جىرىنىڭ وققا ۇشسا دا بۇلبۇل قۇسى,
اجالدى جەڭگەن جاننىڭ بۇل مىقتىسى!
ءبىر تۋىپ, ەكى ءولىپ, مىڭ ءتىرىلىپ,
بىزبەن ءبىر وتىرعانى – شىندىق كۇشى.
تايىر جاروكوۆ
رەسەي حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاپ, ونى نىعايتا بەرۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالارىنىڭ قاندايى بولسىن ستالين بۇعان قولما-قول قارسى شىعىپ, «ۇلتشىلدىق ۋكلون» دەپ باعالايدى. سولاي بولا تۇرسا دا, ول لەنيننىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە كوپشىلىك تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تابا قويمادى. سوندىقتان بولار, پارتيانىڭ حII سەزىنىڭ (1923) ۇلتتىق ماسەلە جونىندەگى شەشىمىندە جەرگىلىكتى ەمەس, « ۇلىدەرجاۆالىق ۋكلوننىڭ» اسا قاۋىپتىلىگى باسا كورسەتىلدى. بىراق ەشتەڭەدەن شەگىنبەيتىن ستالين سەزدەن كەيىن بۇل شەشىمدى جوققا شىعارۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەدى. ماسەلەن, «كورىڭدەر, بايقاپ جۇرىڭدەر!» دەپ بەلگى بەرگەندەي, تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ اسا كورنەكتى وكىلىنىڭ ءبىرى, ناركومناتستىڭ كوللەگيا مۇشەسى, بەلگىلى تاتار بولشەۆيگى قازاق زيالىلارىمەن (ت.رىسقۇلوۆ, س.قوجانوۆ, ت.ب.) پىكىرلەس جۇرگەن م.سۇلتانعاليەۆكە تەررور جۇرگىزۋ ءۇشىن ۇلتشىل-ۋكلوندى ادەيى ورىستەتتى دەگەن جالعان ءىستى وگپۋ ارقىلى سوتقا دەيىن جەتكىزىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە تۇسىرگەن, كەيىن اتىلىپ كەتكەن.
ۇلتشىلدارمەن كۇرەس ناۋقانى بىرتىندەپ قازاقستانعا دا جەتتى. III پارتيا كونفەرەنتسياسىندا (ورىنبور, 1923) ركپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ وكىلى ە.ياروسلاۆسكي قازاقستاندا تاپ كۇرەسى بار ەكەندىگىن مۇنداعى كوممۋنيستەر كورمەيدى, كورسە دە بىلمەگەن بولادى. بۇلاردا ۇلتشىلدىق پيعىل باسىم, سول سەبەپتى تاپ كۇرەسىن ءتيىستى دارەجەدە جۇرگىزە الماي وتىر دەگەن وي ءوربىتىپ, ساكەننىڭ «ازيا (ەۋروپاعا)» دەگەن ولەڭىن مىسالعا كەلتىرەدى. مۇندا بەلگىلى ءبىر جات يدەولوگيانىڭ سالقىنى بار. بۇل تاپتىق كۇرەس ەمەس, ۇلتتار كۇرەسى دەيدى».
ەلدىڭ ءبىر توپ بەلگىلى ازاماتتارى مۇنداي پىكىرمەن كەلىسپەيدى. ۇكىمەت باسشىسى ساكەن سەيفۋلليننىڭ ءوزى باس بولىپ, مەڭدەشەۆ, سادۋاقاسوۆ, نۇرماقوۆ, مۇستانباەۆ قوستاپ, بارلىعى 14 ادام ورتالىق كوميتەتكە نارازىلىق بىلدىرگەن حات جولدايدى. جاۋاپ حاتتا «قازاق جولداستارعا ۇلتشىلدار دەگەن بەتالدى ايىپتاۋ جاسالعان جوق, ال ۇلتشىل-ۋكلونيستىك كوزقاراستاردى سىنعا الۋ ابدەن ورىندى جانە بۇل پارتيانىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ اجىراعىسىز پراۆوسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە مىندەتى دە بولىپ تابىلادى» دەپ جاۋاپ بەرىلدى. ياعني جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەردى ەلەۋسىز قالدىرمايىق دەگەن قازاق زيالىلارىن ورتالىق «ۇلتشىل ۋكلونيستەر» دەپ ايىپتادى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ءسويتىپ بۇل پارتيا كونفەرەنتسياسى قازاق ەلىنىڭ تۇبەگەيلى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ ورنىنا كەيىن ۇلكەن ساياسي ناۋقانعا اينالعان 37-ءنىڭ ويرانىنا نەگىز قالاپ كەتتى.
* * *
1936 جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا مينسك قالاسىندا كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ كەزەكتى پلەنۋمى ءوز جۇمىسىن باستادى. بەلگىلى قالامگەر نوۆيكوۆ-پريبويدىڭ ۇسىنىسى بويىنشا قۇرمەتتى پرەزيديۋمداعى جيىرما ادامنىڭ ىشىندە توردە سول كەزدە بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى ن.ي.ەجوۆ (سول جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ تىكەلەي نكۆد-ءنى قوسا باسقارعان) تا وتىرعان.
پلەنۋمدا بەيىمبەت مايلين باشقۇرت ادەبيەتى جايلى پىكىر ايتقىسى كەلىپ ەدى, بىراق وعان ءسوز بەرىلمەدى. 12 قاڭتاردا وتكەن پلەنۋمنىڭ بەسىنشى ماجىلىسىندە جارىسسوزگە ف.بەرەزوۆسكي قاتىستى. قازاق ادەبيەتى تۋرالى وي ءبولىستى. ونىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ شىعارماشىلىعىنا باعا بەردى. الايدا بايقاۋسىزدا جاڭىلىپ ايتقان ءسوز ءۇشىن ونىڭ اۆتورى عانا ەمەس, كىمگە باعىتتالسا سول ادام دا زيان شەگۋى مۇمكىن عوي. ماسەلەن, بەرەزوۆسكي بىلاي دەيدى: «...الايدا ول ءوزىنىڭ «قىزىل ات» پوەماسىندا جانە باسقا دا كەيبىر شىعارمالارىندا تروتسكيشىلدىككە ءتان ساياسي قاتەلىكتەر جىبەردى. قازىر ونداي كەمشىلىكتەردەن سەيفۋللين ارىلعان».
اۋىزدان شىققان ءسوز – اتىلعان وق. پلەنۋمعا قاتىسقانداردىڭ ىشىندە «تروتسكيشىلسىڭ» دەپ ايىپتالعان جالعىز ساكەن ەدى. مورالدىق تۇرعىدان ەزىپ-جانشىلعان, جۇرەگى قان جىلاعان ساكەن ەندى قالاي اقتالامىن دەپ قاعاز-قالامىن الىپ بولعانشا ستاليندىك تەرروردىڭ وت-جالىنى ەل شەتىنە جەتىپ قالعان بولاتىن.
نەگىزىندە بەرەزوۆسكي بوتەن ادام ەمەس. ساكەن شاكىرت كەزىندە جاقىنداسىپ, كەيىن كەڭەس داۋىرىندە ونىمەن شىعارماشىلىق دوستىق قارىم-قاتىناسىن ۇزبەگەن. بۇل جونىندە ورىس اقىنى ك.التايسكي بىلاي دەيدى: «فەوكتيست بەرەزوۆسكي ءوزىنىڭ قازاق دوستارىن ەشۋاقىتتا ەسىنەن ەكى ەلى شىعارمايتىن. اسىرەسە قادىرلى دوسى ساكەن سەيفۋلليندى اكەلىك كوڭىلمەن ەسكە الىپ, اۋزىنان تاستامايتىن». قالاي دەسەك تە, بەرەزوۆسكيدىڭ مينسكىدە وتكەن پلەنۋمداعى ءسوزى ەجوۆتىڭ كوزىنشە ايتىلىپ, رەسمي قاتتالۋى جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس ەدى.
بىراق سولاي بولسا دا, 1936 جىل ساكەن ءۇشىن جەمىستى كۇندەر سياقتى كورىنگەنى راس. مامىر ايىندا ماسكەۋدە قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ءبىرىنشى ونكۇندىگىنە قاتىستى. 26 مامىردا ەكى اقىن – ساكەن سەيفۋللين مەن جامبىل جاباەۆ قازاق جازۋشىلارى اراسىنان تۇڭعىش رەت ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ناگرادتالدى. ال قازاقستان جۇرتشىلىعى ءبىر ايدان سوڭ اقيىق اقىننىڭ ادەبي قىزمەتىنە 20 جىل تولۋىن اتاپ وتۋىنە وراي وسى مەرەكە تۋرالى قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تورالقاسى ارنايى قاۋلى قابىلدادى.
* * *
بۇل ۋاقىتتا ماسكەۋدە «حالىق جاۋلارىمەن», ۇلتشىلدارمەن, تروتسكيشىلەرمەن كۇرەس كۇشەيە تۇسكەنىن كوپشىلىك سەزىنە باستاعان. تاپ سول كەزدە, 1936 جىلدىڭ 26 شىلدەسىندە, كسرو ورمان شارۋاشىلىعى كوميسسارياتىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن سوكولنيكوۆ (شىن اتى-ءجونى گيرش يانكەلەۆيچ بريلليانت) گريگوري ياكوۆلەۆيچ پارتيا قاتارىنان شىعارىلىپ, كەلەسى كۇنى قاماۋعا الىندى. بۇل كەڭەستەر ەلىنىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى بولاتىن. ول تىكەلەي لەنين مەن ءستاليننىڭ قاراماعىندا ىستەپ, كسرو-نىڭ العاشقى قارجى حالكومى (1923) بولىپ ىستەگەن, گااگا كونفەرەنتسياسىنا (1922) قاتىسقان, بك(ب)پ وك-گە كانديدات (1922), مۇشە (1930) بولعان. 1925-1926 ج. گ.ە.زينوۆەۆ, ل.ب.كامەنەۆ ارالاسقان «جاڭا وپپوزيتسيا» دەگەن ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا قاتىسقان. «انتيسوۆەتتىك تروتسكيشىل پاراللەل ورتالىق» دەگەن ۇيىمنىڭ مۇشەسى جانە س.م.كيروۆتىڭ قازاسىنا قاتىسى بار دەگەن قولدان جاسالعان جالعان قۇجاتپەن ايىپتالعان. نكۆد-ءنىڭ پايىمداۋىنشا, سوكولنيكوۆكە تاعىلعان اۋىر قىلمىستىڭ ءبىرى ونىڭ گەرمانيا مەن جاپونيا ەلدەرىنىڭ بارلاۋ ورگاندارىمەن بايلانىسى بولىپتى-مىس. سوت بارىسىندا سونىمەن بىرگە ول قاتىسقان ۇيىمنىڭ باعدارلاماسىندا پارتيانىڭ «يندۋستراليزاتسيا, ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنان باس تارتىپ, جەرگىلىكتى جەردە كاپيتاليزمنىڭ دامۋى كوزدەلدى», – دەپ اتاپ كورسەتىلدى. 1937 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا ون جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان. رەسمي دەرەك بويىنشا كامەرادا بىرگە وتىرعان سەرىكتەسى ءولتىرىپ كەتكەن. گ.يا.سوكولنيكوۆ (مارقۇم) 1988 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىندا اقتالىپ, سول جىلدىڭ اياعىندا پارتيالىق قۇقىعى قالپىنا كەلتىرىلگەن.
بۇل جەردە ءبىز نەگە ونى وسىنشا ءسوز قىلىپ وتىرمىز؟ سەبەبى بۇل كىسىنىڭ اتى-ءجونى ساكەن سەيفۋلليننىڭ نەگىزگى ايىپتاۋشىسىنىڭ ءبىرى ەسەبىندە قىلمىستىق ءىستىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇر. ايىپتاۋ قورىتىندىسىندا ول «1936 جىلى انتيسوۆەتتىك جۇمىستى جۇرگىزۋ ماقساتىمەن حالىق جاۋى سوكولنيكوۆپەن بايلانىس جاساعان» دەلىنگەن. ونىڭ وتباسىن تىلگە تيەك ەتسەك, ءۇش رەت ۇيلەنگەن (رەسمي تۇردە سوڭعىسىمەن عانا نەكەلەسكەن). ءبىرىنشى ايەلى – فاينا ماتۆەەۆنا زارحي. ەكىنشى ايەلى – ماريا ۆاسيلەۆنا ششەكوتيحينا. ەكەۋى دە قاراپايىم شەنەۋنىكتەر, بۇلاردىڭ قىلمىستىق ىسكە قاتىسى جوق. ال ءۇشىنشى ۇيلەنگەن ايەلى (1926) جازۋشى – گالينا يوسيفوۆنا سەرەبرياكوۆانىڭ (7.12.1905 – 30.06.1980) تاعدىرى مۇلدەم باسقاشا. ول قانداي وتباسىنان شىقتى دەسەك, اكەسى كورنەكتى بولشەۆيك, عالىم-دارىگەر يوسيف مويسەەۆيچ بىك-بەك (18.10.1882 – 5.1.1937, ەۆرەي, رەپرەسسياعا ۇشىراپ, سودان مارقۇم 1958 جىلى عانا اقتالعان). اناسى – برونيسلاۆا سيگيزمۋندوۆنا كراسۋتسكايا, پولياك, ۆچك قىزمەتكەرى, دزەرجينسكيدىڭ اپپاراتىندا ىستەگەن. اكە-شەشەسى رەۆوليۋتسيونەر بولعان گالينا ەرتە ەسەيەدى.
1919 جىلى گالينا يوسيفوۆنا رك(ب)پ مۇشەلىگىنە وتكەن. 1923-1924 جىلدارى ل.پ.سەرەبرياكوۆتىڭ ايەلى, ودان اجىراسىپ ەكىنشى رەت باسقا كىسىمەن تۇرمىس قۇرعاندا ءوزارا كەلىسىپ, بۇرىنعى فاميلياسىن ساقتاپ قالعان. 1936 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگىندە فادەەۆتىڭ كابينەتىندە س.سەيفۋللينمەن تانىسادى. كەيىن ماسكەۋ جانىنداعى ساياجايىندا ساكەنمەن بىرگە ارنايى ءسابيت مۇقانوۆتى دا قوناققا شاقىرادى. وسى جاعداي كەيىن گالينا سەرەبرياكوۆانىڭ ءىستى بولىپ, ون جىل سوتتالۋىنا نەگىز بولعان. ساكەن بۇل تۋرالى ءوزى بىلاي دەيدى: «...تەرگەۋ كەزىندە ماعان زورلىق-زومبىلىقپەن قول قويدىرعان كۋالىك بار. وندا «ۇلتشىلدار مەن بۋرجۋازياشىل تروتسكيشىلەرمەن بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن سەرەبرياكوۆا ارادا ءجۇردى» دەپ جازىلسا كەرەك. ونداي وقيعا ومىردە بولعان ەمەس. مەن ول كۋالىگىمنەن باس تارتامىن. زورلىق-زومبىلىقپەن قول قويعىزعان اقپاردىڭ جالعان ەكەنىن اشىپ جانە انىقتاپ ايتامىن. تاعى دا قايتالايمىن: مەن مىنا دۇنيەدەن وتەر شاعىمدا ءوزىمنىڭ دە ارىما, اتاقتى ورىس جازۋشىسى گالينا سەرەبرياكوۆانىڭ ارىنا دا داق سالماي, ادال ءولۋدى قالايمىن. جالعان كۋالىكتەن باس تارتامىن» (ساكەن سەيفۋللين. ەنتسيكلوپەديا. – الماتى. «تەمىرقازىق» باسپاسى, 2010, 460-ب.).
* * *
الماتى. 1938 جىلدىڭ 25 قاڭتارى. 16 ساعات 40 مينۋت. كسرو جوعارعى سوتى كوشپەلى اسكەري كوللەگياسى سەسسياسىنىڭ جابىق ءماجىلىسى. كۇن تارتىبىندە – ساكەن سەيفۋلليننىڭ قىلمىستىق ءىسى. ماسەلەنى شەشەتىن ماسكەۋدەن كەلگەن ادامدار – ا.د.گورياچەۆ, گ.ا.الەكسەەۆ, ا.ي.ميكلياەۆ, ن.ي.شاپوشنيكوۆ. وسى اسكەري سوتتىڭ ۇيعارىمى بويىنشا سول كۇنى 39 ازاماتپەن بىرگە اقىن بابامىزدىڭ دا ءىسى قارالماق.
ءماجىلىس حاتشىسى ن.ي.شاپوشنيكوۆ ايىپتالۋشى ساكەن سەيفۋلليننىڭ كۇزەتپەن زالدا وتىرعاندىعىن مالىمدەپ, ايىپتاۋ قورىتىندىسىن وقيدى. سوندا, ول قانداي قىلمىس جاساپتى؟ ەندى سوعان نازار اۋدارىپ كورەيىك. سويتسەك, ول 1922 جىلدان باستاپ قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىندا وڭشىل تروتسكيشىل جانە تەررورشىل ۇيىمنىڭ ءىس-شارالارىنا قاتىسىپتى-مىس. كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتۋدى ماقسات ەتكەن. قارۋلى كوتەرىلىس ۇيىمداستىرىپ, كەڭەس وداعىنان قازاقستاندى ءبولىپ اكەتۋگە ارەكەت جاساعان. جاپونياعا ارقا سۇيەيدى. قازاق بۋرجۋازيالىق مەملەكەتىن قۇرۋدى كوزدەگەن كونتررەۆوليۋتسيالىق بۋرجۋازياشىل, ۇلتشىلدىق, كوتەرىلىسشى-تەرروريستىك جانە ءبۇلدىرۋشى-زيانكەستىك ۇيىمعا مۇشە بولادى. وعان جاڭا ادامداردى تارتىپ, ادەبيەت سالاسىندا زيانكەستىكپەن شۇعىلدانادى.
