تۇراننىڭ ۇلى ءبيى تاراعايدىڭ پەرزەنتى جانە كوك كۇمبەزىنىڭ قۇپياسىن تانىتقان ۇلىقبەكتىڭ (1394-1449) اتاسى ەكەندىگىن تەبىرەنە تولعاپ, ءامىر تەمىردىڭ مونولوگىن بىلايشا ايشىقتايدى:
...ءتاڭىرى – كوكتىڭ ءتاڭىرىسى
كۇڭىرەنسىن, كوگىن بيلەسىن!
جەر ءتاڭىرىسى تەمىرمىن,
جەرىمە ءتاڭىرى تيمەسىن!»
كوك ءتاڭىرىسى – ءتاڭىرىنىڭ,
تۇقىمى جوق, زاتى جوق!
جەر ءتاڭىرىسى تەمىردىڭ,
تۇقىمى – تۇرىك, زاتى – وت!
تەگىندە, دالانىڭ اۋىزشا تاريحناماسىنان الىنعان ءامىر تەمىر كورەگەننىڭ جاراتىلىسى, بولمىسى بولەكشە, ايبارى, ايباتى وزگەشە ءبىتىمدى, قاھارلى ەل بيلەۋشىسى ەكەندىگى ايقىن تاڭبالانعان. «مەن ومىرىمدە 12 نارسەنى الدىما نىسانا ەتىپ الىپ, سول ارقىلى بيلىكتىڭ بيىك مارتەبەسىنە جەتتىم. وسى 12 قابىلەتتىڭ كومەگىمەن ءارتۇرلى مەملەكەتتەردى باعىندىرىپ, ولارعا ءوز ءامىرىمدى جۇرگىزدىم. باعىما كورىك, تاعىما ەرىك سىيلادىم», دەيدى.
ايتقانداي, قازاق تامسىلدەرىندەگى بالاۋسا, بالعىن تەمىردىڭ مىنا ءبىر كورىنىستى كورىپ, قانداي ويعا بولەنگەنىنە جۇگىنەيىك:
ء«بىر تىشقان جوعارىدا تۇرعان ەتتى ءبىلىپ, بارعىسى كەلىپ, تامعا ورمەلەپ شىققىسى كەلەدى. بىراق ورتا جولعا بارعاندا تايىپ جىعىلادى. تاعى ورمەلەيدى, تاعى جىعىلادى. تاعى شىعادى, تاعى جىعىلادى. نە كەرەك, توقسان توعىز رەت ورمەلەپ جىعىلادى. وعان دا قاراماي ءجۇزىنشى ورمەلەگەندە ەتكە جەتىپ, جەي باستايدى. بۇل كورىنىستەردىڭ ءبارىن مانادان كورىپ جاتقان تەمىر ويلايدى: «مىنا تىشقان عوي ەتكە بارۋدى تالاپ ەتىپ, سول ەتكە بارعىسى كەلدى. بىراق توقسان توعىز جىعىلدى. سوندا دا ول تالابىن قويعان جوق. اقىرى, ءجۇز دەگەنىندە ىزدەگەنىنە جەتتى. ال ەندى مەنىڭ وسى تىشقانداي جىگەرىم جوق پا؟ مەن دە, ءسىرا, قويماسام تىشقان قۇساپ اقىرى حان بولارمىن», دەپ ويلايدى.
ءامىر تەمىر 12 جاسىنان باستاپ اكەسىمەن بىرگە جورىققا شىققان, قارۋلى, اقىلدى, ايلالى, ازۋلى بولعان. اۋليەلەردىڭ نازارى تۇسكەن ەكەن. عايىپ ەرەن قىرىق شىلتەن قولتىقتايدى ەكەن. ءوزى قىزىر پايعامباردى الەمنىڭ قاي بۇرىشىندا جۇرسە دە, ۇيدە وتىرىپ-اق كورەدى ەكەن. جورتۋىلعا شىققاندا قىزىردىڭ بەت العان جاعىنا اتتانادى ەكەن دەيدى ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەر.
بىردە جاس ۋاعىندا تەمىردى حورەزم بيلەۋشىسى قولعا ءتۇسىرىپ, باقا-شايان, قۇرت-قۇمىرسقا, شىبىن-شىركەي قاپتاعان شۇڭقىر ىشىندە 62 كۇن ۇستايدى. سوندا تەمىر ايتقان ەكەن: «بۇل كىشكەنتاي جاندىكتەر ءبىزدىڭ شىدامدى ءارى تاباندى بولۋىمىزعا قىزمەت ەتەدى. دۇنيە تەرىس اينالسا دا قامىعىپ قايعىرۋعا بولمايدى, بارلىق ۋاقىتتا ۇمىتتەنۋ دۇرىس, سەبەبى, جاقسى ويلاستىرىلعان ىسكە, ماقساتقا تەك شىدامدىلىق, كونتەرلىلىك ارقىلى جەتۋگە مۇمكىندىك بار». نە دەگەن قايرات, ءتوزىم, كوركەم سابىر دەسەڭىزشى!
ءامىر تەمىر نەگىزدەگەن مەملەكەتتىك قۇرىلىم جۇيەسىندە ازاماتتىق, قىلمىستىق, حالىقارالىق قۇقىقتار, اسكەري كودەكس, ادەپ, ءداستۇر, عۇرىپتار, راسىمدەر, اسكەري اتاق-لاۋازىمدار, جورىق ۇستىندە قولدانىلاتىن مۋزىكالىق اسپاپتار رەتتى قالىپتاسقان, دامىعان. مىسالى, ءاربىر جاساقتىڭ كيىمدەرىنىڭ ءتۇسى قىزىل بولسا, ساداقتارىنىڭ, قالقاندارىنىڭ, ەر-تۇرماندارىنىڭ, بەلدىكتەرىنىڭ, ساۋىتتارىنىڭ ءتۇسى دە قىزىل بولعان. جاساقتار قارۋ-جاراق تۇرلەرىنە وراي جىكتەلگەن.
نەمەرەسى ۇلىقبەكتى عىلىمعا باۋلىعان, قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىن تۇرعىزعان ءامىر تەمىر قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى ء«تۇن بازارىن قىزدىرىپ, ويدى, دالانى جاپ-جارىق كۇندىزگىدەي قىلدىرىپ, عۇلامالار ءماجىلىسىن جاساتىپ, زامانىنداعى جۇيرىكتەردى سويلەتىپ وتىرادى ەكەن» ء(ماشھۇر ءجۇسىپ دەرەگى). بۇعان ءامىر تەمىردىڭ: «تەكتىلەر, عۇلاما مەن دانالار, شايىر-شەشەن, شەجىرەشى-تاريحشىلاردى ايرىقشا نازارلى ءھام قۇزىرلى ادامدار دەپ ءبىلىپ, ولاردان ىزەت-قۇرمەتىمدى ايامادىم. ءوزى دە, ءسوزى دە باتىل كىسىلەردى دوس سانادىم. ...دوستىق-قاستىعىنا قاراماي قاي كەزدە دە زيالىلاردى قۇرمەتتەدىم» دەگەن ءسوزى ايعاق.
ەندى ۇلى بيلەۋشىنىڭ عيبراتتى وي-بايلامدارىنا, تاجىريبەلەرىنە تاعىلىمدىق-تالىمدىك قىرلارىنا قانىعايىق: «ادام-اتادان باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى وتكەن-كەتكەن سۇلتانداردىڭ ەل بيلەۋدەگى امالىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن, تاعدىر-تالايىن كونەكوز دانالاردان سۇراپ, ءبىلىپ وتىردىم. ارقايسىسىنىڭ جول-جورىقتارىن, قىلمىس-جازالارىن, ايتقان سوزدەرىن, ميراس-مۇرالارىن جادىمدا ساقتادىم, جاقسى جاقتارى مەن ۇلگىلى ىستەرىنەن عيبرات تانىدىم». يا بولماسا: «بيلىكتى مامىلەمەن, بۇيرىقتى تۇسىنۋشىلىكپەن, ءىستى سابىرلىقپەن جۇرگىزدىم. كوپ نارسەنى ءبىلىپ, سەزىپ تۇرسام دا, بىلمەگەن, سەزبەگەن بولدىم. دوسپەن دە, قاسپەن دە تۇسىنىسۋگە, ءتىل تابىسۋعا تىرىستىم». بۇلاردى ويعا توقىپ, سانامىزعا ءسىڭىرىپ, ءومىر-تىرشىلىك بازارىندا يكەمدىلىكپەن, ۇقىپتىلىقپەن قولدانا بىلەيىك. وسىناۋ كەمەڭگەرلىك كەڭەستەر ءوزىنىڭ ماڭىزىن, بىلە بىلسەك, بۇگىن تاڭدا دا جويماعانىن اركەز قاپەردە ۇستايىق.
سەرىك نەگيموۆ,
فيلولوگيا
عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى,پروفەسسور
