– اراعا 83 جىل سالىپ, ماعجان جۇماباەۆتىڭ «الىستاعى باۋىرىما» ولەڭىنە جاۋاپ جازدىڭىز. تۇرىك حالقىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداعان ماعجان جىرىمەن قاشان تانىسىپ ەدىڭىز؟
– 1995 جىلدىڭ باسىندا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنە تۇركيا جاعىنان پرورەكتور بولىپ تاعايىندالدىم. تۇركىستانعا كەلىپ, جۇمىسىما كىرىسكەن العاشقى كۇندەردىڭ بىرىندە ەسىم حان الاڭىنداعى رەكتوراتتىڭ ۇلكەن زالىندا ءبىر جينالىس بولدى. جۇمىستىڭ قاۋىرتتىعىنا بايلانىستى, جيىنعا كەشىگىپ بارعان ەدىم. زالعا كىرگەنىمدە تۇركيادان كەلگەن جاس مۇعالىم ءبىر كەرەمەت ولەڭ وقىپ تۇر ەكەن. قازاقستانعا كەلەردىڭ الدىندا قازاقشانى جاقسىلاپ ۇيرەنگەنمىن. سوندىقتان وقىلعان ولەڭنىڭ ءار ءسوزىن انىق ءتۇسىندىم جانە ول سوزدەر مەنىڭ جۇرەگىمدى قاتتى تولقىتتى. بۇل ولەڭدە مەنىڭ جاس كۇنىمنەن سەنىپ كەلگەن يدەيالارىم, ءوز ويلارىم جۇرگەندەي ەتەنە جاقىندىقتى سەزدىم.
تۇركىستان – ەكى دۇنيە ەسىگى عوي,
تۇركىستان – ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي,
تاماشا تۇركىستانداي جەردە تۋعان
تۇرىكتىڭ ءتاڭىرى بەرگەن نەسىبى عوي.
ەرتەدە تۇركىستاندى تۇران دەسكەن,
تۇراندا ەر تۇرىگىم تۋىپ-وسكەن.
تۇراننىڭ تاريحى بار تولقىمالى,
باسىنان كوپ تاماشا كۇندەر كەشكەن.
ولەڭدى باستان-اياق تەبىرەنىپ, سۇيىنىشپەن تىڭدادىم. ولەڭنىڭ ورتاسىنان باستاپ تىڭداعاندىقتان, اۆتورىن بىلە الماي وتىردىم. كەش سوڭىندا ولەڭ وقىعان مۇعالىمنىڭ جانىنا بارىپ, كىمنىڭ ولەڭى ەكەنىن سۇرادىم. ماعجان جۇماباەۆپەن العاش سول كەزدە تانىسقان ەدىم. جاس ۇستاز ماعجان تۋرالى ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيا قورعاعان ەكەن. وقىپ شىقتىم. سودان كەيىن ماعجاننىڭ ءومىر جولىمەن, ولەڭىمەن تەرەڭىرەك تانىسا باستادىم.
– ماعجاننىڭ 120 جىلدىق مەرەيتويىنا اقىنعا ارناپ فيلم تۇسىردىڭىزدەر. ماعجان ولەڭدەرىن اۋداردىڭىز. تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتى بۇدان كەيىن دە جالعاسا بەرەدى. تۇرىك باۋىرلارىمىز ماعجان جىرىن قالاي قابىلدادى؟
– تۇركيادا جيىرما جىلدان بەرى ۇزدىكسىز ماعجانعا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيالار ءوتىپ كەلەدى. سوندا اقىننىڭ ومىرىنەن, ولەڭىنەن حاباردار بولعان تۇرىك جۇرتى, اقىننىڭ «الىستاعى باۋىرىما» ولەڭىن ەستىگەندە كوزىنە جاس الماعاندارى سيرەك بولادى. 83 جىلدان كەيىن مەن ماعجانعا جاۋاپ جازدىم. ماعجاندى تۇركيادا تانىتۋ ءۇشىن ءۇش كىتاپ جازدىم. ول ولەڭنىڭ جازىلۋ تاريحى بىلاي ەدى.