توراعالىق ەتۋشى ايىپتالۋشىعا ونىڭ جاساعان قىلمىسىنىڭ ءمان-جايىن تۇسىندىرەدى دە:
– ءسىز ءوزىڭىزدى كىنالىمىن دەپ ەسەتەيسىز بە؟ – دەپ سۇرايدى.
– جوق. ەشقانداي قىلمىس جاسا-
عان ەمەسپىن. الدىن الا جۇرگىزىلگەن تەرگەۋدە ايتىلعان دەرەكتەردى راستامايمىن.
وسى كەزدە ساكەنگە اسىلبەكوۆتىڭ, كەنجيننىڭ, جامانمۇرىنوۆتىڭ, عاتاۋليننىڭ, قادىربەكوۆتىڭ جانە باسقالاردىڭ تەرگەۋگە بەرگەن جاۋاپتارىنىڭ كوشىرمەلەرىنەن ۇزىندىلەر وقىلادى (كۋالاردىڭ ءوزى ەمەس, ولاردىڭ باسقا ءىس بويىنشا حاتتاماعا تىركەلگەن جاۋاپتارىنىڭ كوشىرمەلەرىنەن ءۇزىندى – ا.ك.).
– مۇنىڭ ءبارى جالا. مەن ەشقانداي كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمدا بولعان جوقپىن جانە وعان مەنىڭ تاراپىمنان ەشكىم تارتىلمادى. سوكولنيكوۆ مەنىڭ ءومىرى كورمەگەن ادامىم.
ساكەن جار جاعاسىندا تۇر ەدى. سوعان قاراماستان الدىندا تۇرعان جەندەتتەردەن قايمىقپادى, شىندىقتى ايتتى. ەشقانداي قىلمىستى مويىندامادى, «جوق, مەن ەمەس – اناۋ» دەپ ەشكىمدى كورسەتپەدى, بىرەۋگە پالە جاپپادى. جارىق دۇنيەمەن قوشتاسار ءساتىنىڭ جاقىن ەكەنىن سەزسە دە, باسىن جوعارى ۇستادى. نەشە ءتۇرلى زورلىق-زومبىلىقتى باستان كەشىرسە دە جان دۇنيەسىنىڭ جارقىن, ادامگەرشىلىگىنىڭ بيىك ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى.
ساكەن سەيفۋللين رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58 ستاتياسىنىڭ 2, 7, 8, 11 باپتارىمەن ايىپتالادى جانە ەڭ جوعارى قىلمىستىق شارا – اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. ساكەننىڭ ءىسى 20 مينۋتتا قارالىپ ءبىتتى.
ادىلەتسىز زاماننىڭ زۇلمات ز ۇلىمدىعى اقيىق اقىندى قاندى شەڭگەلىنە الىپ, اقىرى نەبارى 43 جاسىندا مەرت قىلدى. ۇلكەن جۇرەك سوعۋىن توقتاتتى. داۋىلپاز جىلدار جالعاسپاي قالدى. بۇل 1938 جىلدىڭ 25 اقپانى ەدى. كەلەسى كۇنى تاپ وسىنداي ۇكىممەن اقىننىڭ قالامداس دوستارى, قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتارى, جازىقسىز جالا جابىلعان ءىلياس جانسۇگىروۆ پەن بەيىمبەت مايلين دە اتىلىپ كەتە باردى. مۇڭداس, سىرلاس, پىكىرلەس بولعان ءۇش بايتەرەك, ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ ءاردايىم تورىندە تۇرعان – ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەتتىڭ جاتقان جەرى ءبىر, زيراتى ورتاق بولدى. ولار اسۋى بولسا دا شاتقالى كوپ, وزەندەرى بولسا دا وتكەلى جوق, نالاسى مول زاماندا ءومىر ءسۇرىپ, ۇلىلىعىن تانىتا ءبىلدى.
امانتاي كاكەن,
ساكەنتانۋشى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
