بەلەڭ العان بەدەۋلىك
ءبىز بەسىگىمىز بوس قالماسىن دەيتىن قازاقپىز. حالقىمىز بالالى ءۇيدى بازارعا ساناپ, دۇنيەگە ۇرپاق اكەلۋدى, ءۇرىم-بۇتاعىن جالعاستىرۋدى ەڭ ۇلكەن باقىتىنا بالاعان. كەزىندە ۇرپاقسىزدىقتىڭ كەسىرىن كوپ تارتپاعان ۇلتىمىز بۇگىندە بۇل ىندەتتىڭ شىرماۋىنا شىنداپ شىرمالعانداي. الايدا ماماندار بەدەۋلىكتىڭ بەلەڭ الۋى بىزدە عانا ەمەس, كۇللى دۇنيە جۇزىندەگى تەندەنتسيا دەيدى. نە دەگەنمەن دە, بەدەۋلىك پەن بەلسىزدىك دەموگرافيامىزدى اقساتاتىن ۇلكەن كەسەل بولىپ تۇر.
رەپرودۋكتولوگ-دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ايەل مەن ەركەك ۇيلەنىپ, ءبىر جىل بويى جۇكتىلىك پايدا بولماسا, بۇل بەدەۋلىك بولىپ سانالادى. ايەل بەدەۋلىگى ەكى ءتۇرلى. ءبىرىنشىسى – ىشتەن تۋا بىتكەن, ەكىنشىسى جۇرە پايدا بولعان بەدەۋلىك. ىشتەن تۋا بىتكەن بەدەۋلىككە جاتىر تۇتىگىنىڭ بىتەلۋى, جىنىس مۇشەلەرىنىڭ, جاتىردىڭ جەتىلمەي تۋى باستى سەبەپ. جۇرە پايدا بولعان بەدەۋلىك ءارتۇرلى اۋرۋلارعا, سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتاماۋعا بايلانىستى تۋىندايدى. ونىڭ ىشىندە ەڭ باستى ورىندا تۇسىك جاساتۋ تۇر. بەلگىلى عالىم, رەپرودۋكتولوگ-ەمبريولوگ سالتانات بايقوشقاروۆا بىزگە بەرگەن سۇحباتىنىڭ اراسىندا وزدەرىنە ەمدەلۋگە كەلگەن ايەلدەردىڭ 80 پايىزى كەزىندە تۇسىك جاساتقاندار بولىپ شىققانىن ايتىپ قالعان ەدى. دەمەك, جاراتىلىستىڭ بەرگەن سىيىنان سانالى تۇردە باس تارتۋ وسىنداي قاسىرەتكە اكەلەتىنى دالەلدەنگەن. بۇدان بولەك, جاتىر مەن جاتىر تۇتىكشەلەرىندەگى سىرقاتتار, تۇتىكشەلەردىڭ بىتەلۋى, جىنىس مۇشەلەرىنىڭ قابىنۋى, ەندومەتريوز, ەتەككىردىڭ بۇزىلۋى, گورموندىق بۇزىلىستار, تاعى كوپتەگەن فاكتورلار دا بەدەۋلىككە اكەلىپ سوعادى.
الەمدە قانشا جۇپ بەدەۋلىككە شالدىققانى تۋرالى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەڭ سوڭعى مالىمەتى وسىدان بەس جىل بۇرىن جاريالانعان ەكەن. وندا 50 ميلليونعا جۋىق ادام وسى كەسەلگە ۇشىراعانى ايتىلعان. ال قازىر بۇل سان, ءسوز جوق, وسكەنى انىق. بىراق اتالعان ۇيىم بەدەۋلىكتىڭ سانىمەن ەمەس, ونىڭ سەبەپ-سالدارىمەن كۇرەسىپ الەك. الەمنىڭ بەلگىلى عالىم-ساراپشىلارى دا بەدەۋلىك ماسەلەسىنىڭ ءدال قازىرگى زاماندا نەلىكتەن ءورشىپ كەتكەنى تۋرالى ءارتۇرلى بولجامدار ايتۋدا. عالامتورداعى مالىمەتكە سۇيەنسەك, بەدەۋلىك پەن بەلسىزدىكتىڭ بەلەڭ الۋىنا تاماقتانۋ ءۇردىسىنىڭ وزگەرۋى مەن ەكولوگيالىق فاكتورلار كوپ اسەر ەتىپ جاتىر. قازىر كۇندەلىكتى تۇتىنىپ جۇرگەن تاعامدارىمىز تابيعي قۇرامىنان باياعىدا الىستاپ كەتتى. اس-سۋىمىزدا نەبىر بوياعىشتار, ءدام كۇشەيتكىشتەر, حيميالىق قوسپالار كوبەيدى. سودان كەيىن ادامزاتتىڭ بولىنبەس بولشەگىنە اينالعان ميكروتولقىندى پەشتەر, كومپيۋتەر, ۇيالى تەلەفوندار دا بەدەۋلىكتى اسقىندىرىپ جىبەرگەن. سوندىقتان عالىمدار ۇيالى تەلەفوندى قالتاعا جاقىن ۇستاماۋ, قۋات كوزى 5 پايىزدان تومەندەگەندە ونى قولدانباۋعا كەڭەس بەرەدى.
