جاس ۇلعايعاندا ءتىل ۇيرەنۋگە ق ۇلىق بولمايدى دەگەن بوس ءسوز

ۋيليام فيەرمان اقش-تا تۋعان. ينديانا جانە گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتتەرىن بىتىرگەن. سوتسيولينگۆيست, پوليگلوت-عالىم. ەۋرو­پانىڭ, ازيا­نىڭ جانە لاتىن امەريكاسىنىڭ بىرنەشە تىلدەرىن بىلەدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنە, قازاقستانعا ءجيى كەلىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ تۇرادى. – ءسىز وزگە تىلدەردى ۇيرەنۋدى قاي كەزدە باستادىڭىز؟ بۇل يدەيا قاشان كەلدى؟ – مەن ءار كەزدە دە شەت تىلدەرىنە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىردىم. مەك­­تەپتە فرانتسۋز ءتىلىن وقىدىم. 8-سى­نىپتا وقىپ جۇرگەنىمدە يسپان, نەمىس, فرانتسۋز, لاتىن, ورىس تىلدە­رى­نىڭ ىشىنەن ءبىر ءتىلدى تاڭداۋىما ءمۇم­كىندىك بەرىلدى. «كەز كەلگەن تىلگە بەيىمدەل. تەك ورىس ءتىلى بولماسىن», – دەدى اتا-انام. مەن كەرىسىنشە ورىس ءتىلىن تاڭ­دادىم. بۇل – قيىن دا كۇردەلى ءتىل. ءسويتىپ, 8-سى­نىپتان باستاپ ورىس ءتىلىن ۇيرەنە باس­تادىم. قىرعي-قاباق سو­عىستىڭ كەزى. بىزگە كەڭەس وداعى تىم الىستا جات­قان ەل سەكىلدى بولىپ كورىنەتىن. بۇل ەل تۋرالى مالىمەت وتە از ەدى. سونىمەن قا­تار گرەك ءتىلىن دە ۇيرەنە باستادىم. مە­نىڭ اپامنىڭ قۇربىسى گرەتسيادا تۇ­راتىن. سونىڭ اسەرى بولدى ما, ءاي­تەۋىر سول تىلگە قاتتى قىزىقتىم. 11-سىنىپ­تا ءبىزدىڭ مەكتەپتە قىتاي ءتىلىن ۇيرە­نۋگە دە مۇمكىندىك تۋدى. ار­نايى باعدار­لامامەن يگەرۋدىڭ رەتى كەلدى. – مەكتەبىڭىز كوپ ءتىل ۇيرەتەتىن ارنايى وقۋ ورنى ما ەدى ءوزى؟ سونشاما ءتىلدى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن يگەرۋگە ۇنەمى جول اشىلىپ جاتقانىن ايتام دا... – ە, جوعا... تەك ءبىزدىڭ قالاداعى جاق­سى مەكتەپتەردىڭ ءبىرى ەدى. بۇل قا­لادا ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتى ورنا­لاس­قان. سول وقۋ ورنىندا مەكتەپتەردە قى­تاي ءتىلىن وقىتۋعا ارنالعان باع­دارلاما بولدى-اۋ دەيمىن. سوعان ار­نايى قا­راجات بولىنگەن. مەكتەبىمىز وسى وقۋ ورنىنىڭ قاسىندا ەدى. مەن قىتايشانى 11-سىنىپتا ۇيرەنە باس­تا­­دىم. مەكتەپتە وقىپ جۇرگە­نىمدە ءاي­تەۋىر الىس ءبىر ەلگە بارعىم كەلدى. ءومىر كورەيىنشى دەدىم. بۇرىن شەتەلدە بولماپ ەدىم. شەتەلگە شىعۋ ول كەزدە ءبىز ءۇشىن دە ارمان ەدى. مەن حا­لىقارالىق وقۋشىلار الماسۋ باع­دارلاماسىنا ىلىك­تىم. بارلىق ەلدەرگە تىلەك بىلدىرۋشىلەر تابىلىپ جات­تى. برازيلياعا بارعاندى كوڭىلىم قالا­دى. 1967 جىل­دىڭ جازىندا مەن سول ەلگە بارىپ, ەشقاي­سىسى اعىلشىن تىلىندە سويلەمەيتىن شاڭىراقتا تۇردىم. يس­پانشانى وقۋلىقپەن وقىعانمىن. ال يسپان جانە پورتۋگال تىلدەرى ءبىر-بىرىنە جاقىن. بۇل ەلدىڭ حالقى  پورتۋگال تىلىندە عانا سويلەيدى. امەري­كاعا قايتىپ كەلىپ, ون ەكى جىلدىق ورتا مەكتەپتى ءبىتىردىم. مەكتەپتە ورىس جانە قىتاي تىلدەرىن وقۋدى جال­عاستىردىق. مۇعالىم­دەردىڭ كوپ ىق­پالى بولدى ءتىل ۇيرەنۋگە. ورىس تىلىنەن بەرەتىن اپايىمىز رەسەيدە تۋعان قىز ەدى. ءوز ساباعىن سونداي ءبىر ىقى­لاسپەن, زور ىنتامەن تۇسىندىرەتىن. ول ءبىزدى پۋشكيندى, لەرمونتوۆتى ءسۇيۋ­گە باۋلىدى. تىلگە دەگەن قۇلشى­نىسى­مىزدى وياتا ءبىلدى. مەكتەپتەن كەيىن 1968 جىلى ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇستىم. وندا مەن پورتۋگال, قىتاي, ورىس تىلدەرىنەن ساباق الدىم. العاش­قىدا قاي جولعا تۇسەتىنىمدى بىلگەن جوق­پىن. ءبىر جىلدان كەيىن مەن پور­تۋ­گالياعا اتتاندىم. سول ەلدە پورتۋگال ءتىلىنىڭ جازعى كۋرستارى ۇيىم­داستى­رىلعان-دى. سوعان قاتىستىم. پورتۋگال تىلىمەن حوببي رەتىندە اينا­لىستىم. جاقسى كورەمىن بۇل ءتىلدى. ءۇش جىلدا ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىردىم. 