ءدىن مەملەكەتتەن بولەك بولعانىمەن, قوعامنان بولەك ەمەس

كەشە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عيماراتىندا ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى, ءبىلىم  جانە عىلىم, سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ بىرلەسىپ ۇيىمداستىرۋىمەن قازاقستان ءدىنتانۋشىلارىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمى وتكىزىلدى. فورۋم جۇمىسىن ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى قايرات لاما-ءشارىپ كىرىسپە سوزبەن اشىپ, مىنبەرگە پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, فيلوسوفيا عىلىمدا­رىنىڭ دوكتورى عاريفوللا ەسىمدى شاقىرعان. سەناتور عالىمنىڭ بايان­­داماسى ءدىنتانۋ ءبىلىمىنىڭ ءما­سەلەلەرىنە ارنالعاندىقتان, ول سوزىندە قازىرگى كۇنگى ەلىمىزدەگى ءدىنتانۋشىلاردى دايارلاۋ ىسىنە توقتالدى. بۇل ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە, قاراعاندىدا, تارازا­داعى جوو-لاردا قولعا الىنعا­نىمەن, الايدا ونى ءارى قاراي ورىستەتۋ اسا ماڭىزدى, ويتكەنى, ونداي ماماندار قاجەتتىگى ايقىن سەزىلەدى. جالپى, وسى ءدىنتانۋ ىسىندە مەن تۇسىنبەيتىن ءبىر نارسە بار. ول – باياعى كەڭەستەر زامانىندا قۇداي جوق دەپ جۇرگەن اتەيستەر­دىڭ قازىر تابان استىندا ءدىنتانۋ­شىلارعا اينالىپ شىعا كەلۋى. كەيبىرەۋلەردىڭ وسىلايشا جالت بۇرىلعانىنا تاڭدانىسىن جەتكىزگەن سەناتور ءارى قاراي ءدىنتانۋ ىسىندەگى زاڭنىڭ ماڭىزدى­لى­عىنا توقتالدى. ءدىنتانۋشىلار ءوز جۇمىسىن زاڭعا سۇيەنىپ اتقارۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ قولىمىزدا قوعامدا دا, پارلامەنتتە دە قىزۋ تالقى­لانعان جاڭا جاقسى زاڭىمىز بار. اتا زاڭىمىز بويىنشا  ءدىن مەملەكەتتەن بولىنگەن, ءبىز – زايىرلى مەملەكەتپىز. الايدا, مەملەكەت دىننەن قانشا بولىنگەن دەسەك تە, ءدىندى قوعامنان ءبولىپ قاراي ال­مايمىز. قوعام دەگەنىمىز – مەملە­كەتتىڭ سۋبستانتسياسى عوي. ماسە­لەنىڭ كۇردەلىلىگى دە وسىندا. مەملەكەت دىنگە دەگەن قاتىسىن زاڭ ارقىلى بەلگىلەيدى, زايىرلى مەم­لە­كەتتىڭ باسقا اسەر ەتۋ جولدارى جوق. وسى جەردە ەلىمىزدەگى ءدىني بىرلەستىك قۇرۋشىلاردىڭ زاڭدى تەرەڭ تۇسىنۋلەرى قاجەتتىگىن ايت­قىم كەلەدى. سوندا عانا ەشقانداي ماسەلەلەر تۋمايدى, ءدىن وركە­نيەت­تى جولعا تۇسەدى.  مۇنىمەن قوسا, دەگەن سەناتور, زاڭنىڭ ءماتىنىن ناسيحاتتاۋ قاجەت. ەشكىمنىڭ كوڭى­لىنە كەلمەسىن, كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا زاڭ ءماتىنىن دۇرىس ۇعىنباۋشىلىق سەزىلەدى. ءبىز زايىرلى مەملەكەت بولعان­دىق­تان, رۋحاني قاجەتتىلىكتەر مەن ءدىني قاجەتتىلىك دەگەن ماسەلە بار.  زاڭدا ءدىني قاجەتتىلىكتەر كورسە­تىلگەن,  دىن دەگەنىمىزدىڭ ءوزى  رۋحا­نياتتىڭ ءبىر قۇرامدى بولىگى ەمەس پە, الايدا وسى جەردە رۋحاني الەمىمىزدەگى اقىن-جازۋشىلار­مىز,  ونەر ادامدارى قايدا قالا­دى. ولار ءبىز دە رۋحانياتپەن شۇ­عىلدانىپ ءجۇرمىز دەيدى عوي. مىنە, وسى جەردەگى نازىك تۇستى ءالى دە ويلانا ءتۇسۋىمىز كەرەك, دەگەن عالىم كەيبىر ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءبىز قازاق ەلىنىڭ بۇكىل رۋحانياتىنا جاۋاپ بەرەمىز دەگەندەرى  وتە جاڭ­ساق وي ەكەنىن ايتتى. سون­دىق­تان, زاڭدى العا تارتقاندا