حات تانۋدىڭ ءبىر قيىندىعى – جازۋ تاڭبالارىمىزدىڭ كوپتىگىنەن. قازاقتىڭ انا تىلىندە دىبىس از (24) بولسا دا, جازۋعا كەلگەندە كوبەيىپ كەتەدى.
حات تانۋ قاشان وڭايلانباق؟ ارينە دىبىس باسىنا ءبىر-اق تاڭبا بولعاندا.
تاتارلار باس قارىپتەردى الىپ ءجۇر. ولاي جازعاندا جازۋدىڭ بۇرىنعى ءتۇرى مۇلدە وزگەرىپ, تانىلماستاي جات بولىپ كەتەتىن كورىنەدى. ول كورمەگە دە ادەمى ەمەس, تولىپ جاتقان يرەك, كەرىتىندى بولىپ شىعادى.
جازۋ ماشيناسىنا لايىقتاپ, احمەت اعايدىڭ شىعارعان قارىپتەرى بار. وندا دا دىبىس باسىنا ءبىر تاڭبا الىنعان. بۇل قارىپتەر باس تاڭبالاردى العاننان الدەقايدا قولايلى.
قايتسە دە تاڭبانى ازايتۋ ماسەلەسى مايدانعا شىقتى. كەپ – دۇرىس شەشۋدە.
احمەت اعايدىڭ شىعارعان تاڭبالارى وسى كۇننەن باس-
تاپ, باسپاحانالارعا ارنالىپ جاسالسا, جاقسى-اق بولار ەدى. وندا حات تانۋ ءبىر جولا جەڭىلدەنىپ, ورىس جازۋىنىڭ قاتارىنا كەلەر ەدى. بىراق ول قارىپتەر جاقىن ارادا ىسكە اسادى دەپ ءۇمىت ەتۋگە بولمايدى.تىڭنان قارىپ جاساتۋعا كوپ قارجى كەرەك. قارىپ كوپ كەرەك. كۇللى قازاقستان, تۇركىستان جەرلەرىنە (باس-
پاحانالارىنا) تۇگەل جەتكەندەي قارىپ قولعا وڭاي تۇسپەيدى. ولاي بولسا, قارىپ ازايتۋ اڭگىمەسى ءبىرتالاي زامانعا شەيىن سوزىلۋعا مۇمكىن.
ءومىر, عىلىم جولى جەڭىلدىكتى تىلەيدى. كورنەۋ تۇرعان جەڭىلدىك بولسا ونى جايعا قاراتۋ, «اسىقپا, بىراق جارىلقايمىن» دەۋ دۇرىس ەمەس. سوندىقتان قارىپ ازايتۋدىڭ قولايلى جولىن ىزدەۋ كەرەك.
ءبىزدىڭ تۇپكى ماقساتىمىز – دىبىس باسىنا ءبىر تاڭبا بەرۋ. سوعان جەتۋگە تالپىنۋ كەرەك.
بىرەۋلەر وسى ماقسۇتقا ءبىر-اق سەكىرىپ جەتەمىز, جاڭا قارىپتەر جاسالىپ شىققانشا, وسى كۇنگى تاڭبالارىمىزبەن جۇرە تۇرالىق دەيدى. مەن ويلايمىن: تاڭبالارىمىزدى بۇزباساق تا, سانىن ازايتىپ, جاڭا قارىپتەرگە جەتۋگە ءبىر ادىم سالعان دۇرىس دەپ, نەگە دەسەڭىز, جاڭا قارىپكە ءبىرجولا ءتۇسىپ كەتسەك, وسى كۇنگى باسپا تانيتىندار توساڭسىپ, جاڭا جازۋدى تانىماي قالۋعا مۇمكىن.