بىردە ءبىر جيىندا قازاق ستۋدەنتى «ماعجاننىڭ «الىستاعى باۋىرىما» ولەڭىنە جاۋاپ جازىلدى ما؟» دەپ سۇرادى. نە جوق, نە ءيا دەپ ايتارىمدى بىلمەي, ىڭعايسىزدانىپ, جازىلار دەگەن ەدىم كۇمىلجىپ. سودان باستاپ ماعجانعا («الىستاعى باۋىرىما») جاۋاپ ىزدەپ, شارق ۇرۋدا بولاتىنمىن. اقىرىندا ءتۇن جارىمنان ءوتىپ, ۇيدەگى بار جان ۇيقىعا جاتقاننان كەيىن, كىشكەنە جۇمىس بولمەسىنىڭ ورنىنا ۇلكەن زالدى تاڭداپ, بار جارىقتى جاعىپ, ۇلكەن تاماق ۇستەلىنىڭ جانىنداعى ورىندىقتاردىڭ بىرەۋىنە جايعاستىم. سول ساتتە جان دۇنيەمدى نۇرعا بولەپ تۇرعان ۇلى سەزىمگە ساي جارىق ءارى كەڭ ورتادا بولعىم كەلگەن ەدى. سوندىقتان دا ۇلكەن زالدى لايىق كورىپ, بار جارىقتى جاعىپ قويدىم.
ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۇرىك ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى ءۇشىن سەكسەن جىل بۇرىن جازعان ولەڭىن الدىما قويىپ, جاۋاپ جازا باستادىم. جىر جولدارى ادام سەنبەس تۇردە, ءدال ءبىر بۇرىننان جازىلىپ-سىزىلىپ, جادىمدا جاتتالعان ولەڭ سەكىلدى قاعاز بەتىنە توگىلۋدە ەدى. ەش بوگەلمەستەن, تەگىس جازىق جەردە اعىپ جاتقان اعىن سۋ سەكىلدى جۇرەكتەن قۇيىلىپ جاتقان جاۋاپتىڭ سوڭعى شۋماعىنىڭ اقىرعى نۇكتەسىنە جەتكەندە ءبىر ءسات جۇرەگىم توقتاپ قالعانداي سەزىندىم.
باسىمنان وتكەرىپ جاتقان بۇل قانداي ءحال, نەتكەن كۇي ەدى؟ 17-18 جاسىمدا (ياعني 33-34 جىل بۇرىن) جىر جازۋدى ويعا الىپ, قالام تارتقان بىرنەشە ولەڭىمنەن باسقا ەشقانداي ەڭبەگىم جوق بولاتىن. سوندا بۇل قالاي بولدى؟ ءبىر ءسات ماعجاننىڭ رۋحى كەلىپ, ماعان بۇيرىق بەرىپ, بۇلاردى جازدىردى ما دەگەن ويعا كەلىپ, ىركىلىپ قالدىم. سودان كەيىن جازعاندارىمدى باستان-اياق قايتا-قايتا وقىپ شىقتىم. ءيا, بۇلاردىڭ بارلىعى كوپ جىلداردان بەرى ماعجان ولەڭىن ءار وقىعان سايىن ىشتەي تۇيگەن سەزىمدەرىمنىڭ قاعاز بەتىنە تۇسكەن كورىنىسى ەدى. بۇل – بۇگىن كۇنى بويى بارشا وي-سەزىمىمدى, بۇكىل جان دۇنيەمدى جاۋلاپ الىپ, سانامدا بىرتە-بىرتە ايقىندالا تۇسكەن ءمولدىر جىر تامشىلارى, جۇرەكجاردى ىزگى ويلار ەدى. جاۋابى ءار وقىعان سايىن تەرەزەنى اشىپ تاستاپ نەمەسە بالكونعا شىعىپ, بۇكىل انكارا اسپانىن زور داۋىسپەن كۇركىرەتكىم كەلگەن ەدى.