الدىمەن قازاق تىلىندەگى ماتىنگە سۇيەنگەن ابزال. ويتكەنى, زاڭ ءتۇبىرى قازاق تىلىندە جاسالعان, سول سەبەپتەن زاڭ اياسىندا جۇمىس جاساۋدا وسى ءماتىن باسشىلىققا الىنسا قاتەلىك بولمايدى, دەدى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى: «بيىلعى جىل – ەرەكشە جىل. بۇگىن 16-سى ەكەن, تاپ ءبىر ايدان كەيىن قازاقستان تاۋەلسىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىعىن تويلايمىز. وسى ۇلى توي قۇتتى بولسىن. ۇلى توي دەگەننەن شىعادى, بۇل ءبىزدىڭ ءدىنىمىزدىڭ دە تاۋەلسىزدىك الۋىنىڭ 20 جىلدىعى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, ءدىننىڭ تاۋەلسىزدىككە دەيىن قانداي جاعدايدا بولعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. وسى جىلدار ىشىندە 100 جىلعا تاتىرلىق ىستەر جاسالدى. كەڭەستىك داۋىردەگى بەلگىسىز ەلىمىز الەمگە تانىلدى. مەن ءوزىم سول زاماندا شەتەلدە وقىعان اداممىن, سوندا ءبىزدى ولار ورىس, بىراق ءدىنى مۇسىلمان دەپ تانىعان زامان ءوتتى. قازاقستان دەگەن اتاۋ ەستىلمەيتىن. مۇنىڭ بارلىعى ايتا بەرسەك, كوپ اڭگىمە, مەن وسى مىنبەردەن 20 جىل ىشىندە ءدىن سالاسىندا اتقارىلعان ىستەرگە توقتالسام», – دەدى. كەلەسى كەزەكتە شەيح 1991 جىلى 68 مەشىت قانا بولعانىن, ونىڭ وزىندە مۇناراسى بارىنىڭ كۇمبەزى جوق, كۇمبەزى بارىنىڭ مۇناراسى جوق بولىپ كەلگەنىن, ال قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە 2500 مەشىت جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. 20 جىل ىشىندەگى اتقارىلعان ىستەردىڭ ءبىر پاراسىنا توقتالعان ول العا­شىن­دا ءبىزدىڭ ءدىني قىزمەتكەر­لەردىڭ ارنايى بىلىمدەرى دە بولمادى, دەدى. سودان اقىلداسىپ, كەڭەسىپ, «نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىن اش­تىق. جوعارىدا ايتىلعان وسى 20 جىل ىشىندە اشىلعان مەشىتتەردەگى يمامداردىڭ دا ارنايى بىلىمدەرى   جوق ەدى. جاعدايدى قالاي تۇزەۋ كەرەك دەگەن نيەتتەن الماتى قالاسىندا يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن يسلام ينس­تيتۋتىن اشتىق. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سونى 850 يمام ءبىتىرىپ شىقتى. بۇل – ۇلكەن ولجا, تابىس قوي دەپ ويلايمىز. ال تاريحقا جۇگىنسەك, دەپ جال­عادى ءسوزىن ءا.دەربىسالى, ءبىزدىڭ قا­زاق جەرىندە, بۇكىل ورتالىق ازيادا مەدرەسەلەر بولعان. عالىم بابا­لا­رى­مىز ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, ۇلىق­بەك, يبن سينا, دۋلاتي سول مەدرەسەلەردەن ءبىلىم العان. مەدرەسە ءتۇ­لەكتەرى. سول مەدرەسەلىك ءبىلىم ءبى­رەۋىنىڭ اتاقتى دارىگەر, ءبىرىنىڭ اس­ترونوم, ءبىرىنىڭ مەملەكەت قايرات­كەرى, بىرەۋىنىڭ الەمگە ايگىلى عۇلاما عالىم بو­لۋىنا نەگىز سالدى. مىنە, ءبىز وسى ءداستۇردى جالعاستىرىپ, مە­درە­سەلەر اشتىق. ونى  بىتىرگەندەر­دىڭ ءبىر دە ءبىرى جۇمىسسىز قالعان جوق, ۇزدىك تامامداعاندارى بىلىمدەرىن ءارى قاراي جوو-لاردا جالعاس­تى­رۋعا مۇمكىندىك الدى. وسىلاي دەگەن  ءابساتتار قاجى دەربىسالى ەلىمىزدەگى ءدىني سەكتالارعا قاتىستى دا پىكىرىن ءبىلدىردى. دۇنيە جۇزىندە يسلام دىنىندە 4 مازحاب بار, دەدى وسى ورايدا قا­جى. ماليكي مازحابىن افري­كالىق مۇسىلماندار ۇستانسا,  شافيعي مازحابىن مىسىر, مالايزيا, يندونەزيا جانە