23 قاڭتار، 2018

دونور اكە – ءدۇبارا ۇرپاق

182 رەت كورسەتىلدى

ءبىز قازىر ۇلت بولۋ، ماڭگىلىك ەل بولۋ جولىندا كەلەمىز. بۇل بابالار باعىتتاعان، بۇگىنگىلەر اق-ادال جالعاساق دەگەن ۇلى نيەتتەن تۋىنداپ وتىر. الەمدىك قاربالاستا ءوز بەت-بەينەمىزبەن سالعان سارا جولىمىز داڭعىلعا اينالۋ ۇستىندە. ەڭ باستىسى، وسى جولدا ۇلتتىق ۇردىسىمىزبەن جۇرسەك، جۇتىلۋ مەن تۇتىلۋدان الىس بولارىمىز اقيقات.

بوداندىقتان سانا سارساڭعا ءتۇسىپ، ءتىل عانا سايراپ تۇرعاندا ۇلت ارىستارى حالقىنا ءسوز ارناپ، تامىرىنان قول ۇزبەۋدى، قول ۇزسەڭ شىرىگەن جىپتەي ۇزىك-ۇزىك بولاتىنىڭدى قاتاڭ ەسكەرتكەن. وعان اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ارعى عاسىردا «...قازاق حالقى – ازباعان حالىق، ونىڭ تالابى بىرەۋ سالىپ بەرگەن تار شەڭبەردىڭ قىسپاعىنا سىيمايدى. زامان وسىلاي بولعان سوڭ، امالىن تاۋىپ، مۇمكىندىگى بولعان جەردە، قازاق حالقىنىڭ ەلدىگىن بۇزىپ، بولاشاعىن ءبۇلدىرىپ جاتقان جاۋىزدىققا قارسى كۇرەسە بەرۋ كەرەك. سۋعا باتىپ بارا جاتقان كىسىنى كورە تۇرىپ، قولۇشىن بەرمەۋ ارامدىق بولار ەدى...»، دەيدى.

تاۋبە، قازىر احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقان التى ميلليون قازاق ءوز وتانى­مىزدا ون ەكى ميلليوننان اسىپ وتىر. نە نارسەنى بولسا دا اتقارۋعا، جول-جوبا قيىستىرۋعا قۋاتىمىز جەتەدى. ءال-اۋقاتىمىز دا ءالسىز ەمەس. تەك جۇيەلى ءىس، ق ۇلىق بولسا دەڭىز.

ۇلتتىڭ ساقتالۋى رۋحتىڭ تازالىعى­نان ەكەنى بەلگىلى. رۋح ءسوزىنىڭ ءتۇپ-تامىرى بيولوگيالىق تۇرعىدان ادام جاراتىلاتىن ۇرىقتان رۋحاني بولىپ وزگەرىپ، فيلوسوفيالىق ۇعىمعا اينالعان دەسەك تە بولاتىن شىعار. سول ۇرىق تازا بولماسا، ادام كەم بولىپ قالادى، كەسەلگە ۇشىرايدى. جەرگە تاستاعان ءبىر تال ءداننىڭ ىشىندە زالالدى نارسە بولسا، بيداي ونە مە؟ ونبەيدى، ولەدى. ادام دا سولاي.

اقش-تىڭ ءبىر ازاماتى دونورلىق جولمەن جيىرما بالاعا اكە اتانىپتى. وسى ءتاسىل ەلىمىزگە دە جەتكەلى ءبىراز جىل بولىپ بارادى. ەر ادام ءبىر رەت كلينيكاعا دونورلىق جاساسا، ونىڭ جاسۋشاسىنان 60-70 بالا ومىرگە كەلەدى ەكەن. ال ول وزگە كلينيكاعا دا دونورلىق كورسەتسە، ول ەكى ەسەلەنەرى انىق. سوندا ونىڭ ءبارى ءبىر اكەدەن تارالعان ۇرپاق بولىپ ەسەپتەلمەي مە؟

بۇل دونورلىق قۇپيا جاعدايدا جۇ­رەدى ەكەن. تاپسىرۋشى ادامنىڭ قىز­مەتى، جاسى، دەنساۋلىعى، جۇمىسى كور­سەتىلگەنمەن، اتى-ءجونى بەلگىسىز. دونور­عا ۇرپاق كورە الماي جۇرگەن ءزارۋ ج­ۇبايلار جۇگىنەدى. ەلىمىزدە 16 مىڭ ەر ازامات بەلسىزدىككە ۇرىنىپتى. ال قىزدار جاعى بۇدان كوپ بولماسا، از ەمەس ەكەندىگى بەلگىلى. ۇرپاق قامىن وي­لاعان جۇبايلارمەن قاتار، وتىرىپ قال­عان قىزدار دا وسى دونورعا تاۋەلدى بولسا كەرەك.