ادام قيمىل-قوزعالىسىنىڭ ازايۋى دا بەدەۋلىكتىڭ نەگىزگى سەبەبى. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر پروفەسسورى: «قازىرگى زاماندا ايەلدەردىڭ اراسىندا بەدەۋلىكتىڭ جيىلەۋى ولاردىڭ انالىق ەمەس, ماتەريالدىق, مانساپتىق قۇندىلىقتاردى جوعارى قويۋىنان بولىپ وتىر. سەبەبى ايەلدەردىڭ قان اينالىمى جاتىرعا ەمەس, ميعا كەتىپ جاتىر», دەيدى. سوندىقتان بالا تۋ جاسىنداعى ايەلدەر الدىمەن مانساپتى ەمەس, انا بولۋدى الدىڭعى كەزەككە شىعارعانى ءجون.
«بورىكتىلەردەن» دە قۋات كەمىپ بارادى...
بالا ءوربىتۋ, ۇرپاق اكەلۋ – تەك ايەلدەردىڭ پروبلەماسى ەمەس. ومىرگە دەنى ساۋ, سانالى بالانىڭ كەلۋىنە ەركەكتەردىڭ دە ۇلەسى ۇلكەن. بىراق بەدەۋلىك ماسەلەسى تۋىنداي قالسا, وعان بىردەن ايەلدى كىنالايمىز. ادام ساناسى وزگەرىپ, زامان سان قۇبىلسا دا مۇنداي سىڭارجاق كوزقاراس ءالى دە بار. اسىرەسە قازاقتىڭ قالىپتاسقان ساناسى بالالى بولا الماۋدىڭ كىناراتىن الدىمەن نازىك جاندىلاردان ىزدەيتىنى راس. بىراق ستاتيستيكا باسقاشا سويلەيدى. استانا قالاسىنداعى «ەكومەد» ادام ۇرپاعىن ءوربىتۋ ورتالىعىنىڭ مەديتسينالىق ديرەكتورى الماس يبراگيموۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا بەدەۋ ايەل مەن بەلسىز ەركەكتىڭ سانى بىردەي, ياعني نەكەلەسكەن جۇپتاردا بالانىڭ بولماۋىنا ەركەك تە سەبەپكەر. الەمدە دە, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا اتالىق ۇرىعى ءالسىز جىگىتتەر كوبەيگەن. «ەركەكتىڭ بەلسىزدىگى قازىر ايەلدەردىڭ بەدەۋلىگىمەن قاتار تۇر. ال ەكەۋىنىڭ دە دەنساۋلىعىنىڭ دىمكاستىگىنەن بالالى بولماۋ 30-40 پايىزدى قۇرايدى. سوندىقتان ءبىز ەرلى-زايىپتىلاردى بىردەي مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزەمىز. الايدا ەر ازاماتتار تەكسەرىلۋگە ونشا ق ۇلىقتى ەمەس. كوبى ونى وزدەرىنشە نامىس كورەدى. ءتىپتى ەركەكتەردىڭ 60 پايىزدان استامى دارىگەرلەرگە جولامايدى دا», دەيدى ا.يبراگيموۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇرساق كوتەرە الماعان جاعدايدا كوبىنە ايەلدەر مەديتسينالىق ورتالىقتى جاعالايدى ەكەن. بايعۇس ايەل قانشاما تەكسەرۋدەن ءوتىپ, بالا ءۇشىن كۇردەلى وپەراتسيالار جاساتۋعا ءماجبۇر بولادى.
اقىر سوڭىندا, گاپتىڭ ءبارى ەركەكتە بولىپ شىققان جاعدايلار الماز قۇرمانالى ۇلىنىڭ تاجىريبەسىندە كوپ كەزدەسىپتى. ءدال ءبىز بارعان كەزدە دارىگەردىڭ باتىسقازاقستاندىق پاتسيەنتى ءۇشىنشى بالاسىن دۇنيەگە اكەلىپ جاتىر ەكەن. «بۇل وتباسى دا 7-8 جىل بويى بالا كوتەرە الماعان. ەمدەلۋگە ايەلى عانا كەلدى. ونىڭ دەنساۋلىعىنان ايتارلىقتاي اقاۋدى بايقامادىق. كۇيەۋىن دە تەكسەرىلۋگە شاقىردىق. بىراق ول باسىندا كونبەدى. كەيىن امالسىزدان كەلدى. سويتسەك, ەركەكتىڭ اتالىق بەزىندە جۇكتى ەتۋگە جارامدى ۇرىقتار بولماي شىقتى. ءبىز ءتيىستى ءدارى-دارمەكتەرمەن ەمدەپ, ارنايى رەپرودۋكتيۆتى تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن ۇرىقتى ساپالى دەڭگەيگە جەتكىزدىك. مىنە, ناتيجەسى – بيىل ءۇشىنشى بالاسى ومىرگە كەلىپ جاتىر. سوندىقتان ەركەكتەر دە ەمدەلۋدەن قاشپاۋى كەرەك», دەيدى رەپرودۋكتولوگ-مامان. ونىڭ ايتۋىنشا, ەركەكتىڭ بەلسىزدىگىنە ۇرپاق ءوربىتۋ جۇيەسىندەگى قابىنۋلار: اتالىق بەزدىڭ, قۋىق استى بەزىنىڭ قابىنۋلارى جىنىس-نەسەپ مۇشەلەرىنىڭ دامۋىنداعى اۋىتقۋلار, جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن ينفەكتسيالار اسەر ەتەدى ەكەن. سوندىقتان «بورىكتىلەر» دە سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتاپ, ناپسىقۇمارلىقتى تىيىپ, زياندى ادەتتەردەن بويىن اۋلاق ۇستاپ جۇرگەنى ابزال.
قايتسەك كوبەيەمىز؟
جالپى ادامنىڭ بالالى بولا الۋ قابىلەتى شەكتەۋلى. دارىگەرلەردىڭ ۋاقىتتى وزدىرماي, دەر كەزىندە دارىگەرگە قارالۋ كەرەك دەيتىنى سوندىقتان. بەلگىلى دارىگەر-رەپرودۋكتولوگ الماز قۇرمانالى ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىر بالانىڭ ۇنىنە زار بولىپ جۇرگەن وتباسىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇككە تۇرمايتىن, ءتىپتى ادامنىڭ بويىندا شارتتى تۇردە بولۋعا ءتيىس ينفەكتسيالاردان ەمدەلىپ, ۋاقىتتى وزدىرىپ الادى. «مىسالى, «ۋرەاپلازما» دەگەن جۇقپا بار. وسى ينفەكتسيادان ادامدار ۇزاق ۋاقىت بويى ەمدەلەدى. ال شىنتۋايتىندا, بالا بولۋعا بۇل ينفەكتسيانىڭ ەشقانداي قاتىسى جوق. سەبەپ – باسقادا. ينفەكتسيالاردان حلاميديوز, گونورەيا سەكىلدى جۇقپالاردى ەمدەگەن ءجون. بۇلار – رەپرودۋكتيۆتى فۋنكتسيالارعا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن ينفەكتسيالار. جالپى, ەرلى-زايىپتىلار مۇمكىندىك بولسا, 35 جاسقا دەيىن بالا ماسەلەسىن شەشىپ الۋى كەرەك. جاس ۇلعايعان سايىن ۇرىقتىڭ دا ساپاسى ناشارلاپ, گەنەتيكالىق تۇرعىدان السىرەپ, جاتىرعا توقتاۋى قيىن بولادى», دەيدى ا.يبراگيموۆ.
ال استانا مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتى ۋرولوگيا جانە اندرولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, استاناداعى №1 قالالىق اۋرۋحانانىڭ دارىگەرى ۇلانبەك جاڭبىربەك ۇلى بەدەۋلىك پەن بەلسىزدىكتىڭ الدىن الۋ جولدارى بالا كەزدەن باستالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ءار اتا-انا بالاسىنىڭ بويىنداعى ءار وزگەرىستەردى قالت جىبەرمەي, دەر كەزىندە دارىگەرگە قاراتۋى كەرەك. سونداي-اق ول تiكەلەي ەرلەر دەنساۋلىعىمەن اينالىساتىن اندرولوگيا سالاسىن ەلىمىزدە دامىتۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. «بايقاساڭىز, بiز ەرلەردەن گورi ايەل دەنساۋلىعىن كوبiرەك كۇيتتەيمiز. ايەلدەر كەڭەسi, انا مەن بالانى قورعاۋ ورتالىقتارى دەيسiز بە, گينەكولوگيا سالاسىندا ورتالىقتار دا, بولiمشەلەر دە كوپ. ماماندار دا بارشىلىق. بۇل, ارينە, دۇرىس. بiراق ەرلەر دەنساۋلىعىن كولەڭكەدە قالدىرماۋىمىز كەرەك. اسiرەسە, ەرلەرiمiزدiڭ دەنساۋلىعى كۇرت تومەندەپ كەتكەن بۇگىنگىدەي جاعدايدا بۇل سالاداعى مامانداردى دايارلاۋ ىسىنە ءمان بەرۋ كەرەك», دەيدى ول.
ۇ.جاڭبىربەك ۇلى ەلىمىزدىڭ بولاشاق ارقا سۇيەر ازاماتتارى – ۇلداردىڭ دەنساۋلىعىنا دا ايرىقشا دەن قويۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ء«بىز جەتكىنشەكتەرىمىزگە جىنىستىق تاربيە جونىندە ايتۋدى ابەستىك كورەمىز. نەگىزى اكەلەر بۇل ماسەلەنى قولعا الۋى كەرەك. مەكتەپتەردە دە ءارتۇرلى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جونىندە تاربيە ساعاتتارى وتكىزىلۋى كەرەك. بىردە ماعان قارالۋعا 15-16 جاستاعى ەكى بالا كەلدى. وزدەرى قىسىلىپ, ارەڭ سويلەپ تۇر. قىسقاسى, ولار «گونورەيا» دەگەن ينفەكتسيانى جۇقتىرىپ الىپتى. ولارعا ەم-دومىن بەلگىلەپ, مۇنداي اۋرۋلار بولاشاقتا بەلسىزدىككە اكەلەتىنىن, سوندىقتان ساقتانىپ ءجۇرۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىردىم. كەيىن سىرتقا شىقسام, الگى ەكى كىشكەنە پاتسيەنتىمنىڭ قاسىندا تاعى 15 شاقتى جەتكىنشەك تۇر. شاماسى, ءبارى ءبىر ادامنان وسى ينفەكتسيانى جۇقتىرىپ العان. بالالارعا ءدارىس وقۋعا تۋرا كەلدى. ءبارى تۇسىنگەندەي بولىپ كەتتى. بۇل – ءبىزدىڭ الدىمىزعا كەلگەندەرى عانا. ال دارىگەرگە قارالماي, اۋرۋىن اسقىندىرىپ, كەيىن بەلسىزدىىك دەرتىنە شالدىعىپ جاتقان جاستارىمىز قانشاما؟! سوندىقتان بۇل جەردە تاربيە ماسەلەسىن دە نازاردان تىس قالدىرماۋ كەرەك», دەيدى اندرولوگ-مامان.
ءيا, دۇرىس تاربيە, دۇرىس تاماقتانۋ, دۇرىس ءومىر ءسۇرۋ سالتى – ۇلتتى ساپالى ەتۋدىڭ, ۇرپاقتى كوبەيتۋدىڭ باستى شارتتارى. دەگەنمەن دە, بەدەۋلىك پەن بەلسىزدىك – ۇكىم ەمەس. ەڭ باستىسى, ونىڭ سەبەپ-سالدارىن انىقتاپ, دەر كەزىندە ەمدەلۋ. ول ءۇشىن سابىرلىلىق پەن توزىمدىلىكتىڭ دە الار ورنى ەرەكشە ەكەنى ءسوزسىز.
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