بىراق مۇنى جاساي الماي, قايتا كەلىپ, ولەڭ مەن ونىڭ جاۋابىن قايتالاپ وقي باستادىم. قىزىق ءبىر كۇيگە تۇسكەن ەدىم. كەيدە كوكىرەگىم جارىلىپ, جۇرەگىم سىرتقا اتىلارداي تۋلاپ, كەيدە تەرەزەدەن ءوزىمدى بوس كەڭىستىككە تاستاپ جىبەرىپ, بەينەبىر قۇس سەكىلدى قالىقتاپ ۇشىپ كەتەردەي كۇي كەشۋدە بولاتىنمىن. بىراق وسى وي-سەزىمدەرمەن ىشتەي الىسىپ جاتقاندا ماعجاننىڭ ولەڭى مەن جاۋابىمدى, ءار وقىعان سايىن تۋرا ءبىر العاش رەت وقىپ جاتقانداي تولقىپ-تەبىرەنىپ, باس الماستان وقي بەردىم...
– وزىڭىزگە ماعجان نەسىمەن قىمبات, ونىڭ اقىندىق قۋاتىن قالاي باعالايسىز؟
– ماعجان ولەڭدەرىندەگى رۋحاني كۇش تامىرىن تەرەڭگە تارتىپ, تۇركىلەردىڭ تۇركىستان ايماعىندا حاندىقتار مەن تايپالىق وداقتارعا بولىنبەي تۇرعان داۋىرلەرىنەن باستاۋ الىپ جاتىر. ماعجان وتارلانعان قازاق دالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, بۇكىل عۇمىرىن ەزگى مەن قاناۋعا تۇسكەن قوعامدا وتكىزۋىنە قاراماستان, ونىڭ رۋحى مەن ارمانى تاۋەلسىز تۇرىك قاعاناتىنىڭ كەڭ جازيرا دالاسىندا قانات قاعىپ, ولەڭدەرى وسىنداي قاينار كوزدەن ءنار العان. ماعجان جۇماباەۆ – كونە تۇركى توپىراعىندا جات جەرلىكتەر ۇستانعان وتارلاۋ ساياساتى سالدارىنان ۇزاق جىلدار بويى ءبولىنىپ بولشەكتەنگەن ءبىر حالىقتىڭ جۇيەلى تۇردە قازاق, قىرعىز, وزبەك سەكىلدى ۇلتتارعا توپتاستىرىلۋىنا قارسى نارازىلىعىن ءبىلدىرىپ, جالىندى ولەڭدەرىندە قايسارلىقپەن ورتاق تۇركى اتى مەن ورتاق تۇركى بولمىسىن الەمگە تانىتقان پاراساتتى ويشىلداردىڭ ءبىرى. ونىڭ ولەڭدەرىندەگى ۇلتتىڭ اتى – تۇركى, وتاننىڭ اتى – تۇركىستان ەدى. ماعجان – مەنىڭ التايداعى جۇرەگىم.
– ماعجان مەن تۇرىك ۇلتشىلدارىندا ورتاق قاسيەت بار ما؟
– ماعجان جۇماباەۆ ءسوز ەتىپ وتىرعان تۇركى حالقى ونىڭ ءوز كوڭىلىندەي كەڭ-بايتاق تەرريتوريادا ءومىر سۇرۋدە, ال اقىن جۇرەگى بولسا ۇلى تۇركى الەمىنىڭ بارلىق جەرىندە سوعىپ تۇر. ماعجان وزىندىك قىرىمەن سول جىلدارى انادولىدا: «تۇرىكتەرگە تۇركيا دا, تۇركىستان دا ەمەس وتان, وتان — ۇلى جانە ماڭگىلىك ولكە تۇران» دەپ جىرلاعان اقىن زيا گوكالپپەن ءبىر جولدى, ءبىر ماقساتتى ۇستانعانىن كورسەتەدى.
