23 قاڭتار، 2018

سىننىڭ دا سۇراۋى بار

202 رەتكورسەتىلدى

كەيدە ءومىردىڭ ءمانىن تىم ەرتە جاس­تان ءتۇسىنىپ قويۋ دا ادامعا قيىندىق تۋعىزادى. سوندىقتان كىم-كىمنىڭ دە ءوز جاسىنا لايىق وي تولعاپ، ءومىر سۇرگەنى قانداي عانيبەت ەدى. كونفۋتسي «كەڭەس پەن تولعام» عاقلياسىندا «ۇستاز ايتىپتى:

– جەتكىنشەك ۇيدە اتا-اناعا قايىر­لى، تۇزدە ۇلكەندەرگە جۇعىمدى بولسىن، ءىس-ارەكەتىندە بايسالدى، سويلەر سوزىندە شىنشىل بولسىن، جالپى جۇرتقا مەيىربان، كىسىلىگى زورعا جاقىن بولسىن; وسىنىڭ ءبارىن اتقارا السا عانا ونەر-بىلىمگە ۇمتىلسىن» دەيدى. مۇندايدا كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدەگى كەيبىر قي­عاش­­تىقتار مەن كەلەڭسىز جايتتار نە­گىزىنەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن بوي­عا سىڭىرمەۋدەن، مەيىرىم مەن ىزگىلىك قاعيداتتارىنىڭ ساقتالماۋىنان تۋىنداپ جاتاتىنىن ەرىكسىز مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. ايتپەسە قازىر ء«بىز بالامىزدىڭ كوكىرەگىنە اۋەلى ادامگەرشىلىكتىڭ، كىسىلىك پەن كىشىلىكتىڭ ءدانىن ەكتىك، اينالاسىنا ارقاشان ادال بولۋدى، شىنشىلدىقتىڭ شىڭىنان ەشقاشان اۋىتقىماۋدى، جۇرگەن جەرلەرىنە تەك مەيىرىم گ ۇلىن سە­ۋىپ، جاقسىلىق سىيلاۋدى ۇيرەتتىك، سانالارىنا تاربيە ساۋلەسىن ورنىقتىرىپ الىپ قانا ۇلان-عايىر ءومىر داڭعىلىنا، ءبىلىمنىڭ شالقار كەڭىستىگىنە كەمەسىن جۇزدىرتتىك» دەپ قاي اتا-انا جۇرەگىنىڭ تۇسىنا قولىن قويىپ تۇرىپ نىق سەنىممەن ايتا الادى؟! ءاي، قايدام-اۋ!

بۇل جاعىنان قازىر ورتاعا سالىپ، ويلاسار دۇنيە كوپ-اق. تاعى دا سول الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەينەجازبالار مەن ءارتۇرلى الىپقاشپا اڭگىمەلەردىڭ تۇرتكى بولۋىمەن وي قوزعاپ وتىرمىز. قازىر «مەنىڭ بۇل ادام تۋرالى ايتىپ وتىرعان سىني پىكىرلەرىم قانشالىقتى شىندىقپەن جاناسادى، وزگەلەردىڭ تاعدىر-تالايى مەن شىعارماشىلىعى جايىندا باعا بەرۋگە مورالدىق قۇقىم بار ما؟» دەپ اۋەلى ىشكى تۇيسىككە جۇگىنىپ وي جۇگىرتپەي، سىننىڭ «سىپىرتقىسىمەن» وڭدى-سولدى سىباي بەرۋ دەرتى پايدا بولدى. «تيسە – تەرەككە، تيمەسە – بۇتاققانىڭ» كەرى.

«اكەسىن ساباعاندى كوردىك، بىراق اربا­عا بايلاپ قويىپ ساباعاندى كىم كورگەن؟» دەگەندەي، و توبا-اي، ءالى وڭى مەن سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن ورەننىڭ اتاسىنداي كىسىلەرمەن جەلىدە كەرگىلەسىپ وتىراتىنى جاعاڭدى ۇستاتادى. ءتىپتى قۇداي ساقتاي گور، «نەعۇرلىم حالىققا تانىمال تۇلعالاردى باتىل سىناپ-مىنەسەم، سوعۇرلىم اتاق-ابىرويىم اسقاقتاي تۇسەدى ەكەن» دەيتىن سىڭايداعى «قارا پياردى» قاراقان باسىنىڭ پايداسىنا جۇزەگە اسىرىپ جۇرگەن پىسىقايلار قانشاما؟! باياعىدا تەلەديدار مەن راديودان كورىنۋ ويىنشىق ەمەس ەدى. ءسوز دە، كوز دە ءبىر ەمەس، بىرنەشە سۇزگىدەن وتەتىن. ەسكى زاماندى اڭساۋ ەمەس، بىراق بۇگىندە زامان باسقا، زاڭ باسقا. ەركىندىك. دەموكراتيا. دەيمىز. اركىمنىڭ ءوز ويىن اشىق ايتىپ، كوپشىلىكپەن بولىسۋىنە ەشقانداي قارسىلىق بىلدىرىلمەيدى، كەدەرگى كەلتىرىلمەيدى. دەسەك تە بىراق ەمىن-ەركىن سويلەپ، شىندىقتى بەتكە ايتۋدىڭ ءجونى وسىلاي ەكەن دەپ، بەتالدى ادامنىڭ سىرتىنان نەشە ءتۇرلى اڭگىمەنى جەلدەي گۋلەتۋ، كوڭىلىنە تيەدى ەكەن-اۋ دەمەستەن اۋىر-اۋىر سوزدەر ايتا سالۋ كادىمگى قالىپتى جاعدايعا، ۇيرەنشىكتى داعدىعا اينالعانى سونداي، ءتىپتى سەلت ەتپەيتىن كۇيگە تۇستىك. اسىرەسە بۇل جاعىنان الەۋمەتتىك جەلىنىڭ داۋرەنى شالقىپ تۇر.

بۇل جەردە ايتايىن دەگەنىمىز تىكەلەي سىن تۋرالى ەمەس، ارينە. شىركىن، ادام­نىڭ ساعىن سىندىرماي وتىرىپ مادە­نيەتتى سىنايتىن مارقۇم اشىربەك سى­عاي اعامىز ءتارىزدى تەاتر سىنشىلارى ەندى تۋا ما، تۋماي ما؟! ول كىسىگە ء«سىز مە­نىڭ ونەرىمە سۇمدىق قيانات جاساپ، ادىلەت­سىزدىككە بوي ۇرىپ وتىرسىز» دەپ بىردە-ءبىر اكتەر نە رەجيسسەر قارسى داۋ ايتا المايتىن. ويتكەنى حالقىمىزدا ەجەلدەن كەلە جاتقان «نە سويسا دا، قاساپشى سويسىن» دەگەن تاماشا ءتامسىل بار. ءبىز دە تەاتر ونەرى تۋرالى سىرتتاعى جاي كورەرمەننەن گورى، سول سالانى جاڭعاقشا شاعاتىن كاسىبي ماماننىڭ وي-پىكىرى مەن باعاسى الدەقايدا قىمبات دەپ سانايتىن ساناتتانبىز...

قازىر شە؟ كىم كوپ، اناعان دا، مىناعان دا ءبىر جارماسىپ، جاعالاسىپ سىن ايتۋشىلار كوپ. ايتسىن-اق قوي، بىراق سول سالاعا ەڭبەگى سىڭگەن جان بولسا مەيلى-اۋ. ولارعا: «بۇلارىڭ نە؟» دەي قالساڭ، «قازىر اركىمنىڭ ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ، ورتاعا سالۋىنا قۇقى بار» دەپ وزىڭە قاراي ۇمتىلادى. جوعارىداعى قۇندى ويلارعا قايتا ورالساق، فيلوسوفيالىق قاعيدانىڭ تۇپكى يدەياسى ءبىلىم، ونەر جولىنا تۇسپەس بۇرىن جەتكىنشەكتىڭ جان-دۇنيەسى اۋەلى ادامي اسىل قاسيەتتەرمەن تولىسىپ، الداعى ومىرلىك جوسپارلارىنىڭ ءبارى سونىڭ ىزگىلىگىمەن نۇرلانىپ، جۇزەگە اسىرىلسا ەكەن دەگەنگە سايادى. سوعان قاراپ شىركىن، قانشا جەردەن ونەر قۋىپ، ءبىلىم الساڭ دا كىشكەنتاي كەزىڭنەن باستاپ قازاقى قالىپپەن، بايىرعى داستۇرمەن سۋسىنداماساڭ، ءبارىبىر شيكىلىگىڭ كورىنىپ تۇرادى ەكەن-اۋ دەگەن توقتامعا تىرەلىپ وتىرمىز...

مۇنى ءسوز ەتپەي-اق قويا سالساق، ءبىزدى ەشكىم سوكپەس ەدى. الايدا «ايتپاسا، ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەمەكشى، كوڭىلگە قوراش تۇيىلەتىن ساتتەردى قالاي اياقسىز قالدىراسىڭ. جانە دە مۇنداي ورەسكەل مىنەز-قىلىقتار تۋرالى كوپپەن جۇمىلىپ ويلاسپاساق، حالىقتىق قالىبىمىز بەن ادەمى ادەبىمىزگە جات ەرسىلىك، كەلەڭسىزدىك ارمەن قاراي تەرەڭدەپ، بەلەڭ الىپ كەتە بەرۋى ابدەن مۇمكىن عوي. بىزدىكى قوزعاۋ سالۋ، اڭگىمەگە تۇرتكى بولۋ، وي تاس­تاۋ عانا. جالعاستىرىپ جانداندىرۋ، كەلەلى وي، كەسىمدى پىكىر ايتۋ – جالپاق جاميعاتتان.

قاراشاش توقسانباي،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇعىنا بىلگەنگە – ۇلت تاعدىرى

ساياسات • بۇگىن، 06:57

كوڭىلگە مەدەت بولعان ماقالا

رۋحانيات • بۇگىن، 06:56

54 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:39

ەل بولىپ ەڭسەرەمىز

ساياسات • بۇگىن، 06:20

بۋمەرانگ

رۋحانيات • بۇگىن، 05:54

قورعاۋشىلارعا دا قولداۋ قاجەت

ايماقتار • بۇگىن، 05:46

تويدىڭ سوڭى توپىرلاعان سىرقات

ايماقتار • بۇگىن، 05:43

اقيرەكتە – ارىستان باب...

تانىم • بۇگىن، 05:33

تەاتردىڭ ونلاين تارتۋى

رۋحانيات • كەشە

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار