وسى ورايدا ويعا تۇسەدى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «تاراز – تاريحىمىزدىڭ تەمىرقازىعى» دەگەن سوزىندە شىن مانىندە تەرەڭ ءمان بار. كونە تاريحىمىزعا ۇڭىلە كوز سالساڭىز, تاراز تاريحىنا قاتىسى جوق ءداۋىردى كەزدەستىرمەيسىز. باسقاسىن ايتپاعاندا, كۇنى كەشە عانا بۇكىل ەل بولىپ 550 جىلدىعىن اتاپ وتكەن قازاق حاندىعى وسى وڭىردەن تامىر العاندىعى ءسوزىمىزدىڭ ايقىن دالەلى.
قايبىر داۋىرلەردە عىلىم, ءبىلىم, ادەبيەت وكىلدەرى تارازدىڭ تۋماسى ەكەنىن, سول شاھاردا تۇرىپ جاتقانىن مارتەبە ساناعان. بۇعان كورنەكتى عالىم ءابساتتار دەربىسالى جۇرتشىلىققا جاريا ەتىپ كەلە جاتقان ءار عاسىرلارداعى تارازيلەر كۋا. ال ءبىز اڭگىمەمىزگە ارقاۋ ەتپەك بولىپ وتىرعان شەيح احمەت تارازي كىم؟ بۇل ەسىم قايدان جانە قالاي ءمالىم بولىپ وتىر؟
2002 جىلى ەلباسىنىڭ قامقورلىعى مەن تىكەلەي قولداۋىنىڭ ارقاسىندا كونە شاھار تارازدىڭ 2000 جىلدىق مەرەيتويى حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ ءوتىلىپ, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ومىرىندەگى زور تاريحي ءارى مادەني وقيعا بولىپ ەستە قالدى.
مەرەيتويدىڭ ەڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – قازاق تاريحىنا, تاراز تاريحىنا قاتىستى ادەبي, عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ جارىققا شىعارىلۋىندا ەدى. مۇنىڭ ءوزى ەل مادەنيەتىن وركەندەتۋگە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس بولدى.
وسى مەرەيتوي شەڭبەرىندە جارىق كورگەن زاڭعار جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ اعامىزدىڭ «تالايعى تاراز», ءبىلىمدار عالىم جانعارا دادەباەۆتىڭ «اتىڭنان اينالايىن», تاريحشى-جازۋشى, جۋرناليست باقتيار ابىلداەۆتىڭ «تاراز. قاراحان. ايشا ءبيبى» كىتاپتارى وقىرمان قاۋىم جىلى قابىلداعان تۇشىمدى دۇنيەلەر بولدى.
كونە تاراز مەرەيتويى سەبەپكەر بولعان تاريحي جاڭالىقتار دا جوق ەمەس ەدى. وسى ايتۋلى وقيعاعا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا «شەيح احمەت قۇدايداد تارازي – اقيىق اقىن, عۇلاما عالىم» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساعانىمىز بار. بۇعان دەيىن احمەت ءتارازيدىڭ ەسىمى بۇگىنگى وقىرمانعا بەيمالىم بولاتىن. سول كەزدە تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىن توپتاپ جارىققا شىعاردى. بۇعان قوسا وسى ەكىمىڭجىلدىققا ارناپ شىعارىلعان «تاراز. جامبىل وبلىسى» ەنتسيكلوپەدياسىنا («قازاق ەنتسيكلوپەدياسى», الماتى, 2003) شەيح احمەت قۇدايداد تارازي تۋرالى وسى جولدار اۆتورىنىڭ ماقالاسى جاريالاندى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, ول تۋرالى ەلىمىزدە جاريالانعان العاشقى ماتەريالدار وسى عانا بولاتىن.
القيسسا, اتالمىش مەرەيتويعا ازىرلىك بارىسىندا تاراز تاريحىنا قاتىستى تۇلعالاردى ىزدەستىرگەنىمىز بار. سول تۇستا بابىردىڭ «مۇقتاسارىندا» اتاپ وتىلگەن شەيح احمەت تارازي دەگەن ەسىمگە نازار اۋداردىق. ونىڭ «فونۋن-ءال-بالاعە» دەگەن ەڭبەگى انگليانىڭ وكسفورد قالاسىنداعى كىتاپحانادان, كوشىرمەسى تاشكەنتتەن تابىلدى. ءسويتىپ قولجازبانىڭ كوشىرمەسىن قازاقستانعا, العاشقى پاراعىنان باستاپ جازىلعان جەرى تارازعا الىپ كەلدىم. وسى ميسسيا كەزىندە جەرگىلىكتى تاريحشى-جازۋشى باقتيار ابىلداەۆ, مادەنيەتتانۋشى الىبەك امزەەۆ بىرگە بولدى. تۇركى تىلىندە جازىلعان بۇل تۋىندى ادەبيەتتانۋ, ادەبيەت تەورياسى سالاسىنداعى زور عىلىمي دۇنيە بولىپ شىقتى. ونىڭ ۇستىنە قولعا تيگەن ولەڭدەرى احمەت ءتارازيدىڭ اسا دارىندى عالىم عانا ەمەس, ءوز داۋىرىنە تانىلعان اقيىق اقىن بولعاندىعىنا كوز جەتكىزەدى.
