ليتۆاعا كەلگەن ساياحاتشىلاردىڭ:
– ءساتى تۇسسە, چيۋرلەنيستىڭ كارتينالارىن كورەر مە ەدىك, – دەگەن تىلەگىن ەستىگەندە ەكسكۋرسيا جەتەكشىسى ەداۋىر ويلانىپ قالدى.
سودان سوڭ:
– ءبىز قازىر ءۆيلنيۋستى ارالاپ ءجۇرمىز عوي, – دەپ جىميدى. – ال چيۋرلەنيستىڭ مۇراجايى كاۋناس قالاسىندا.
ءسويتىپ...
ءبىز ەرتەڭىنە ۆيلنيۋستەن ءجۇز شاقىرىمداي جەردەگى كاۋناسقا قاراي تارتىپ كەتتىك.
جول بويى – سىڭسىعان اعاش, شوق-شوق توعاي, قالىڭ ورمان. ەكى كۇننىڭ بىرىندە جاڭبىر سىركىرەپ وتەتىندىكتەن, دالادا ءبىر ءتۇيىر شاڭ جوق. اسپان اشىق. اۋا تازا. كوك جۇزىندەگى شوكىم-شوكىم بۇلتتار جەل ۇشىرعان ماقتاعا ۇقساپ ءار تۇسقا ءبىر ءىلىنىپ قالعان سياقتى.
ءارى كەتسە, ەكى ساعاتقا جۋىق جول جۇرگەن بولارمىز. الدىمىزدان ءبىز كەلە جاتقان قالانىڭ قاقپاسى ايقارا اشىلعانىن ءبىلدىرىپ, «كاۋناس» دەگەن جازۋ كوزگە شالىندى.
مىنە, چيۋرلەنيستىڭ مۇراجايىنا دا كەلىپ جەتتىك. ءبىرىنشى قاباتتا ليتۆالىقتار ماقتانىش تۇتاتىن سۋرەتشى-كومپوزيتوردىڭ مۋزىكالىق شىعارمالارىن تىڭداۋعا ارنالعان شاعىن زال بار ەكەن. وندا م.چيۋرلەنيستىڭ «تەڭىز» اتتى سيمفونيالىق پوەماسى جازىلعان كۇيتاباق ويناپ تۇر. قىزعىش تۇسپەن كومكەرىلگەن قاراكولەڭكە زالدىڭ ىشىنەن باياۋ قالىقتاپ شىققان نازىك اۋەن ءوزىنىڭ ءبىر كەزدەردەگى قالىڭ تىڭدارمانىن ىزدەيتىندەي...
ءيا, چيۋرلەنيس تەك سۋرەتشى عانا ەمەس, كومپوزيتور رەتىندە دە وتە قۇندى شىعارمالار جازعان ۇلكەن تالانت يەسى. ليتۆا حالقىنىڭ دارىندى پەرزەنتى. ۇلتتىق ماقتانىشى. كۇندەلىكتى كۇيبىڭ-كۇيبىڭ تىرشىلىكتەن قولى بوسامايتىن مىناۋ الەمدى جارق ەتكىزىپ, كۇركىرەتە ءتىلىپ وتكەن نايزاعايداي قىسقا عانا عۇمىر كەشكەن ۇلى سۋرەتكەر.
ميكالويۋس چيۋرلەنيس 1875 جىلى 10 قىركۇيەكتە نەمان وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى درۋسكەنيكي ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى جەرگىلىكتى شىركەۋدە ورگان وينايتىن كونستانتيناس دەگەن كىسى بولىپتى. ال شەشەسى رەگەنسبۋرگتەگى كاتوليكتەردەن قىسىم كورىپ, وسى جاققا قاراي جەر اۋعان ەۆانگەليستەردىڭ وتباسىندا تۋىپتى.
جاس بالانىڭ مۋزىكاعا دەگەن ەرەكشە قابىلەتىن ەرتە بايقاعان اتاقتى كومپوزيتور, كنياز ميحايل وگينسكي (ايگىلى «وگينسكي پولونەزىنىڭ» اۆتورى) ونى ءوزىنىڭ پلۋنگەناداعى مۋزىكالىق مەكتەبىنە قابىلدايدى. ونى اياقتاپ شىققان سوڭ, ۆارشاۆاداعى مۋزىكا ينستيتۋتىنا تۇسۋىنە كومەكتەسىپ, ارنايى ستيپەنديا تولەپ تۇرادى. ءسويتىپ, ميكالويۋس چيۋرلەنيس 1899 جىلى جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداپ, قولىنا ديپلوم العان كۇنى بۇتىندەي ءبىر پيانينونى سىيعا تارتادى.
چيۋرلەنيستىڭ «ورماندا» دەپ اتالاتىن العاشقى سيمفونياسى, شىن مانىندە, ليتۆا ەلىندەگى تۇڭعىش سيمفونيالىق شىعارما بولىپ ەسەپتەلەدى.
بۇدان سوڭ ول لەيپتسيگ كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا تۇسەدى. بىراق, ارادا ءبىر جىل وتكەندە ۇلى كومپوزيتور, قامقورشى كنياز ميحايل وگينسكي دۇنيە سالىپ, ستيپەندياسىز قالعان چيۋرلەنيس وقۋىن ودان ءارى جالعاستىرا الماي, ەلىنە قايتۋعا ءماجبۇر بولادى.
بىراق, ونەرگە دەگەن قۇشتارلىعى زور تالانتتى جىگىت سول جىلى كۇزدە ۆارشاۆاعا بارىپ, يا.كاۋزيكتىڭ سۋرەت مەكتەبىنەن جانە ك.ستابروۆسكيدىڭ كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنەن ءدارىس الادى.
ال 1908 جىلى پەتەربۋرگتە «سالون» دەپ اتالاتىن كورمە وتەتىن بولىپ, سەرگەي ماكوۆسكي بۇرىن جۇرتشىلىققا بەلگىسىزدەۋ بولىپ كەلگەن جاس سۋرەتشى ميكالويۋس چيۋرلەنيستى سوعان شاقىرادى. مۇندا كەلگەن سوڭ ول ءبىراز سۋرەتشىلەرمەن تانىسىپ, «ونەر الەمى» اتتى بىرلەستىككە مۇشە بولىپ كىرەدى. سول جىلى قاڭتار, اقپان ايلارىندا وسى بىرلەستىك ۇيىمداستىرعان كورمەلەردە ونىڭ 125 كارتيناسى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلادى.
ايتكەنمەن, پەتەربۋرگتەگى كۇندەر ونىڭ كوڭىل كۇيىنە, دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ, مازاسىز كۇي كەشە باستايدى. سەبەبى, بۇل ءىستىڭ بولاشاعى بۇلدىر, ماقساتى تۇسىنىكسىز ەدى. بىرلەستىكتەگى سۋرەتشىلەر بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بيىك مۇراتتارىن تارك ەتىپ, جۇرتشىلىققا كوپتەن تانىس پەيزاجداردى عانا سالۋمەن شەكتەلەدى. ال چيۋرلەنيستىڭ ماقساتى باسقا... مۇلدە باسقا ەدى. سەبەبى, ول ب.لەمان ايتقانداي: «وتە انىق كورەتىن جانە كوپ سىردى بىلەتىن», سۋرەتشى بولاتىن.
ءيا, چيۋرلەنيس كارتينالارىن كورگەندە, ولاردان بۇ دۇنيەنىڭ عانا ەمەس, و دۇنيەنىڭ دە قۇپيا سىرلارى قىلاڭ بەرگەندەي ەرەكشە كۇي كەشەتىنىڭىز راس. ونى تەك, كورەتىن كوز, سەزەتىن كوڭىل بولسا دەڭىز...
ايتالىق, مىناۋ «جۇماق» اتتى كارتيناسىنا زەر سالىپ قاراڭىزشى. ءبىز بىلمەيتىن مۇلدە جۇمباق الەم ەمەس پە!..
ارينە, قانداي دا ءبىر فانتاستيكالىق نەمەسە ميستيكالىق دۇنيە ادام بالاسىنىڭ وي-قيالى جەتەتىن كەڭىستىكتەن الىستاپ كەتسە, مۇلدە تۇسىنىكسىز بولىپ قالارى حاق.
سوندىقتان, چيۋرلەنيستىڭ كارتيناسىنداعى تەڭىزدى بىردەن بايقايتىنىڭىز داۋسىز. بىراق, ونىڭ مىنا دۇنيەدەگى باسقا تەڭىزدەردەن مۇلدە بولەك, بوتەن الەم بولىپ كورىنەتىنىنە ىشتەي قايران قالاسىز. سونداي-اق, ونىڭ جاعالاۋى دا ءبىز كورىپ جۇرگەن جاعالاۋلارعا ۇسامايدى...
اسپانداعى بۇلتتارى دا سونداي. كوڭىل كوزى تەك وسى دۇنيەدەگىنى عانا كورۋمەن شەكتەلمەيتىن ەرەكشە ءبىر تالانت يەسىنىڭ تۇيسىگىنەن تۋعان دۇنيەلەر.
ادام قيالىنداعى مۇنداي باس اينالدىرار بيىكتەرگە كوتەرىلۋ ول كەزدە چيۋرلەنيستىڭ اينالاسىنداعى ارىپتەستەرىنىڭ ويىنا دا كەلمەگەن سياقتى.
1910 جىلدىڭ كوكتەمىندە ونىڭ جۇيكەسى سىر بەرىپ, دەنساۋلىعى كۇرت ناشارلاپ, ۆارشاۆانىڭ ماڭىنداعى پۋستەلنيكي ەلدىمەكەنىندەگى جۇيكە اۋرۋلارىن ەمدەيتىن اۋرۋحاناعا تۇسەدى.