1971 جىلى كرەديتتىك ساعاتتار­دىڭ ءبارىن دە وتەپ بولدىم. ويتكەنى, مەكتەپتەگى دايىندىعىم جاقسى ەدى. 1971 جىلى قىركۇيەكتە لەنينگرادقا كەلدىم. بۇل ەلگە ءبىرىنشى رەت كەلۋىم. ءبىر سەمەستر بويى وسىندا ءجۇردىم. كادىمگى كەڭەس وداعىنىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان ءداۋىرى.  اتا-انام قاتتى قورىق­تى. ءوزىم دە ەپتەپ سەكەمدەنىپ ءجۇرمىن. ينتەرنەت جوق, تەلەفون جوق. حاتتار ەكى-ءۇش اپتادا كەلەدى. – كسرو-عا قانداي باعدارلا­مامەن كەلىپ ەدىڭىز؟ – كومسومولدا «سپۋتنيك» جاستار ءتۋريزمى بيۋروسى دەگەن ساياحاتشىلىق ۇيىمداستىراتىن ايگىلى مەكەمە بول­عان جوق پا؟! سول جۇيە بويىنشا بار­دىم. بىزدە ونداي ۇيىم بولعان جوق قوي. وسى «سپۋتنيك» لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ورىس ءتىلىن وقىتۋ كۋرسىن ۇيىمداستىرعان ەدى. سوعان ءبىر توپ امەريكاندىق قاتىس­تىق. لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىمى كول-كوسىر وقى­تۋ­شىلار كوپ بولدى. سولاردىڭ ءبىرا­زىمەن ءالى كۇنگە دەيىن بايلانىس جاساپ تۇرا­مىن. لەنينگراد ساپارى­نان كەيىن ءبىر سەمەستر بوس ۋاقىتىمدى پايدا­لانىپ, چەحوسلا­ۆاكياعا كەتتىم. وندا مەنىڭ ءبىر تانى­سىم بار ەدى. ەكەۋمىز باياعىدا پورتۋ­گالياعا بارعاندا بىرگە وقىعانبىز. مۇندا كەلگەن سوڭ ءبىر وتباسىندا تۇرىپ, چەح ءتىلىن ۇيرەنە باستادىم. جەرگىلىكتى جۇرت شامالاپ ورىس ءتىلىن بىلەدى. بىراق بۇل تىلگە دەگەن ىقىلاسى اسا جوعارى ەمەس ەكەن. ءسوي­تىپ, چەح تىلىندە اجەپتاۋىر سويلەي الا­تىن بولىپ شىقتىم. امەريكاعا قاي­تىپ كەلگەن سوڭ ساياساتتانۋ عىلىمدارى مامان­دىعى بويىنشا گارۆارد ۋني­ۆەرسي­تەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىنا ءتۇستىم.  ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ باكالاۆر بولىپ ەدىم عوي. ونداعى مامان­دىعىم سلاۆيان جانە شىعىس ءتىلى ەدى. ونىڭ ىشىندە قىتاي تىلىنە ماشىق­تانعام. مەن كەڭەس جانە قىتاي قا­رىم-قاتى­ناستارىن زەرتتەيمىن دەپ ويلا­دىم. ارينە, مۇنى­مەن دە اينا­لىستىم. بىراق تىلگە دەگەن قىزىعۋ­شىلىعىم باسىم بولدى. ديسسەرتاتسيا تاقىرى­بىن بەكىتەتىن ۋاقىت كەلدى. مەن وزىمە جاقىن تاقىرىپتى قالا­دىم. كەڭەس جانە قىتاي ەلدەرىندەگى ءتىل ساياساتى ماسەلەلەرىن سالىستىرىپ جازعىم كەلدى. ول كەزدەگى قىتايدىڭ ساياساتى اقش ءۇشىن وتە كۇردەلى ەدى. مەن كەڭەس وداعىنا باراتىن ءۇمىت­كەرلەر باعدار­لاماسىنا قۇجات تاپ­سىردىم. ءبىر كۇنى اڭگىمەلەسۋگە شا­قىردى. «يدەياڭ قىزىق ەكەن, بىراق سول ەلدەگى رەسپۋبلي­كا­لاردىڭ ءبىرىنىڭ ءتىلىن تاڭداعانىڭ دۇرىس قوي. ايتپەسە, سەنىڭ جوسپارىڭ تىم اۋقىمدى سياقتى», – دەدى ۇيىم­داس­تىرۋشىلار. مەن ويلانا كەلىپ, وزبەك ءتىلىن تاڭدادىم. – نەگە؟ – قالاي دەگەنمەن دە مەنى قىتاي ماسەلەسى قاتتى قىزىقتىراتىن ەدى. ال وزبەك ءتىلى ۇيعىر تىلىنە وتە جاقىن. بۇل ارقىلى قىتاي ساياساتىن دا, كسرو ساياساتىن دا ساناعا سىڭىرۋگە مۇمكىندىك اشىلادى دەپ ويلادىم. مەنىڭ قابىل­داناتىنىما ءبارى دە كۇمان كەلتىردى. كەڭەس وداعى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ارا­سىندا مامان الماسۋ ءۇردىسى بولاتىن ول كەزدە. ارقايسىسى ءبىر-بىرىنە وتىز ادامنان جىبەرەتىن. كەيدە جىبەرىلەتىن مامان قابىلدانباي قالاتىن. سون­دىق­تان مەن دە بارا قويماسپىن دەپ ويلاعانمىن. بىراق جو­لىم بولدى. مەن وزبەكستانعا اتتان­عانشا ءوز ەلىمدەگى ەڭ ماردىمسىز, ناشار وقۋلىق­تارمەن وزبەك ءتىلىن ۇيرەنە باستادىم. بۇل كىتاپتاردى گارۆارد ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ كىتاپحاناسىنان ال­دىم. وزبەك ءتىلىن ءوز بەتىنشە وقىپ-ۇيرەنۋگە ار­نال­عان وقۋلىق ەكەن. بەلگىلى ءبىر ورىن­­دا, مىسالى, كولحوزدا, فابريكادا ءوز­بەكشە قالاي سويلەۋدى ءۇي­رەتەتىن قۇرال. وعان قوسىمشا تاعى ءبىر-ەكى وقۋ­لىق بولدى. ولار دا وڭىپ تۇرعان جوق ەدى. بىرەۋى وزبەك باس­پاسوزىندەگى ماقا­لالار بويىنشا وقى­تۋعا ارنال­عان. ءسوز­دىكتى پايدالانا وتىرىپ, گرامماتي­كانى يگەرەسىڭ. ەكىنشىسى كادىمگى ءتىلاشار. 1976 جىلى قىركۇيەكتە تاشكەنتكە كەلىپ, ءوز بەتىمشە وزبەك ءتىلىن ءۇي­رەنۋگە مۇمكىندىك الدىم. ولار ماعان گرانت تاعايىندادى. ايەلىممەن بىرگە كەلدىم. ءبىر جىل سوندا پاتەردە تۇر­دىق. مەنىڭ بۇل كەزدەگى ديسسەرتاتسيام­نىڭ تاقىرىبى «20-30 جىلدارداعى وزبەك ءتىلىنىڭ دا­مۋى جانە قالىپ­تاسۋى» دەپ اتالدى. بۇل ءبىر وتە ينتەنسيۆتى كەزەڭ. جازۋ گرافيكاسى ءوز­گەرگەن, جاڭا سوزدەر ەنگىزىلگەن تۇس. ءتىل ماسەلەسىنە ۇلتتىڭ قاي­راتكەر تۇل­عالارى جاپپاي اتسالىسقان ۋاقىت. بۇل جۇمىس وتە كۇردەلى ەدى. ويتكەنى سول تۇلعا­لاردىڭ كوبىسى قازاعا ۇشى­راعان. ءبىر باسىلىمدى ىزدەپ تابا­سىڭ. بىراق قاجەت بەتتەرى جىرتىلعان بو­لىپ شى­عادى. مۇنداي دۇنيەلەردى امەريكالىق ازا­ماتقا كورسەتۋگە ەشكىم دە ق ۇلىقتى ەمەس. قىركۇيەكتە كەلگەن مەن مۇرا­عاتقا رۇق­سات الامىن دەپ جۇرگەنىمدە ناۋرىز بولدى. ال ماۋسىم­دا ەلگە قايتۋىم كەرەك. اقى­رى مەملەكەتتىك مۇراعاتقا كىرۋگە رۇق­سات بەرىلدى. عى­لىم اكادەميا­سىنىڭ مۇراعاتىنان ءبىراز مالىمەتتەر تاپ­تىم. جازبالا­رىم­­نىڭ ءبارىن دە مۇرا­عات قىزمەت­كەرلەرى مۇقيات وقىپ شى­عا­دى. ءبىر جىلعا جۋىق وسىندا تۇرىپ, تاعى­لىمدى ءتا­جىريبە جيناقتادىم. سامار­قاندتا, حيۋادا بول­دىم. فەر­عانا جا­زىعىن كوردىم. مەن وزبەكشە سويلەسەم, جۇرت ورىسشا جاۋاپ قاتىپ ءجۇردى. ءوزىم دە وزبەكشە سۋىرىلىپ سويلەپ كەتە قوي­عان جوق ەدىم. ءتىلىم كوپكە دەيىن ورا­لىمعا كەلە قويمادى.  ادەپكىدە وزبەكشە ءسوز تىركەستەرى قيىنعا سوقتى. بىرازعا دەيىن تۇسىنە الماي قينالدىم. 1988 جىلى اقش ءومىرىن اقپارات­تاندىرۋ تاقىرى­بىنا ارنالعان امەريكالىق كورمەگە قاتىسۋ ءۇشىن اۋدارماشى-گيد رەتىندە تاشكەنتكە تاعى كەلدىم. – بۇل ءسىزدىڭ وزبەكستانعا ەكىنشى رەت تابان تىرەۋىڭىز بە؟ – وسى ەكى ورتادا تۋريست رەتىندە تاعى ءبىر بارىپ كەلگەنمىن. بۇل وتە قىزىقتى كەزەڭ ەدى. ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەداۋىر وزگەرگەن. ءوز­بەك­شە وقي الاتىن بولدىم. بىراق ءتىلدى جەتە يگەرە قويمادىم. مەن جۇرتقا كوم­پيۋتەردىڭ ءماتىندى قالاي وڭدەي­تىنىن نەمەسە اقش-تىڭ سۋپەرماركەتىندەگى كاس­سا­نىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ءتۇسىن­دىرۋگە تىرىستىم. بۇل ولار ءۇشىن توسىن ءجايت ەدى. تاشكەنتتىكتەر  اقش-تان كەلىپ, وزبەكشە ازداپ گاپى­رىپ جۇرگەن كىسىگە تاڭدانا قارايدى. وسىنداي قولداۋ مەن قۋاتتاۋدى كور­گەن سوڭ, مەنىڭ ءتىل يگەرۋىم بەلسەندى بولا ءتۇستى. مەن ناعىز جۇرت نازا­رىنداعى تۇلعا بولدىم. كو­شە­دە كور­گەن جۇرت سىرتىمنان ساۋسا­عىمەن نۇسقاپ, «امەريكالىق وزبەك» دەي­تىن بولدى. «بيل اكا» دەپ اتاي­تىن­دى شىعاردى. كەلەسى جىلى مەن بۇل ەلگە تاعى دا شاقىرىلدىم. الدىڭعى كەلگەنىمدە باسپادا ىستەيتىن ءبىر جازۋ­شى­مەن تانىسقانمىن. سول كىسى 1989 جىلى ەكى اي مەرزىمگە كەلىپ, بالالار تۋرالى اڭگىمەلەردى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋعا كومەكتەسۋىمدى ءوتىندى. ءسوي­تىپ, وزبەك­شەم وركەندەي ءتۇستى. – كەيىن قازاقستاندى كوپ ءتوڭى­رەك­تەيتىن بولدىڭىز. بۇعان نە اسەر ەتتى؟ – شىنىندا دا قازاقستان مەنى كوبىرەك تارتا باستادى. نەگە؟ بىرنەشە سەبەپ بولدى. ساياساتتانۋشى ءارى لينگۆيست رەتىندە قازاقستاننىڭ ءتىل سايا­ساتى ماسەلەلەرىنە قىزىقتىم. تىلدىك احۋال­دىڭ, تىلدىك ۇدەرىستەردىڭ باسقا­رىلۋى ەرەكشە. وتە ساۋاتتى ەل. بىراق بۇل ساۋاتتىلىق قازاق تىلىنەن باسقا تىلدە كوبىرەك كورىنىس بەرەدى. قازاق­ستاندا قازاق ءتىلى ءوز ورنىن باسقا تىلگە ۇسىندى. بەلارۋس ەلىنەن وزگە رەسپۋبليكالاردا ولاي بولعان جوق. بىراق ولاردىڭ ءتىلى ورىس تىلىنە جاقىن عوي. سون­دىقتان ءما­سەلە دە باسقا. قازاق­ستان دەگەن ەل بار ەكەندىگى, قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىن قولداي­تىن باسشى­لىعى بار ەكەندىگى ماڭىزدى نارسە. بىراق بۇل كوپ فاكتوردىڭ ءبىرى عانا. دەمو­گرا­فيالىق احۋالدى, تاۋەل­سىزدىك العان كەز­دەگى قازاق ءتىلىنىڭ ءمار­تەبەسى ماسەلەسىن دە ەسكەرۋ كەرەك. مىنە, مەن ءسويتىپ, قازاقستانداعى ءتىل ساياسا­تىن جاقسىلاپ زەرتتەۋگە كىرىستىم. – قازاق ءتىلىن قانداي ادىستەمە­مەن ۇيرەندىڭىز؟ ەڭ العاش قانداي ءسوز­دەردى يگەردىڭىز؟ بالكىم, الدى­مەن وزبەك ءتىلىن ۇيرەنگەن سوڭ كوپ ءسوز تانىس بولىپ قالعان دا شىعار... – ارينە, وزبەك ءتىلىن بىلگەنىم قاتتى كومەكتەستى. مەن ول ءتىلدى امەريكادا ءجۇرىپ ۇيرەنە باستادىم عوي. ەڭ العاش رەت قازاقتى وزبەكستاندا كورگەن بو­لۋىم كەرەك. وزبەك ءتىلىنىڭ ارقاسىندا قازاق ءتىلىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك تۋدى. ادەپكىدە ءتاۋىر قا­زاق­شا-ورىسشا سوزدىك­تەر قولىما ءتۇس­پەدى. مۇنىڭ ءوزى ماسەلە­نى قيىنداتا ءتۇستى. جاقسى وقۋلىقتار جوق ەكەن. ورتالىق ازيا حالىقتا­رىنىڭ ىشىندە تۇركىمەن-ورىس سوزدىگى ءتاۋىر كورىندى. قاراقال­پاق تىلىنەن دە سوزدىك بولدى. ال قازاق-ورىس سوزدىگى تاپتىرمادى. ورىسشا-قازاقشا بار. ماعان كەرەگى اناۋ ەدى. مەن قازاقشا وقىعىم كەلدى عوي. ءتا­ۋەلسىزدىكتەن كەيىن ورىس تىلدىلەرگە ارنالعان كوپ وقۋلىق شىعا­رىلدى. سول كىتاپتاردى الىپ شەتىنەن وقي بەردىم, وقي بەردىم. اسا ساپالى ەمەس. بىراق مەن سياقتى ءتىلدى جاڭادان ۇيرەنىپ جۇرگەندەرگە جاراي­دى. ءسوي­تىپ, قازاق ءتىلىن دە اقش-تا ءجۇرىپ يگەرە باستادىم. ول كەزدە سىزدەر­دىڭ ەلدە­رىڭىزگە ءالى كەلگەن جوقپىن. باياعىدا ءبىر رەت تۋريستىك ساپارمەن كەلىپ-كەتكەنىم بار. بۇل جەردە كوپشىلىك ورىس­شا سويلەيتىنىن بۇرىننان بىلەتىنمىن. وسىدان كەيىن قازاق ءتىلى قالاي دامي­دى دەپ ويلايتىنمىن. مەن ءبىر ءماتىندى الىپ وقيمىن. ونىڭ جانىندا ورىس­شا اۋدارماسى