ماعجاننىڭ ۇلت ۇعىمى تۋرالى جازعان ولەڭدەرىندەگى قۇدىرەتتى وي ونىڭ تەك ادەبي كوركەم كۇشىنەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وزىنە جانە ۇلتىنا دەگەن ۇلكەن سەنىمىنەن, ۇلتىنىڭ بويىنداعى ۇلى كۇشتەن ءنار الىپ جاتىر. «مەن» دەپ ءوزىن ەمەس, تۇركى حالقىن مەڭزەگەن «مەن كىم؟» دەگەن ولەڭىندە ماعجان حالقىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن بىلاي سيپاتتايدى:
«كوكتە كۇنمىن, كوپكە نۇرىم شاشامىن,
كوڭىلگە السام, قازىر عارىشقا ۇشامىن.
شەتى, ءتۇبى جوق تەڭىزبىن قارا-كوك,
ەركەمىن – تولقىپ, شالقىپ, تاسامىن».
ماعجان ولەڭدەرىندەگى بۇل سارىن سول جىلدارى انادولى كوگىندە كۇركىرەگەن ءدال وسىنداي ءبىر ايبىندى ءۇندى ەرىكسىز ەسكە سالادى. بۇل شۋماقتار ۇلتتىق ماسەلە تۇرعىسىندا ماعجانمەن ءبىر كوزقاراستا بولعان, ماعجان سەكىلدى دارحان جۇرەكتەن ءنار العان مەحمەت اكيف ەرسويدىڭ:
«مەن ەجەلدەن ازاتپىن,
ەركىن العا باسارمىن,
شىنجىرلاپ قۇرعان تورىنا دۇشپاننىڭ
ءوزىن اسارمىن.
بۋىرقانعان سەلدەي بوپ,
بوگەتتەردەن ارقىراپ,
قورشاعان تاۋدى قوپارىپ, بايتاققا سىيماي تاسارمىن» دەگەن ولەڭ جولدارى بار.
– الاشوردا قايراتكەرلەرى تۋرالى تۇركى حالقى بىلە مە؟
– ارينە, الاشوردا ۇكىمەتى جانە الاش قايراتكەرلەرى حاقىندا تۇركى حالقى, اسىرەسە تۇركى زيالىلارى وتە جاقسى بىلەدى. ولار تۋرالى ءبىزدىڭ ەلدە جاريا كورگەن ەڭبەكتەر وتە كوپ.
– قازىرگى قازاق اقىندارىنان كىمدەردى جاقسى كورىپ وقيسىز؟
– ولجاس سۇلەيمەنوۆ پەن مۇحتار شاحانوۆتى جاقسى بىلەمىن, ەتەنە تانىسپىن. وتكەن جىلى انكارادا ولجاستىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىندا جۇرەك ءسوزىمدى ايتىپ, ولەڭدەرىن وقىپ بەردىم.
– تۇركى جاستارى ادەبيەتكە قىزىعا ما؟ تۇركياداعى ادەبيەتتىڭ ءحالى قالاي؟
– بۇل ماسەلەدە قازاقستان جانە باسقا دا تۇركى ميلەتتەرىنىڭ جاعدايى تۇركيادان ءبىر دارەجە جوعارى دەپ ايتسام, ەڭ ءادىل ءسوز بولادى.
– ادەبيەت دەگەن, ولەڭ دەگەن نە ءسىز ءۇشىن؟
– ادەبيەت دەگەن, ولەڭ دەگەن: پىكىرىڭدى جاقسىلىقپەن, ەستەتيكامەن ايتۋ ونەرى. قاراپايىم جۇرت ايتاتىن ءسوزدى قارابايىر سوزبەن ەمەس, كوركەم سوزبەن ايتسا, ادەبيەت – سول.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
