڭ قاراشا ايىنان بەرى وتىر. جادىگەرلەرىنىڭ جارتىسى ەسكى شىركەۋ عيماراتىندا قالسا, قالعان جارتىسى اۋداندىق ونەر مەكتەبىنىڭ ەكى بولمەسىندە. كوبىسى ءتىلسىز جاۋدىڭ تۇتقىنىندا قالدى دەگەنمەن, بۇگىننىڭ وزىندە اۋداندىق مۋزەيدىڭ باي قورى بار. ماسەلەن, اۋدان ىرگەسىندەگى بالاساعۇن قالاشىعىنان تابىلعان جادىگەرلەر, 500-گە جۋىق ەكسپونات, ءتۇرلى قۇجاتتار مەن ەل ىشىنەن جينالعان قۇندى دۇنيەلەر مۋزەيدىڭ بار بايلىعى. مۇندا نەگىزگى قورعا 2988, ال عىلىمي نەگىزگى قورعا 792 جادىگەرلەر مەن قۇجات جاتادى. دەگەنمەن, وسىنشا رۋحاني بايلىقتى اياداي ەكى بولمەگە سىيدىرۋ بۇگىندە تاعى مۇمكىن بولماي وتىر. ونىڭ ۇستىنە, كوپشىلىكتىڭ مۇندا كەلىپ جادىگەرلەردى تاماشالاۋى ءۇشىن دە جاعداي جوق. ارا-تۇرا وقۋشىلاردى ەرتىپ كەلگەن مۇعالىمدەر بولماسا, قاراپايىم كوپشىلىك مۇندا كەلە دە بەرمەيدى ەكەن.
ال اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى ءلايلا ساداباەۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ولار جىلجىمالى كورمەمەن جۇرۋگە ءماجبۇر. ايتپەسە رۋحاني بايلىقتىڭ مۇندا شاڭ باسىپ, شىڭىراۋعا كەتەتىن ءتۇرى بار.
2014 جىلى شۋ اۋداندىق بيۋدجەتىنىڭ ەسەبىنەن اۋدان ورتالىعى تولە بي اۋىلىنداعى توزىعى جەتىپ تۇرعان «قاراكوز» مەيرامحاناسى 3 ميلليون 700 مىڭ تەڭگەگە ارنايى اۋداندىق مۋزەيدىڭ عيماراتى ءۇشىن ساتىپ الىنعان. بىراق ارادا تالاي ۋاقىت وتسە دە ونىڭ جوندەۋ جۇمىستارىنا قاراجات قاراستىرىلماي كەلەدى. وتكەن جىلى اۋداندىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى كلارا قوجاعاپانوۆا اۋداندىق مۋزەي عيماراتىنا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ونىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ساراپتامادان ءوتىپ, 36 ميلليون 670 مىڭ تەڭگەگە ازىرلەنىپ قويعانىن ايتقان ەدى. ءتىپتى بۇل ماسەلە كەلەر جىلدىڭ قارجىلىق جاعدايى قارالاتىن قاراشا ايىندا-اق بەلگىلى بولۋى ءتيىس ەدى. الايدا بۇل دا ورىندالعان جوق.
قاراشا ايى كەلمەك تۇگىلى, جىل ءبىتىپ, جاڭا جىلدىڭ ەكىنشى ايىنا اياق باستىق. دەگەنمەن, اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ تاعدىرى ءالى جۇمباق كۇيدە. ەسكى بولسا دا اۋدان ەسەبىنەن الىنعان عيماراتى بولا تۇرا, ەندى ونىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا قاراجاتتىڭ قولبايلاۋ بولۋى تۇسىنىكسىز نارسە. ەندى قاراجات قاشان ءبولىنىپ, اۋداندىق مۋزەي قاشان قالپىنا كەلتىرىلەدى دەگەن ساۋالىمىزعا شۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەربول ايمانبەتوۆ 30 ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجاتتى اۋدان اكىمدىگىنىڭ كوتەرە المايتىنىن ايتىپ جاۋاپ بەردى. ال وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى دۇيسەنالى بىقىباەۆ وتكەن جىلى مەملەكەت تاراپىنان «جول كارتاسى» باعدارلاماسىنىڭ الىنىپ تاستالعانىن, سوندىقتان دا قاراجات بولۋگە ەشقانداي نەگىزدىڭ جوق ەكەنىن ايتىپ وتىر. ەگەر اۋدان اكىمدىگىنىڭ قاراجات بولۋگە شاماسى كەلمەسە, نە ول وبلىستىق بيۋدجەتتەن قاراستىرىلماسا, سوندا مۋزەيدىڭ تاعدىرى مۇڭدى كۇيدە قالا بەرمەك پە؟!.
اۋداندىق مۋزەي ورتەنبەي تۇرىپ, مۇندا 7 ءبولىم جۇمىس ىستەگەن. كەيىننەن مۋزەي ورتەنگەن سوڭ ونىڭ 2 ءبولىمى قىسقارىپ كەتكەن. بۇگىندە ونەر مەكتەبىندە مۋزەيدىڭ 3 ءبولىمى تۇر. قالعان ءبولىمى ەسكى شىركەۋ عيماراتىندا قالىپ قويعان. ەندى ولاردىڭ ءبارىن الىپ كەلۋگە عيماراتتىڭ جوقتىعى تاعى كەدەرگى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ۇسىنعان ەدى. سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى اتالعان باعدارلامانىڭ جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن مادەني نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيتىنىن دە ايتقان. ال «تۋعان جەر» باعدارلاماسى بويىنشا جامبىل وبلىسىندا بىرقاتار جۇمىستاردىڭ اتقارىلعانى بەلگىلى. ءتىپتى جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە سپورتزال, بالاباقشا, مەشىت سياقتى نىسانداردى سالىپ بەرىپ جاتقانى دا حالىقتىڭ كوز الدىندا. بىراق وسى ءبىر مۋزەي ماسەلەسىنىڭ تالاي جىلدان بەرى ءتۇيىنى تارقاماي كەلەدى. جەرگىلىكتى مۋزەي قورىن بايىتۋ بىلاي تۇرسىن, سول باي قوردى ءبىر عيماراتقا ورنالاستىرۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولىپ وتىر. ەگەر بۇل ماسەلە ءارى قاراي وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا, وندا عاسىرلاردان بەرى امان جەتكەن جادىگەرلەردىڭ جوعالىپ, قۇندى قۇجاتتاردىڭ قولدى بولىپ ياكي جىرتىلىپ كەتۋى دە ىقتيمال. ءتىپتى قاراجات قاراستىرۋ جاعى مۇمكىن بولماي جاتسا, شۋ اۋدانىنىڭ اكىمدىگى جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ كومەگىمەن بولسا دا مۋزەي عيماراتىنا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزسە ءتىپتى دۇرىس بولار ەدى. الداعى ۋاقىتتاردا بالكىم اۋداندىق مۋزەي جاڭا عيماراتقا كوشىپ, شاشىلىپ كەتكەن جادىگەرلەر جيناقتالىپ, حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىمەن قايتا قاۋىشاتىن كۇنى دە تۋار. قالاي بولعان كۇندە دە مادەني نىساندارىمىزدىڭ مۇڭدى كۇيدە ەمەس, اسقاق كەيىپتە كورىنگەنى دۇرىس-اق.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