بولادى. سوعان قاراپ دايىندالدىم. قايتا-قايتا وقى­دىم. تولىق تۇسىنگەنشە قايتالاي بەردىم. سالدەن كەيىن ۇيرەنىپ جۇرگەن تىلىمدە ويلاي باستايتىن بولدىم. «مى­نا ءسوز مەنىڭ ءوز تىلىمدە قالاي بولادى؟» دەپ ويلاساڭ, قاتەلەسەدى ەكەن­سىڭ. كوپ ۋاقىت كەتەدى. ودان دا سول تىلدە ويلاپ ۇيرەنگەن ءجون. قارا­پايىم ءسوز بولسا دا, سول تىلدە دىبىستاۋ كەرەك. توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا­سىن­دا سوروس قورىنىڭ كەڭەسشىسى رەتىندە قازاقستانعا كەلدىم. قور بارلىق ءپان­دەر سالاسى بويىنشا وقۋلىق­تار­دىڭ ءباي­گەسىن وتكىزدى. مەن حالىق­ارالىق قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى بولدىم. جاقسى وقۋلىقتاردى تاڭداۋ ماقساتىن العا قويدىق. سول كەزدە قازاق ءتىلى وتە قيىندىقپەن دامىپ جات­قانىن ءتۇسىن­دىم. ەكى-ءۇش جىل قاتارىنان قازاق جۇر­تىنا ءجيى كەلىپ تۇردىم. ءسويتىپ, عى­لىمي جۇمىسىمدى قازاق­ستانعا ارناي باستادىم. نەگە مۇنداي شەشىم قابىل­دادىم؟ كورشى­لەرىنە قاراعاندا قازاق­ستاندا تۇراق­تىلىق پەن تىنىشتىق بار. ادامدارمەن ءاڭ­گىمەلەسۋ دە جەڭىل. بۇل جۇ­مىسقا مەن ۇلكەن ىقىلاسپەن كىرىستىم. قازاق تىلىنە كادىمگىدەي جانىم اشيدى. ونىڭ قالاي دامىعانىن كورىپ وتىرمىن. قازاق ءتىلى – مازمۇندىق جا­عى­نان وتە باي ءتىل. قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى مىنادا. بۇل ەلگە كەلگەن شەتەلدىكتەر قاي تىلدە سويلەيدى؟ ءاري­نە, ورىس تىلىندە. ولار كوبىنە اۋىلدىق جەرگە ەمەس, قالاعا كەلىپ قونىستانادى. كو­شە­دە جۇرتپەن ورىس تىلىندە سويلە­سەدى. بىردەن ورىس ءتىلىن ۇيرەنەدى, ءويت­كەنى ونىڭ قازاقستاندا بولاتىن مەرزىمى از. الدىمەن قازاقشا ۇيرەنەيىن دەسە, ءبارى ورىسشا سايراپ ءجۇر. قازاقشا ۇيرەنەتىن ۋاقىتى دا قالمايدى. – قىتاي تىلىنە قانشالىقتى كوڭىل قويدىڭىز؟ – قىتايشا سويلەۋ قيىن ەمەس. بۇل ەلدە تۋريست رەتىندە ءۇش رەت بولدىم. تاجىريبەدەن وتۋگە بارماعانىما كوپ بولدى. بۇل ءتىلدى نەگىزى جامان بىلمەيتىن ەدىم. كۇندە سويلەسىپ جۇرمەگەن سوڭ ەپتەپ قارايىپ قالادى ەكەنسىڭ... – ۇيعىرشانى اقىرى ۇيرەن­دىڭىز بە, جوق پا؟ – اسا جەتىك  يگەرە العانىم جوق. وزبەك ءتىلى ۇيعىر تىلىنە وتە جاقىن. ءوز باسىم ۇيعىرلارمەن وزبەكشە سويلەسە بەرەمىن. ولار ءوز تىلىندە ءتىل قاتادى, مەن وزبەكشە گاپىرەم. ءتاپ-ءتاۋىر ءتۇسى­نىسە الامىز. سىزدەردە ۇيعىر تىلىندە گازەت شىعادى عوي... – «ۇيعىر اۆازي»... – مەن بۇل گازەتتى وقي الامىن. قىرعىزشا دا وقيمىن. قىرعىز تىلىندە ءبىر مەرەكەدە ءسوز سويلەگەنمىن. تۇركى­مەنشە دە وقي الامىن. بۇل ەلدە ءبىر ايداي بولعانىم بار. – سونىمەن ورتالىق ازيا ەلدە­رىنىڭ ىشىندە ەڭ جاقسى بىلەتىنىڭىز قاي ءتىل ءوزى؟ – ارينە, وزبەك ءتىلى. سودان سوڭ قا­زاق ءتىلى. ۇيعىر ءتىلىن دە ءبىرشاما بىلەم دەۋگە بولادى. قىرعىزشا, تۇركى­مەنشە وقي الاتىنىمدى ايتتىم. تاجىك ءتىلىن ۇيرەنىپ ءجۇرمىن. پارسى تىلىنەن ەنگەن سوزدەر بارلىق تىلدەردە كەزدەسەدى. سونى بىلە تۇرا پارسى ءتىلىن ۇيرەنە قويعانىم جوق. ارابشا دا وقي الا­مىن. وتكەن عاسىردىڭ 20-جىل­دارىن­داعى وزبەك تىلىنە كوبىرەك جەتىكپىن. ول كەزەڭدە دا­ۋىس­تى دىبىس­تاردى كورسە­تىپ جازعان. تاتار­شاعا دا تەرەڭ بوي­لاۋعا بولادى. ازداپ ازەربايجان تىلىنەن دە حابارىم بار. – گرۋزين, ارميان تىلدەرىنە قى­زى­عۋشىلىعىڭىز بولعان جوق پا؟ – مەن وسى ەكى تىلگە دە قاتتى قىزىعامىن. بىراق بۇل تىلدەردى ۇيرەن­گەن جوقپىن. شاكىرتتەرىمە كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى كەڭىستىك تۋرالى سەمينار وتكىزىپ تۇرامىن. سوندا مىسال رەتىندە پايدالانامىن. كەڭەستىك كە­زەڭدە مولداۆان ءتىلى مويىندالدى. قازىر مولدوۆادا وعان رۋمىن ءتىلى ارالاسىپ كەتكەن. وقۋلىقتار دا سول تىلدە. بۇگىندە اعىلشىن ءتىلى دەگەننەن گورى اعىلشىن تىلدەرى دەگەن قولايلى ما دەيمىن. افروامەريكاندار سويلەي­تىن اعىلشىن تىلىنەن باسقا ءتىل قا­لىپتاستى. ەكەۋىنىڭ اراسىندا قازاق ءتىلى مەن قىرعىز تىلىندەي ايىرما­شىلىق بار. مەن كەيدە تۇسىنبەي قالام. بىرنەشە جىل بۇرىن ءۇندىس­تاندا بولدىم. قىرعىزستاننان بايان­دا­ماشىلار كەلدى. ولار ورىس تىلىندە سويلەگىسى كەلدى. ول جەردە اۋدار­ماشى بولا قويمادى. مەنىڭ اۋدارۋىم­دى ءوتىندى. ورىس تىلىنەن اۋداردىم. سۇ­راق­تار اعىلشىن تىلىندە قويىلدى. تۇسىنبەدىم. ورىس تىلىندەگى سوزدەردى ءتۇسىنىپ تۇرمىن. ال تۋعان تىلىمدە – اعىل­شىنشا قويىلعان سۇراقتى ۇقپايمىن. – ەۋروپا تىلدەرىنىڭ قايسىسىن بىلەسىز؟ – فرانتسۋز تىلىندە, يسپانشا وقي الامىن. چەح تىلىندە سويلەي الامىن. – اقش-تىڭ ءار ايماعىنىڭ ءسوي­لەۋ ديالەكتىسى ءارتۇرلى دەيدى عوي... – ول راس. مىسالى, مەنىڭ ايەلىم ەلدىڭ وڭتۇستىگىنەن. الاباما شتاتى­نان. سونىڭ ءسوزىن كەيدە تۇسىنبەي قالامىن. – جەڭگەمىز قانداي قىزمەت ىستەيدى؟ – ول – مۋزىكانت. تاشكەنتتە بول­عا­نىمىزدا مۋزىكا ساباعىنا ءجيى بارىپ تۇر­دى. وزبەكتىڭ اسپاپتارىن تارتۋعا ۇيرەندى. – اسپاپ دەمەكشى, قازاقتار تالاي دومبىرا مەن قوبىزدى وزىڭىزگە تارتۋ ەتكەن شىعار؟ – مەنىڭ ۇيىمدە ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتا­رى­نىڭ ءبارى بار. دومبىرا دا تۇر. ۇلتتىق شاپاننىڭ جەتى اتاسى بار مەندە. – ءسىز قاي تەكتى امەريكان­دىق­سىز ءوزى؟ – جالپى, بۇل سۇراقتى «ۇلتىڭىز كىم؟», – دەپ ناقتى قويۋعا دا بولادى. ماعان ارنالاتىن سۇراقتىڭ نەگىزگى­لەرى­نىڭ ءبىرى وسى. مەن, ارينە,  امەري­كان­دىق­پىن دەيمىن. مەنىڭ اكە-شەشەم امەريكادا تۋعان. شەشەمنىڭ اكەسى دە اقش-تا ومىرگە كەلگەن. ال ونىڭ اكە-شەشەسى ليت­ۆانىڭ تۋمالارى. ال مە­نىڭ شەشەم­نىڭ شەشەسى, ياعني اجەم ۋكراينادا تۋ­عان. اكەمنىڭ اكە-شەشە­سى بەس­سا­رابيا­نىڭ ەۆرەيلەرى. ولار جا­سىرىپ بولسا دا يديششە سويلەي­تىن. جاسىر­عان سوڭ مەن ۇيرەنە باستا­دىم. بۇل ءتىلدى شامالاپ يگەردىم. بىراق تۋعان ءتىلىم دەي الماي­مىن. ال يۆريتشە تەك ءدىني جورالعى­لاردى عانا بىلەمىن. – ءسىز ءوزىڭىزدى ساياساتكەرلەردىڭ قاتارىنا قوساسىز با, الدە لينگۆيستپىن دەپ ەسەپتەيسىز بە؟ قايسى­سىنا جاقىنداۋسىز؟ – مەنى سوتسيولينگۆيست دەپ ساناۋعا بولاتىن شىعار. نەمەسە ساياساتتا­نۋ­شى-لينگۆيست. ساياساتتانۋشىلار مەنى كوپ مويىنداي بەرمەيدى. ولاردىڭ ءوز­دەرىنىڭ ولشەمدەرى بار. ءبىزدىڭ امەريكادا اي­ماقتى زەرتتەۋ تاجىريبەسى جاق­سى دامى­عان. مەن دە ءوزىمدى اي­ماقتانۋ ماما­نىمىن دەپ ەسەپتەيمىن. ساياساتتانۋ ما­ماندىعى بويىنشا PhD دوكتور دارەجەم بولسا دا, مەنىڭ ما­قالالارىم بۇل سالا عالىمدارىنا ارنالعان عى­لىمي باسى­لىمدارعا جاريالانا بەرمەيدى. كەرىسىنشە, ءتىل سايا­ساتىنا ارنال­عان باسىلىم­دارعا شى­عادى. «سوتسيولوگيا يازىكا» دەگەن حا­لىق­ارالىق جۋرنال بار. بۇرىنعى كسرو كولەمىندەگى رەسپۋبليكالاردىڭ ءتىل ساياساتى, ەتني­كالىق ماسەلەلەرى تۋرالى جازىلادى. ال تازا لينگۆيستەر مۇنى جازبايدى. ياعني, ەكەۋىنىڭ ارا­سىنداعى نارسەلەردى جازامىز. ءبىزدىڭ وقۋ ورنىندا ورتالىق ەۋرا­زيانى زەرتتەۋ كافەدراسى بار. مەن وسى كافەدرادا جۇمىس ىستەيمىن. ورتالىق ەۋرازيا دەگەن نە؟ ءبىز ءۇشىن ول ورتالىق ازيا, موڭعوليا, تيبەت, تۇركيا, ازەر­بايجان. تاتارلار دا وسى­عان كىرەدى. وعان قوسا ورال-فين توبى تىلدەرىنە كىرەتىن حالىقتاردىڭ دا تەرريتورياسى سول ايماققا تيەسىلى. فينليانديا, ەستو­نيا, ۆەنگريا.... – ءتىل ۇيرەنۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن نە نارسە قاجەت؟ ىنتا-ىقىلاس پا, ەستە ساقتاۋ قابىلەتى مە, الدە ماقسات پا؟ – ءبارى دە قاجەت. جەتكىلىكتى ماتەريال, تىلدىك ورتا, سوزدىك قور كەرەك. ەڭ باستىسى, ىنتا-ىقىلاس بولعانى ءجون. – ءسىز نەدەن باستايسىز؟ الدى­مەن سوزدىك قور جيناپ الاسىز با؟ – مەن بەلگىلى ءبىر ءماتىندى الامىن. سول ءماتىندى تۇگەل تۇسىنۋگە تىرى­سامىن. ۇنەمى دايىن جازبانى قۇلاق­شا­مەن تىڭ­داپ جۇرەمىن. قايتالاي­مىن. ال­عاش­قىدا قيىن­داۋ بولادى. ادەپكىدە جيىرما پايىزىن عانا ءتۇسىنۋىم ءمۇم­كىن. قايتا-قايتا وقىعان سايىن تەرەڭ­دەپ ۇعا بەرەمىن. اۋدار­ماۋعا, كەرىسىنشە, سول تىلدە وقىپ, سول تىلدە سىڭىرۋگە تىرىسامىن. تىلدەردىڭ قۇرىلىسى ءار ءتۇرلى. ءتۇرلى تاسىلدەر­مەن تىركەسەدى. سونى اڭعارۋعا تىرىسامىن. – ورىس تىلىندە ەركىن جازا بەرەسىز بە؟ – جازعاندا قانداي! – وزبەكشە جازۋىڭىز قالاي؟ – جازامىن. ەركىن وقيمىن. – قازاق تىلىندەگى ماتىندەردىڭ ءبارىن ۇعاسىز با؟ اڭگىمە نە تۋرالى بولىپ جاتقانىن تۇسىنەسىز بە؟ – ماسەلە قانداي ءماتىن ەكەندىگىندە عوي. گازەت ماتىندەرى جەڭىلدەۋ بو­لادى. بۇل جەردە ماسەلەنىڭ كوبى اۆتورعا باي­لانىستى. كەيبىر اۆتورلار كۇردەلى جا­زا­دى. جاڭا سوزدەردى قول­دانۋعا اۋەس. قازاقتار كوشەدە قاۋ­قىل­داسىپ اڭگىمە­لە­سىپ جاتقاندا ما­عان ولاردىڭ ءسوزىن ءتۇسىنۋ قيىنعا سوعادى. اركىمنىڭ ديالەكتىسى بولادى. داۋىس ىرعاعى تاعى بار. – ءتىلدى قاي جاسقا دەيىن ءۇي­رەنۋگە بولادى ءوزى؟ بىرەۋلەر: «بۇل – جاس­تاردىڭ ءىسى, ۇلكەيگەن سوڭ قون­بايدى», – دەيدى... – ماسەلەگە مىنا تۇرعىدان قاراۋ كەرەك. ەرەسەك ادامداردىڭ قىزمەتى بار, سوندىقتان ءتىل ۇيرەنۋگە ۋاقىت­تارى بولا بەرمەيدى. ەكى-ءۇش جەردە جۇمىس ىستەيدى. وتباسى بار. اۋرۋ اتا-انالارىنا قارا­سادى. باسقا دا شا­رۋالارى جەتەدى. ولار­عا ءتىل ۇيرەن دەپ تالاپ قويۋ اۋىر­لاۋ بولادى. بىراق ىقىلاسى بولعان ادام وعان قارا­ماي­دى. جاسى ۇلعاي­عاندا ءتىل قونبايدى دەگەن بوس ءسوز. مىسالى, مەن الپىسقا كەلدىم. ۇنەمى جاڭا تىلدەردى ۇيرەنىپ جۇرەمىن. وتكەن جىلدان باستاپ تاجىك ءتىلىن ۇيرەنە باستادىم. بۇرناعى جىلدان باستاپ ۆەنگەر ءتىلىن ۇيرەنىپ كەلەمىن. – ءتىل ۇيرەنۋ بارىسىندا لينگو­فوندى پايدالاناسىز با؟ قالاي جاتتىعاسىز؟ – مەن مىناداي ادىستەمە قولدا­نامىن. ۇنەمى جانىمدا سوزدىك ءجۇ­رەدى. ءماتىندى وقي بەرگەن ءجون. وقى­عان سايىن ساناعا سىڭەدى. ماتىننەن وزىڭە قاجەت­تىسىن عانا الۋ كەرەك. مەن ءماتىندى سودان بىردەڭەنى ءبولىپ الۋ ءۇشىن عانا وقيمىن. ال كەيدە ءتىلدى دامىتۋ ماقساتىمەن يگەرەمىن. مى­سا­لى, گازەتتەن ءبىر ماتە­ريالدى الا­مىن. كوشىرمەسىن تۇسىرەمىن. وقي­مىن. بىلمەيتىن سوزدەرىمدى ءتۇرتىپ قويامىن. سوزدىكتەن ىزدەيمىن. ءار ىزدەگەن سايىن قىزىل سيامەن بەلگىلەپ وتىرا­مىن. ەگەر سوزدىككە ءۇش رەت بەلگىلەسەم, جاتتاپ الاتىن كەز كەلدى دەگەن ءسوز. ءويت­كەنى, ول ءسوز كەرەك. سوسىن ءتىزىم جاساپ, كارتوچكا تول­تىرام. ءبىر جاعىنا قا­زاق­شا, ەكىنشى جاعىنا اعىلشىنشا نەمەسە ورىسشا تۇسىندىرمە جازىلادى. جاتتاپ الۋعا تىرىسام. بۇل ءسوزدى كەلەسى كەزدەسكەندە ۇعىپ تۇرامىن. تانىس بولىپ قالادى. ءماتىننىڭ ءبارىن ءبىلۋىم مىندەتتى ەمەس. سيرەك قولدا­نىلاتىن سوزدەردى مەن دە تۇرمىستا پايدالانا بەرمەيمىن عوي. – ءسىزدىڭ ءتىل ۇيرەنۋ ءتاجىري­بە­ڭىزگە قىزىعىپ, جانىڭىزدان قال­ماعان­دار بولدى ما؟ – مەن سياقتى تىنباي اينالى­سا­تىندار جوقتىڭ قاسى. بىراق ءبىر ءشا­كىرتىم بار. ول جاقىندا موڭعول ءتىلى سالاسىنداعى تىلدىك ساياسات تۋرالى ماگيسترلىك جۇمىسىن جازىپ شىقتى. مەن وعان ۇيرەتكەنىم ءوز الدىنا, ءوزىم دە ءبىراز نارسە الدىم. تاعى ءبىر شاكىرتىمنىڭ دوكتورلىعى قازاقستان مەن قىرعىز­ستاننىڭ تىلدىك ساياساتى­مەن بايلانىس­تى بولۋى مۇمكىن. مەن تاقىرىپتى ءوزىم تاڭدادىم. مەنىڭ جەتەكشىم تاقىرىبىما سون­شا­لىقتى قىزىققان جوق. ول قى­تايتانۋ مامانى ەدى. ونى قىتاي ءتىلىنىڭ ماسە­لەلەرى كوبىرەك قىزىق­تىر­دى. بىراق مەنى شەكتەمەدى. سو­نىسى دۇرىس بول­دى. ءشا­كىرت­تەرىم دە تاقىرىپتى وزدە­رى تاڭ­دايدى, مەن تەك ولاردى جىگەرلەندىرەمىن. قانات­تاندىرامىن. وزدە­رى­­نىڭ ىقى­لاسى بولۋى كەرەك. تالاپتى ستۋدەنتتەر بار. مەن وقىعان تىلدەرگە قىزىعا قويماۋى مۇمكىن, بىراق باسقا تىلدەردى قالايتىندارى بار­شى­لىق. مەن ورىس تىلىنەن باستا­دىم عوي. ال قازىر ولار بىردەن وزىنە ۇناعان تىلدەن باستايدى. مە­نىڭ تاعى ءبىر ءشا­كىرتىم قازاقشانى وتە جاقسى بىلەدى. قازاق­ستانداعى يسلامنىڭ دا­مۋىن زەرتتەپ ءجۇر. ءتىل ونىڭ زەرتتەۋىنە كەرەك. الدى­مەن ءوز بەتىنشە ۇيرەندى. كەيىن مەن وقىتاتىن كۋرسقا جا­زىل­دى. ءبىز ءار اپتادا ءۇش ساعاتتان دايىندالدىق. – ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىندە «بو­لاشاق» ستيپەندياسىمەن وقىپ جات­­قان قازاق جاستارى كوپ پە؟ – وي, تۇتاس ءبىر اۋىل! ەلۋ بەس ادام. – سولارمەن قازاقشا سويلەسىپ, ءتىلىڭىزدى اۋىق-اۋىق جەتىلدىرىپ تۇرا­­تىن شىعارسىز؟ – ولاردىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىن بىلەتىندەرى دە بارشىلىق. بىراق كوبىنە ءبىر-بىرىمەن ورىسشا سويلەسەدى. – قازاق ءتىلىنىڭ ءتۇپ تامىرى بو­لىپ ەسەپتەلەتىن كونە تۇركى جاز­با­لارىن وقۋعا تالاپ قىلعان جوقسىز با؟ – جوق, سوعان ونشا قىزىقپاپپىن. – جازبالار دەمەكشى, ەندى ءبىر سۇراق. ينتەرنەتتەگى كوممەنتاريلەردە جۇرت اۋزىنا نە كەلسە, سونى جازادى. ونى كەيدە وپەراتورلار الىپ تاستاپ ۇلگەرە المايدى. وسى­عان قالاي قا­راي­سىز؟ سايت يەلەرىنە تەلەفون شا­لىپ, «الىپ تاس­تاڭ­دار­شى» دەپ جالى­نىپ جاتقان جۇرت. بۇل نە؟ ينتەر­نەتتىڭ بىزدە ەندى عانا قولدانىلىپ جاتقانىنا بايلا­نىس­­تى ما؟ الدە... – بارلىق جەردە دە سول عوي. ماسەلە قانداي سايت ەكەندىگىنە باي­لانىستى. كەيبىر سايتتار مۇنى وزدەرى رەتتەپ وتىرادى. وزىندىك  ەرەجەلەرى بار. ال كەيبىر سايت نە بولسا دا جىبەرە بەرەدى. سوتسيولينگۆيستيكا تۋرالى سايتتان وسى ماسەلەگە بايلانىستى ءبىر ماتەريال كوردىم. بۇعان قالاي كوزقاراس تانىتۋ كەرەكتىگى تۋرالى ايتىلادى. بۇل – وتە كۇردەلى ماسەلە. ءومىر عوي... اڭگىمەلەسكەن باۋىرجان ومار ۇلى.