ارينە، ناقتى اتى-جوندەرى اتال­ما­عانمەن دونورلىق قىزمەت تەگىن كور­سە­تىل­مەيدى عوي. اقشا جۇرگەن جەر ىم-جىمسىز بولمايدى. ونداي جاعدايدا ۇلت ۇرپاعىنان گورى، نارىقتى جەلەۋ ەتىپ، كۇنكورىستى كولدەنەڭ تارتىپ، اباي ءسوزىن العا وزدىرماي قويمايدى.

ءيا، جان باعۋ كەرەك، بىراق ۇلت جايىن، ۇرپاق جايىن قايدا قويامىز؟ سول دونور اكەدەن وسكەن بالا ۋاقىت وتە كەلە ەر جەتىپ، قىز بوي جەتىپ، بىلمەستىكتەن وتاۋ تىگىپ جاتسا، نە بولادى؟ بۇل جەتى اتانى جايىنا قالدىرىپ، ۇلتتى ازدىرىپ، ۇرپاقتى توزدىرۋ كەسەلىنە ۇرىندىرماي ما؟ قازاق جەتى اتانى بىلاي قويىپ، ون بەس، ون جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسىپ، قىز بەرىسە قويماعان. زامانعا قاراي ءار جاقتا تۇرىپ، اتا سۇراسپاي، جازىم باسقانداردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ ومىرلەرى وكىنىشپەن ءوتىپ جۇرگەنىنەن حاباردارمىز. وزگە ۇلتتارعا ءتاڭىرىم ونداي قىلىقتى جۇعىستى ەتكەنمەن، الىم­ساقتان قازاققا ول دارىماپتى. شا­لىس باسقان ۇرپاق ءۇشىن شارتاراپقا ات شاپتىرىپ، ساۋىن ايتىپ، اقبوز شالىپ، قوس بالاعا جۇرت جابىلىپ باتا بەرگەن ەكەن. سول باتا كەي جاسقا دارىپ، كەي جاس­قا دارىماعان دا تۇستار بولعان. بۇل قازاقتىڭ قان تازالىعىن ساقتاۋ جولىنداعى ۇلى يدەياسى ەدى. عىلىم، ءبىلىمى جوق كەزدىڭ وزىندە-اق وسىنداي كە­رە­مەت قاعيدانى قالىپتاستىرعان، با­ب­ا­لارىمىزدى عۇلاما دەمەي كورىڭىز!

ءوزى­مىز ۇلگى تۇتاتىن وركەنيەتتى ەلدەردە مۇن­داي دونورعا ءارى كەتكەندە بەس بالاعا عانا رۇقسات ەتىلەدى ەكەن. ال بىزدە الدا ايت­قانىمىزداي، جيىرما بالاعا «جول اشىلاتىن» كورىنەدى.

بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەن وي الدان شىعارى كۇمانسىز. ەگەر ۇلت قامى دەسەك، عىلىمنىڭ الەۋەتى وزىق، سونى ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ، دونورلىقتى دۇرىس جولعا قويساق، ۇرپاق ازىپ، جۇرت قيىندىققا دۋشار بولمايدى. قاسيەتتى قۇراندا دا ءوز اكەسىنىڭ اتىمەن اتالماعان بالا تەكسىز دەلىنەتىن كورىنەدى. مۇنداي جاعدايدا مۇلدە باسقا بىرەۋدەن جارالىپ، تەگىن بىلمەگەن بالا، ول از دەسەڭىز، قان­داسىمەن قوسىلسا، ناعىز تەكسىز بو­لارى ءسوزسىز. بۇل شىمبايعا باتسا دا شىندىققا اينالىپ جۇرمەسىن. ول ءۇشىن دونوردى كەز كەلگەن كلينيكادا قا­بىلداۋدى دوعارىپ، ءبىر ورتالىققا جۇك­تەسەك، ونىڭ ورتاق بازاسىن جاساساق، دونور ادام تۋرالى مالىمەتتەن ونى ال­عاندار عانا حاباردار بولسا، ەش ارتىق­تى­عى جوق. بۇل ارادا جەكە ادامنىڭ جايى ەمەس، ۇلت تاعدىرى جاتىر عوي. ءتۇبىمىز ءبىر تۇركيا جۇرتى دونور بولۋدى تەك تۋىستارىنا عانا جۇكتەيدى ەكەن.

قالاي دەسەك تە، جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتتى ساقتاۋدىڭ تۋرا جولى اكەلىك دونور ماسەلەسىن دۇرىس شەشۋدە بولىپ تۇر.

سۇلەيمەن مامەت،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

ادەبيەت • كەشە

«جاسىل» ايماقتا ەكى ءوڭىر

كوروناۆيرۋس • كەشە

بۇگىن - انالار كۇنى

قازاقستان • كەشە

الماتىدا تەگىن ءدارى-دارمەك قاتارى ارتتى

مەديتسينا • 18 قىركۇيەك، 2021

الەمدە ەپيداحۋال قانداي؟

الەم • 18 قىركۇيەك، 2021

توكيو مارافونى 2022 جىلعا شەگەرىلدى

سپورت • 18 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا تاۋ بوكتەرى ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار