ءيا, توپىراقتى ءولىمنىڭ جولى اۋىر. تورقالى تويدىڭ ءجونى بولەك. «بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە, قارالى – ول, قازا كورگەن جۇرەگى جارالى – ول» (اباي). ەتجاقىن تۋىسىنان ايىرىلىپ, قارا جامىلىپ وتىرعان وتباسىنىڭ اۋىر قايعىسىنا «كوزىنىڭ جاسىن تىيماي جىلاپ ءجۇرىپ» (اباي) ورتاقتاسۋدىڭ ورنىنا ايەلدەر جاعى الا سومكە ارقالاپ, بازار جاعالاپ كەتەتىنى, ەرلەردىڭ سوياتىن سەمىز مال ىزدەپ, زىر جۇگىرەتىنى جاسىرىن ەمەس. ءبارى ورنى-ورنىمەن, رەت-رەتىمەن اتقارىلىپ جاتسا, بۇلاي تاۋسىلا سويلەمەس ەدىك. ماسەلە جانازادان باستاپ قۇدايى تاماققا دەيىن توي-تومالاق سياقتى جابدىقتاپ, استا-توك ىسىراپشىلدىققا اينالدىرىپ جىبەرۋگە تىرەلىپ تۇر. ءارى قاراي ءتۇپ-توركىنىنە ۇڭىلەتىن بولساق, باسەكەلەستىك دەگەن جەگى قۇرتتاي «پالەنىڭ» قۇلاعى قىلتيىپ شىعا كەلەتىنىن قايتەرسىڭ.
جىرتىس جىرتىپ, جەمىس-جيدەك, ورىك-مەيىز اكەلىپ, ءتىپتى سالاتتىڭ نەشە ءتۇرىن جاساپ, يت الەككە ءتۇسىپ جاتاتىن كورىنىستىڭ سانامىزدا ابدەن ورنىعىپ العانى سونشالىق, مۇنى قالىپتى ءۇردىس ساناپ, ءمان بەرمەيتىن بولدىق. ونىڭ اقىرى تىراشتانۋعا سوقتىرىپ, تالايلار نەسيە الىپ, قارىزعا بەلشەدەن باتىپ ءجۇر. بۇل كەلەڭسىزدىك جاس وتباسىلار اراسىندا دا مەرەز اۋرۋداي ابدەن مەڭدەپ بارادى. ادامدى ازدىراتىن, ۇرپاقتى توزدىراتىن, ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەرمەن ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن, تالايلاردىڭ اشۋىن تۋدىرعان, ىزاسىن كەلتىرگەن, تىم شەكتەن شىققان استا-توككە توسقاۋىل قويۋ جايلى ايتىلعان تولاسسىز ۇسىنىس-پىكىرلەردىڭ ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى مەن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى تاراپىنان قولداۋ تاپقانى وتە قۇپتارلىق.
قىزىلجار وڭىرىنە جۇمىس ساپارمەن كەلگەن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ نايب-ءمۇفتيى, استانا قالاسىنداعى «ازىرەت سۇلتان» مەشىتىنىڭ باس يمامى ناۋرىزباي وتپەنوۆ نامازحانداردىڭ, مەشىت قىزمەتكەرلەرىنىڭ, اقساقالداردىڭ, زيالى قاۋىم, ارداگەرلەر كەڭەسى وكىلدەرىنىڭ, قاجىلاردىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن القالى باسقوسۋدا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى شەڭبەرىندە اتقارىلعان شارالاردى بايانداي كەلىپ, اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ءبىر مىسال رەتىندە «جانازا جانە جەرلەۋ راسىمدەرى» اتتى كىتاپتىڭ قۇندى تۇستارىنا كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. جانازا, جەرلەۋ راسىمدەرى – بۇگىندە كوپشىلىك تاراپىنان كوپ ساۋال تۋدىرىپ وتىرعان وتە اۋقىمدى تاقىرىپ.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى وسىنداي كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن جازىپ, باعىت-باعدارىن كورسەتىپ, بىرىزگە ءتۇسىرىپ, ءپاتۋالى ءسوز ايتۋدى پارىز سانايدى, دەدى ناۋرىزباي تاعان ۇلى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءدىني باسقارمانىڭ عۇلامالار كەڭەسىندە اتالعان ەڭبەك جان-جاقتى پىسىقتالىپ, سۇزگىدەن ءوتىپ, 15000 دانامەن جارىققا شىققان. وندا جانازاعا قاتىستى ۇكىمدەر توپتاستىرىلعان. قايتىس بولعان كىسىنى جەرلەۋ, اس, ساداقا بەرۋدىڭ جولدارى جان-جاقتى قامتىلعان. نەگىزگى ماقسات – ەلىمىز بويىنشا ءدىني راسىمدەردى جۇيەلەندىرۋ, شاريعاتقا قايشى ادەتتەرگە توسقاۋىل قويۋ, اسىرەسە جاس بۋىندى تەرىس قىلىقتاردان ساقتاندىرۋ بولىپ تابىلادى.