شەيح احمەت ءتارازيدىڭ «كوركەم ءسوز ونەرى» («فونۋن-ءال-بالاعە») ەڭبەگى حيجرا بويىنشا 840 جىلى, ياعني XV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا, 1436-1437 جىلدارى جازىلعان. ءوزى تارازدا ءومىر سۇرگەن عالىم سول زامانداعى شىعىس وقىمىستىلارىمەن, شايىرلارىمەن پىكىرلەس, سىيلاس بولعان. ماۋەرانناھردى بيلەپ تۇرعان ۇلىقبەكپەن دوستىق قاتىناس ۇستاعان, ونى عالىم, قالامگەر, ءامىر رەتىندە قۇرمەتتەگەن, سوندىقتان دا اتالمىش ەڭبەگىن سوعان ارنايتىنىن جازادى.
«كوركەم ءسوز ونەرىندە» بەلگىلى, بەلگىسىز ەسىمدەر, ءبىز ءۇشىن تىڭ دەرەكتەر, وعان قوسا پارسى تىلىندەگى ماتىندەر, قيتالار دا كەزدەسەدى. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ بىرقاتار تىلدەردى مەڭگەرگەندىگىن, ءوز داۋىرىندەگى جانە وعان دەيىنگى ادەبيەتتى تەرەڭ بىلگەندىگىن كورسەتەدى.
پارسى, كونە تۇركى تىلدەرىنىڭ ۇلكەن بىلگىرى, بۇگىندە بەلگىلى عالىم يسلام جەمەنەيدەن الماتىدان تارازعا قىزمەت بابىندا كوشىپ كەلۋىن ءوتىنىپ, ەكەۋمىز بىرگە اتالمىش ەڭبەكتى ءبىراز بەدەرىندە شاما-شارقىمىزشا قازاقشالادىق, ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز تولىقتىرىپ وتىردىق.
شەيح احمەت ءتارازيدىڭ وسى ريسالاسى ولەڭ تەورياسى تۋرالى تۇركى تىلىندە جازىلعان العاشقى زەرتتەۋشىلىك-تالدامالىق ەڭبەك. بۇل ەڭبەكتە اۆتور وزىمەن زامانداس تۇركى تىلدەس شايىرلاردىڭ, سونداي-اق پارسى-تاجىك كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىنان ۇزىندىلەر كەلتىرگەن. مۇنىڭ ءوزى تۇركى عىلىم, ادەبيەت تاريحىنىڭ تەرەڭىرەك تامىر جايعانىن ايعاقتايدى. اتالمىش تراكتاتتىڭ مازمۇنى كوركەم ءسوز – ولەڭ جۇيەسى تۋرالى, ۇيقاس جانە ءراديفتى ۇيقاس, جالپى ولەڭ ونەرى, ءارى عارۋز (ارۋز) ولەڭ ۋازىندەرىنە ارنالعان مىسالدارمەن عىلىمي تالدانىپ, انىقتامالارى بەرىلگەن. تۇركى حالىقتارى پوەزياسىندا ورىن العان وسى ولەڭ ولشەمى «عارۋزي تۇركي» دەپ اتالىپ, اسىرەسە شاعاتاي ءتىلى ۇستەمدىك ەتكەن زاماندا دۇنيەگە كەلگەن پوەزيا الەمىندە تولىق كورىنىسىن بەردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جوعارىدا ايتىلعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, «V-XV عاسىرلاردا تۇركى ءتىلى ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ اسا اۋقىمدى بولىگىندە ۇلتارالىق قاتاناس ءتىلى بولدى. ماسەلەن, التىن وردانىڭ بۇكىل رەسمي قۇجاتتارى مەن حالىقارالىق حات-حابارلارى نەگىزىنەن ورتاعاسىرلىق تۇركى تىلىندە جازىلىپ كەلدى. حالقىمىز يسلام ءدىنىن قابىلداعان سوڭ رۋنيكالىق جازۋلار بىرتىندەپ ىسىرىلىپ, اراب ءتىلى مەن اراب ءالىپبيى تارالا باستادى. X عاسىردان XX عاسىرعا دەيىن, 900 جىل بويى قازاقستان اۋماعىندا اراب ءالىپبيى قولدانىلدى».
مىنە, شەيح احمەت ءتارازيدىڭ «كوركەم ءسوز ونەرىن» كونە تۇركى تىلىندە اراب قارپىمەن جازۋىنىڭ سەبەبىن وسىدان تۇسىنۋىمىزگە بولادى.
ادەبيەتشى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ بىلاي دەپ جازادى: «تۇركى ولەڭ قۇرىلىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى شەيح احمەت يبن قۇدايداد تارازيدەن كوپ كەيىن ناۋاي مەن بابىردىڭ عارۋزي تۇركي ولەڭ ولشەمى تۋرالى جازىلعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جازىلىپ تانىلعانىن بىلەمىز. وسى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنەن كەيىن سولارمەن ىلەسە شىققان اتاقتى اقىن, تاريحشى م.ح.دۋلاتيدىڭ «جاھانناما» داستانى دا تىكەلەي عارۋزي تۇركي ولەڭ ولشەمىنىڭ تۇرىمەن جازىلۋى كوپ نارسەنىڭ سىرىن تانىپ بىلۋگە باستايدى».
راسىندا, XV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ماۋەرانناھردا ادەبي ءومىر قايناپ جاتقان كەزدە تۇركى تىلىمەن پارسى ءتىلى قاتار جاپپاي ءورىس الدى. شەيح احمەت تارازيدەن ءبىراز كەيىن قازاق عالىمى, ۇلى تاريحشى مۇحاممەد حايدار دۋلات (1499-1551) ءوزىنىڭ ايگىلى ادەبي تاريحي ەڭبەگى – «تاريح-ي راشيدي» كىتابىن پارسى تىلىندە, ال «جاھانناما» داستانىن سول ۋاقىتتا تۇركى حالىقتارىنا ءتان ورتاق شاعاتاي تىلىندە جازدى. مۇنىڭ ءوزى ەكى ءتىلدىڭ, ياعني تۇركى مەن پارسى تىلدەرى ماۋەرانناھر مەن حوراسان ايماعىندا ارالاس-قۇرالاس بولعانىن بايقاتادى. سوندىقتان قازاق دالاسى دا ەكى ءتىلدىڭ ىقپالىنان تىس قالمادى. سونىڭ سالدارىنان قازاق توپىراعىنان شىققان شايىرلار, عالىمدار مەن ويشىلدار تۇركىلەر مەن پارسىلاردىڭ ادەبيەتىنە, مادەنيەتىنە, تىلىنە بىردەي ءمان بەرىپ, قوعام ومىرىنە جەتە كوڭىل ءبولدى, تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەپ وتىردى.
شەيح احمەت تارازي كوپتەگەن مىسالدارمەن «بالاعە» – كوركەم ءسوز ونەرىنىڭ, ياعني ولەڭنىڭ قىر-سىرىن اشۋعا تىرىسادى. تۇركى ولەڭدەرىن پارسى پوەزياسىنىڭ ۋازىندەرىمەن سالىستىرا وتىرىپ ساراپقا سالادى. تانىلعان ولەڭ تۇرلەرى مەن ولەڭ ولشەمدەرىن (ۋازىندەرىن) ايرىقشا نازاردا ۇستايدى. تارازي ءوز ەڭبەگىندە ءسوز ونەرى تۋراسىندا بىلاي دەگەن: ء«تىل – ادامزاتقا ءتان, ءاربىر ادامنىڭ كوڭىلى ماعىنالى ءسوزدى قالايدى. ماعىنالى ءسوز كوڭىلگە قونىمدى كەلەدى. سوندا كوڭىل مەن ءسوز اجىراماس بولار. بۇل ازاماتتىڭ قاستەرلى سەزىمى شەڭبەرىندە بولماق, ودان تىسقارى ەمەس. عالىمدار ء«سوزدىڭ ەكى ءتۇرى بار, ءبىرى – قارا ءسوز ء(ناسىر), ەكىنشىسى – ولەڭ ء(نازىم) دەپ ءبولۋدى ءجون كورگەن».