جاڭا قارىپتەرگە تەز ءتۇسىنىپ كەتۋ ءۇشىن, ودان بەرى دە وقۋشىلاردى ازدى-كوپتى كوزىن ۇيرەتىپ, ازىرلەپ الۋ كەرەك. جۇزدەن ءتورت-اق ادامى حات تانيتىن قازاقتىڭ كوزىن اشامىز دەپ جۇرگەندە, ءبىرجولا جاڭا قارىپكە ءتۇسىپ كەتسەك, سول تورتەۋىن سوقىر قىلىپ الۋ قاۋپى بار – بۇل ءبىر. ەكىنشى, تىڭنان حات تانيتىندارعا جازۋ ۇيرەنۋ جولىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قازىرگى قولدانىپ جۇرگەن قارىپتەرىمىزدى ازايتۋ پايدالى.
بۇل تۋرالى مەنىڭ ۇسىناتىن جوبام مىناۋ:
بىزدە باستا, ورتادا, اياقتا, جەكە جازىلاتىن قارىپ تاڭبالارىن ەسەپتەگەندە, بارلىعى 100 تاڭبا بار ەكەن. وسىنىڭ 58 تاڭباسىن الىپ تاستاساق, جازۋىمىزعا, باسپامىزعا كەمشىلىك كەلمەيدى دەيمىن. شىعارىپ تاستايتىن تاڭبالار سوڭعىلار: ﺖ , ﺘ , ﺞ , ﺠ , ﭽ , ﭻ , ﺪ , ﺮ , ﺰ , ﺴ , ﺲ , ﭗ , ﭙ , ﺐ , ﺒ , ﺎ , ﻲ , ﻴ , ﻰ , ﮫ , ﻩ , ﯟ , ﯘ , ﻮ , ﻦ , ﻨ , ﻤ , ﻞ , ﻠ , ﯔ , ﯖ, ﮓ, ﮕ , ﻚ , ﻜ , ﻖ , ﻘ , ﻊ , ﻌ ,
كورىنىپ تۇر: ءار قارىپتىڭ جەكە تاڭبالارى مەن باس تاڭبالارىن الىپ وتىرمىن. ءسوزدىڭ ورتاسىندا جانە اياعىندا جالعانىپ جازىلاتىندارىن شىعارىپ تاستاپ وتىرمىن. ورتالىقتا جازىلاتىن تاڭبالار ءوزى دە از بولادى ەكەن. ونى ەسەپتەپ كوردىم. باس تاڭبالار ءۇش ەسە, جەكە تاڭبالار ەكى ەسە, ورتا تاڭبالار ءبىر ەسە جازىلادى ەكەن. ارينە بۇل نوباي ەسەپ.
سونىمەن بۇرىن ءۇش-ءتورت, التى تاڭبالى بولىپ جازىلاتىن (ا, ب, پ, ت, ج, ل, ت.ب.) قارىپتەرى ەندى ەكى-اق تاڭبامەن جازىلادى. بۇرىن ەكى تاڭبالى (د, ر, ز, و,ۇ, ۋ, ە) قارىپتەرى ەندى ءبىر-اق تاڭبامەن جازىلادى.
«ە» تاڭباسىنىڭ «ﻪ»-ءسىن الۋ قولايلى. ويتكەنى جالعانىپ جازىلاتىن «ە» كوپ كەلەدى.
«ح», «ش», «ف», «ھ» تاڭبالارىن ەندى شىعارىپ تاستاۋ كەرەك دەيمىن. ويتكەنى ول دىبىستار قازاق تىلىندە جوق. وزىمىزدە جوق دىبىستاردى الىپبيگە كىرگىزۋدىڭ قاجەتى جوق.
قازاق ء«ھار», ء«ھام», «ھەش», «ھامان», «قاھار», «شاھار», «حالىق», «حابار», «حۇكىمەت», «ماحكاما», «حاكىم», «حاجات» دەمەيدى; ء«ار», ء«ام», «ەش», ء«امان», «كار», ء«شار», «قالىق», «قابار», «وكىمەت», «مەكەمە», «اكىم», «قاجات» دەپ ايتادى. ەگەر سينگارمونيزم زاڭىن قولداناتىن بولساق, قازاقتىڭ ءوز ىڭعايىنا كوشۋ كەرەك. باسقا جۇرتتان كىرەتىن «فالسافا», «فوتوگرافيا», «فىكىر», «فلەگماتيك» دەگەن سىقىلدى سوزدەردى «پالسەپە», «پوتوگراپيا», «پىكىر», «پىلەگماتيك» دەپ جازۋدان كەمشىلىك جوق. بۇل قارىپتەردى جوعالتساق (16=4ح4) ون التى تاڭبانى جويعان بولامىز. بۇل – ۇلكەن كىرىس.
جالعىز-اق «ح» مەن «ھ» دىبىسىنىڭ ادەبيەتتە, اسىرەسە وداعاي سوزدەردە جولىعاتىنى بولادى. مىسالى: «ح», «وح», «ايحاي», «ۇھلەمە», «اھا» دەگەن سىقىلدى. سولار ءۇشىن بۇل ەكى دىبىستى الۋ دۇرىس پا؟ جوق, ولاردى شىعارىپ تاستاپ: «اي-وي», «اي-قاي», «ۇلەمە» دەپ جازعانىمىز دۇرىس پا؟ الدا-جالدا بۇل ەكەۋىن تاستاي المايمىز دەسەك, وندا مەن بۇلاردىڭ ءبىر عانا تاڭباسى ح», «ھ» الۋدى ۇسىنامىن.
سونىمەن بۇرىنعى 100 تاڭبانىڭ 58 تاڭباسىن جوعالتىپ, 42 تاڭباعا قالدىرامىن.
مەن بۇرىنعى جوبامدا ەملەنى وزگەرتۋدى ۇسىنعامىن. ەگەر ول جوبا بويىنشا ەملە وزگەرىپ, وسى جوبا بويىنشا تاڭبالار ازايعاندا, جازۋ ءتۇرىمىز قالاي بولار ەكەن؟ جازىپ كورمەكشى!
بۇل جوبا باسپاحانا جۇمىسىنا دا وتە جەڭىلدىك كەلتىرەدى. قارىپ تەرۋ جۇمىسىن ۇيرەنۋگە ول ۇلكەن وڭاي. ەندى قارىپ كىشىرەيتىپ جاساۋعا بولادى.
اسىرەسە, بالا وقىتۋعا, حات تانىتۋعا وتە پايدالى. بۇرىن 100 تاڭبامەن تانىستىرىلاتىن شاكىرت, ەندى 42 تاڭبامەن عانا تانىستىرىلادى. ەندەشە, ەكى ەسە وڭايلاتقان بولادى.
تاعى ءبىر قولايلىسى: بۇل جوبانى قازىر ىسكە اسىرۋعا ەشبىر بوگەت, ەشبىر راسحود جولىقپايدى. بۇرىنعى باسىلعان كىتاپتارمەن ارتىق ايىرماسى دا جوق.
جانە «ل», «ر», «ە», «ز», «و» سىقىلدى جەكە قارىپتەردى وقىپ, كوزى جاتتىعۋ كەلەشەكتەگى احاڭنىڭ قارىپتەرىنە تەز تۇسىنۋگە وتە قولايلى.
بۇل جوبامەن باسپاحاناعا عانا وزگەرىس كىرگىزگەنىمىز بولماسا, قولجازبامىز تۇك وزگەرمەيدى.
مەنىڭ بۇل جوبامدى كەيبىرەۋلەر بۇيرەكتەن سيراق شىعارعان كورەر. ولاي ەمەس. بۇل قازىرگى شاعىمىزعا ەڭ پايدالى, ەڭ قولايلى جول.
ءسوزدى ۇزارتپاي, ەندىگىسىن سىنشىلاردىڭ قاراۋىنا بەرەمىن.
گازەت باسقارمالارىنا: قازاقستان, تۇركىستاندا شىعاتىن بارلىق گازەتتەر وسى جوبانى دا كوشىرىپ باسۋىن تىلەيمىن.
جۇسىپبەك