زەينوللا قاجى ولجاباەۆ ءوز سوزىندە باقيلىق بولعان مارقۇمنىڭ جەتىسىندە, قىرقىندا, جىلىندا داستارقانعا قويىلاتىن ەت تۋراپ اكەلىنسىن, جەمىس-جيدەكتەر مەن كوكونىستەر قويىلماسىن دەگەن ۇسىنىستاردى قولدايتىنىن, مۇنىڭ ءوزى ىسىراپشىلدىقتى تەجەۋدىڭ ءبىر العىشارتى بولىپ تابىلاتىنىن, باسقاداي دا رەتتەۋلەر قاراستىرىلعانىن جەتكىزدى. شاي مازىرىنە دە شەكتەۋلەر ەنگىزىلگەن. سالات قويۋ – داستۇرىمىزگە جات. جىرتىس تاراتۋدى ءبىرجولا دوعارۋ كەرەك. بۇل ءۇردىس وبلىس ورتالىعىندا قالىپ بارا جاتقانىمەن, اۋىلداردا ءالى دە كەزدەسەدى, دەدى قادىرمەندى اقساقال.
«قىزىلجار» ورتالىق مەشىتىنىڭ باس يمامى كەنجەتاي دۇيسەنبايدىڭ ىسىراپشىلدىقتى بولدىرماۋ جايىندا ايتقان ورامدى ويلارى دا اسەرلى شىقتى.
– جانازا ماسەلەسىنە كەلگەندە بارلىعىمىزدىڭ ۇستانىمىمىز ورتاق بولۋ كەرەك. «قازالى ۇيگە التى كىسى جىلاپ كەلسە, الپىس كىسى سىناپ كەلەدى» دەپ ىسىراپشىلدىققا, بەكەر مال شاشۋعا جول بەرۋگە بولمايدى. مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە توسقاۋىل قوياتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتتى. اتالارىمىز قۇدايى استى باۋىرساقپەن, سارى مايمەن دە اتقارعان. ەڭ جاقسى ءتالىم-تاربيەنىڭ قاينار كوزى بابالارىمىز اماناتتاپ كەتكەن ۇلتتىق ونەگەلەردە جاتىر. قايعى قۇشىپ, قان جۇتقان وتباسىنى سىنامايىق, اعايىن, – دەدى كەنجەتاي بايكەمەل ۇلى.
اۋداننان كەلگەن وكىلدەر قارا جامىلىپ وتىرعان وتباسىنا اۋىرتپاشىلىق تۇسىرمەۋ ءۇشىن جانازا جانە جەرلەۋ راسىمدەرىن وتكىزۋ كەزىندە بارىنشا ۇنەمدى بولۋعا شاقىردى.