كەلەر جىلى ناۋرىز ايىندا از-كەم ەسىن جيىپ, تۋعان جەرىن ساعىنعانىن ايتىپ, اتا-اناسىنا جاز ايلارىن درۋسنيكيدە وتكىزگىم كەلەدى دەپ حات جازادى. بىراق... ونىڭ ماڭدايىنا جازىلعان تاعدىردىڭ بۇيرىعى باسقا ەكەن. 10 ءساۋىر كۇنى اياق استىنان دەرتى قايتا قوزىپ, بۇل دۇنيەمەن قوش ايتىسىپ كەتە بارادى...
مۇراجاي قىزمەتكەرى ايتقان وسى ءبىر اڭگىمەنىڭ اسەرىنەن ايىعا الماعان كۇيى ءبىز قابىرعاداعى م.چيۋرلەنيستىڭ سۋرەتىنە ءۇڭىلىپ, ۇزاق قارايمىز.
ءوڭى جۇدەۋ. ومىردە كوپ قيىنشىلىق كورگەن جان سەكىلدى. بالكىم, تىرشىلىك تاۋقىمەتىنەن گورى شىعارماشىلىق ازابى اۋىر تيگەن بولار...
ءبىز مۇراجايعا ىلىنگەن كارتينالارعا جاعالاي كوز سالىپ, ولاردىڭ استىنداعى جازۋلاردى ىشتەي كۇبىرلەپ وقىپ كەلەمىز: «كۇن سوناتاسى», «كوكتەم سوناتاسى», «تەڭىز سوناتاسى», «جۇلدىزدار سوناتاسى», «جىلاندار سوناتاسى», «پيراميدالار سوناتاسى», «مۇڭ», «مەنىڭ جولىم» جانە «جۇماق» ت.ب.
مىنا كارتينالاردىڭ سيۋجەتىنەن, راسىندا دا, مۋزىكا ەستىلىپ تۇرعانداي بولادى.
م.چيۋرلەنيستىڭ زامانداستارى جازىپ قالدىرعان ەستەلىكتەرگە قاراعاندا ول اق كوڭىل, اشىق-جارقىن, ءوز ويىن جاسىرماي تىكە ايتاتىن ادام بولعانعا ۇقسايدى. ءوزىن وتە قاراپايىم ۇستايدى ەكەن. دەگەنمەن, ونىڭ بويىنداعى ءبىر تىلسىم قاسيەت ەرەكشە بايقالىپ تۇراتىن كورىنەدى.
سول جىلدارداعى اعىلشىن كونسۋلىنىڭ ايەلى گالينا ۆەلماننىڭ ەستەلىگىنەن: «چيۋرلەنيس ورتامىزدا بولعان كەزدە, ءبىز ءوزىمىزدى ۇنەمى جاقسى قىرىمىزدان كورسەتۋگە تىرىساتىنبىز. ويتكەنى, ونىڭ جانىندا جامان ادام دا, جامان وي دا بولماۋعا ءتيىستى ەدى. ول اينالاسىنا جارىق ساۋلە شاشىپ تۇراتىن», دەگەن جولداردى كەزدەستىرەمىز.
ال م.چيۋرلەرنيستىڭ شىعارماشىلىعى حاقىندا ايتقان ب.لەماننىڭ:
«چيۋرلەنيستىڭ بويىنا بىرتە-بىرتە تەرەڭدەي بەرەتىن كورىپكەلدىك قاسيەت دارىتىپ, اقىر سوڭىندا «جۇماق» سەكىلدى تاڭعاجايىپ كارتينا جازۋعا يتەرمەلەگەن قۇدىرەتتى كۇشتىڭ ەكپىنىن ءبىز ەمىس-ەمىس قانا شامالاي الامىز. شىندىعىندا, ول باسقا جۇرتقا بەيمالىم نارسەلەردى انىق كورىپ, تىلسىم قۇپيالاردىڭ سىرىن تۇسىنە ءبىلدى», دەگەن ءسوزى كوپ جايتتەن حاباردار ەتەدى.
بار-جوعى 35 جىل عانا ءومىر سۇرگەن تالانتتى سۋرەتشى ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىندەگى قۇبىلىستار مەن كوز الدىنداعى تاڭ-تاماشا كورىنىستەردى بارشا ادامزاتپەن بولىسۋگە اسىققانداي...
* * *
قازىرگى كەزدە م.چيۋرلەنيستىڭ «جۇماق» دەپ اتالاتىن كارتيناسىنا قاراپ تۇرىپ, كىم-كىمنىڭ دە باسىنا: «ول, بالكىم, ءوزى كورگەن جۇماقتىڭ ىشىندە جۇرگەن بولار», دەگەن وي كەلەرى كۇمانسىز.
نۇرعالي وراز,
«ەگەمەن قازاقستان»