شەيح احمەت تارازي وزىنەن بۇرىن جانە كەيىن ءومىر كەشكەن عالىمدار سياقتى اللاعا يمانى كامىل جانە يسلام جولىنا باس يگەن ويشىلدار قاتارىنا جاتادى. بۇل پىكىرىمىزدى عالىمنىڭ مىناداي سوزدەرى قۋاتتايدى: «اللا تاعالاعا شۇكىر, ويتكەنى ادامزاتتىڭ بولمىسىنا قاراڭعىلىقتان جارىق ساۋلە كورە ءبىلۋ ءۇشىن, قيىنشىلىقتاردىڭ ءتۇيىنىن شەشە ءبىلۋ ءۇشىن كورە الاتىنداي جانە تۇسىنە بىلەتىندەي كۇش بەرگەن. ءارى سوزبەن ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ ۇعىمدارىن ھاشيدا تاسىلىمەن (قاعاز بەتتەرىنە ءتۇسىرىپ) كوركەم تۇردە ءارتۇرلى قىرىنان بايان ەتە الادى. مۇنىڭ ءبارى – شۇكىرشىلىككە تۇرار تارتۋ». سوزدەن ارتىق گاۋھار بولعاندا, ول ءسوزدىڭ قاي جاعىندا تۇرار ەد, – دەپ ءوز ويىن ءبىر شۋماق ولەڭگە ارقاۋ ەتەدى. شەيح احمەت تارازي اللا تاعالاعا ءتىل بەرگەنى ءۇشىن, ءارى تىلگە سويلەۋ قۇدىرەتىن سىيلاعانى ءۇشىن شەكسىز العىسىن ايتىپ, شۇكىر ەتكەن سوڭ, مۇنى سول زاماننىڭ دانالارىنىڭ بويىنا دارىعان بىلىممەن قاتار يماندىلىقتىڭ ۇلگىسى دەپ بىلسەك بولار.
شەيح احمەت ءتارازيدىڭ «فونۋن ءال-بالاعە» ەڭبەگى بەس تاراۋدان تۇرادى. بۇل – پارسى مەن تۇركى ادەبيەتىنىڭ تەورياسىن ەكى تىلدەگى كوپتەگەن ولەڭ جولدارىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, ەگجەي-تەگجەيلى ايقىنداۋعا ماقسات ەتكەن اسا قۇندى زەرتتەۋ جۇمىسى, تالداۋلارىمەن قاتار شىعىس ادەبيەتىنەن مول ماعلۇمات بەرەتىن تەڭدەسسىز تۋىندى.
«شەيح احمەت قۇدايداد ءتارازيدىڭ ايتۋىنشا, – دەپ جازادى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جانعارا دادەباەۆ, – ونىڭ وزىنە دەيىنگى عالىمدار جازعان ءبىر دە ءبىر ەڭبەكتە ولەڭ ءسوزدىڭ بارلىق تەكتەرى مەن تۇرلەرى ءبىر-بىرىمەن ۇشتاستىرىلىپ, ءبىرتۇتاس قاراستىرىلماعان. سوندىقتان دا ونىڭ پەيى-
ءلى وسى وزەكتى ماسەلەگە اۋادى, كوڭىلىنىڭ پەردەسىن اسقان قۇشتار اۋەستىكپەن اشىپ, قولىنا قالام الادى, قارا ءسوز بەن ولەڭ سوزدەرگە نيەت بىلدىرگەندەردى ولاردىڭ جالپى زاڭدىلىقتارى, تۇرلەرى جايىندا حابار ەتۋدى ماقسات ەتەدى. «كىم دە كىم ءسوز ونەرىن قالاسا جانە شەشەندىك قابىلەتى بولسا, وسى ەڭبەكتەن پايدا كورمەك», – دەپ ءبىلدى ول. XV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ۇسىنىلعان بۇل بولجام ءبىزدىڭ زامانىمىز ءۇشىن دە قىمبات, باعالى».
«كوركەم ءسوز ونەرىندە» بىزگە بەيمالىمدەۋ شىعىس شايىرلارىنىڭ دا ەسىمدەرى اتالادى دەدىك. ولاردىڭ كىم ەكەنىن زەرتتەپ ءبىلۋ, شەيح احمەت ءتارازيدىڭ شىعارماشىلىعىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋ ءوز الدىنا ۇلكەن جۇمىس بولماق. بۇل الداعى ۋاقىتتىڭ شارۋاسى, وعان ادەبيەتتانۋشى, ادەبيەت زەرتتەۋشى قاۋىم بەلسەنە اتسالىسادى دەپ سەنەمىز.
كەڭەسبەك دەمەش,
ادەبيەتتانۋشى, اۋدارماشى