جيىنعا قاتىسۋشىلار جانازا راسىمىنە بايلانىستى ورتاق كەلىسىمگە كەلىپ, ءمايىتتى سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋ راسىمدەرىن ءدىني باسقارما بەكىتكەن جانازا ءپاتۋاسى اياسىندا جۇزەگە اسىرۋعا ۋاعدالاستى. اسحانالار مەن مەيرامحانالار باسشىلارىنا دۇعا وتكىزۋ كەزىندە ۇسىنىلعان اس ءمازىرىن قاتاڭ ساقتاۋ تۋرالى ۇندەۋ قابىلداندى. شەشىمنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاپ وتىرۋ, حالىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ وبلىستىق, قالالىق, اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەستەرىنە, مەشىت يمامدارى مەن قاجىلار ۇيىمىنا جۇكتەلدى.
دەسەك تە, داستارقان ءمازىرىن جوعارىدان نۇسقاۋ تۇرىندە شەكتەمەي اركىم ءوزى ازىرلەسە دەگەن پىكىرلەر دە ويلاندىرماي قويمايدى. سول سياقتى «بارلىق وڭىرلەردى بىرىزدىلەندىرۋ تىم ارتىق, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتارىمىزدىڭ قايماعى بۇزىلماعان كۇنگەي مەن تەرىسكەيدى قالاي سالىستىراسىڭ» ىسپەتتى كوزقاراستار دا نەگىزسىز ەمەس. ءبىز قارالى داستارحان ءمازىرىن بەكىتۋگە قاتىسقان بىرنەشە ادامدى سوزگە تارتقان ەدىك.
ساپۋرا قاجى امىرەقىزى:
– استا-توك ىسىراپشىلدىقتى پايعامبارىمىز دا جاقتىرماعان. ەندى, مىنە كوپتىڭ تىلەگى قابىل بولىپ, ماسەلە ءوز ورايىن تاپقان سەكىلدى. بۇدان بىلاي قازالى ءۇيدىڭ داستارقانىنا جەمىس-جيدەك, كوكونىس قويۋعا, جىرتىس تاراتۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنادى. شاي مازىرىنە دە شەكتەۋ قويىلدى.
تولەۋباي مولداحمەت ۇلى,
كاسىپكەر:
– قۇجاتتا ساداقا رەتىندە جىرتىس, ورامال, كيىم, كىلەم, تاعى باسقا زاتتاردى تاراتپاۋ, مازاردى كىندىكتەن اسىرماۋ انىق كورسەتىلگەن. بۇل شەشىمدەردى تولىق قولدايمىن. جانازا – توي ەمەس. وزگە حالىق سەكىلدى جەرلەۋ راسىمدەرىن شاريعات جولىمەن اتقارساق, ەشكىم دە سوكپەيدى. قابىلدانعان ورتاق شەشىم جاستاردى يماندىلىققا تاربيەلەۋدىڭ ۇلگىلى قادامى بولار ەدى.
سانسىزباي قاليەۆ,
ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى:
– بۇگىنگىدەي قىمباتشىلىق ۋاقىتتا ماڭداي تەرمەن جينالعان قاراجاتتى پايدالى ىسكە جاراتۋدىڭ ساۋابى الدەقايدا مول. بۇل ورايدا, ءدىني ساۋاتتىلىقتىڭ, شاريعات زاڭدارىن ءبىلۋدىڭ ورنى ايرىقشا. جات اعىمدار اراسىندا ولگەن ادامعا قۇران باعىشتاۋ, ارۋاققا سەنۋ سەكىلدى اتا سالتتار مەن ادەت-عۇرىپتارعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلارى كەزدەسەدى. ءار نارسەگە تەز ەلىكتەگىش جاستارىمىز بۇلاردىڭ جەتەگىندە كەتىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان جاستاردى بارىنشا ءداستۇرلى رۋحاني, ءدىني قۇندىلىقتار ارقىلى تاربيەلەۋگە كۇش سالۋ كەرەك. ءدىنتانۋشىلار, يمامدار ءوز ۋاعىزدارى مەن ۇگىتتەرىن سالت-داستۇرلەرىمىزبەن, ادەت-عۇرىپتارىمىزبەن تىعىز ساباقتاستىرىپ, يسلام, ءدىن تاريحىنان, قۇران, شاريعات جايلى كەڭىنەن قامتىپ وتىرسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»,
الما قۋاندىققىزى,
جۋرناليست
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