قاپ تاۋىنداعى چەشەن باۋىرلار, ال ءحانباليدى ساۋد ارابياسى, پارسى شىعاناعىندا تۇراتىندار, ءبىز ۇستاناتىن حانافي مازحابىن ءۇندىستان, پاكستان, اۋعانستان, تۇركيا مەن ورتالىق ازيا جانە بۇرىنعى وداق شەڭ­بەرىندەگى مۇسىلماندار تۇتادى. وسىلاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ مازحاب, ەگەر قازىرگى زاماناۋي تىلمەن ايتساق, دەموكراتيالىعى باسىم­داۋ مازحاب. وزگەلەرى قاتال, بىزدىكىن ابزالىراق دەپ سانايمىز. ال سالافيلەر دەگەنمىز – بۇل حانبالي مازحابىن نەگىز ەتىپ العان ءىرى اعىم. بۇل قاتتى جول. ال احماديشىلار – ول انىق سەكتا, ولاردىڭ قاجىلىق جاساۋعا دا قۇ­قىقتارى جوق. وعان تىيىم سالىن­عان. وسىدان-اق ءبىراز ءجايدى اڭعا­رۋعا بولادى, ولاردىڭ ءدىنى ءبىر جاعىنان حريستيان, ءبىر جاعىنان يسلامدى قوسقان قويىرتپاق. سون­دىقتان بۇل تازا ءدىن ەمەس. شەشەن قوعامدا ءتۇرلى وي تۋ­دى­رىپ جۇرگەن حيدجاب توڭىرە­گىندە دە جاستارعا وي تاستاعان. ءبىزدىڭ اپا­لارىمىز, انالارىمىز ەشقاشان اۋرەتتى جەرلەرىن اشىپ جۇرمەگەن, بىراق ول يراننىڭ, پاكستاننىڭ ۇلگىسىمەن تىگىلگەن كيىمدەر ەمەس, تازا قازاقى ۇلتتىق عۇرىپتاعى كيىمدەر ەدى. وكىنىش­تىسى, قازىر كوشەدە قىزدارىمىز پاكستاندىق ايەلدەر­دىڭ, يراندىق قىز-كەلىنشەكتەردىڭ كيىمدەرىن كيىپ بارا جاتادى. مىنە, وسى ماسە­لەنى وركەنيەتتى جولمەن قالاي شەشۋگە بولادى دەگەندى كوپ ويلان­دىق. وسىدان كەيىن الماتى قالا­سىنداعى «بالۋان شولاق» اتىن­داعى سارايدا «اسەم كيىم – ايەل كوركى» دەگەن ءسان ۇلگىلەرىنىڭ بايقاۋىن جاريالادىق. زاماناۋي تۇرعىداعى اۋرەتتى جەرلەرى جابىق كيىم ۇلگىلەرىن ۇسىنىپ جانە ونى جىل سايىن وتكىزۋدى دۇرىس دەپ تاپتىق. جاستارىمىز وزدەرىنە  ۇنا­عان ۇلگىلەرگە قايتا-قايتا قول سوعۋ­مەن بولدى, دەگەن حازىرەت ءسوزى جۇرت­شى­لىققا ءبىراز وي سالعانداي بولدى. قازاقستان ميتروپولياسىنىڭ ۆيكاريى, قاسكەلەڭ ەپيسكوپى گەننادي ءوز ءسوزىن قازاق جەرىنە حريستيان ءدىنىنىڭ كەلۋىنەن باستاپ, ونىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا دا توقتالىپ ءوتتى. ادام بالاسىنا ءبىر پەندەنىڭ ءدىن اتىن جامىلىپ, زورلىق ەتۋى – جارا­تۋ­شىعا جاق­پاي­تىن ءىس. سوندىقتان, تازا ءدىن ۇستانعان ادام لاڭكەستىك ارەكەت­تەر جاساۋعا بارمايدى, دەپ جوعا­رىدا سويلەگەن شەشەننىڭ سوزىنە دە قوسىلاتىنىن جەتكىزدى. فورۋم جۇمىسى بىرقاتار شەشەندەر سوزىنەن كەيىن بىرنەشە سەكتسيالاردا جالعاستى. وندا ءدىن  وكىلدەرى مەن ءدىنتانۋشى عالىم­دار ادامزات قاۋىمداستىعىنىڭ رۋحانيلىعىن بايىتۋدا, عالامدىق قاۋىپ-قاتەر مەن قوقان-لوققىعا قارسى تۇرۋدا بىرىگە قيمىلداۋ قاجەتتىگىن, ىنتىماقتاستىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى پراكتي­كالىق شارالاردى تالقىلادى. سونىمەن بىرگە, فورۋمعا قاتى­سۋشىلار بۇگىنگى تاڭدا ەرەكشە وزەكتى بولىپ وتىرعان ءدىن جانە ءدىني سەنىم بوستاندىعى, كونفەس­سياارالىق جانە مەملەكەت پەن كونفەس­سيالار ارا­سىن­داعى قاتى­ناستار ماسەلەسىن دە ءسوز ەتتى. سوڭعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە ورىن العان جاعىم­سىز ۇدەرىستەرگە الاڭداۋشىلىق تانىتقان فورۋمعا قاتىسۋشىلار قوعامدا تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە دىنگە قاتىستى ماسەلەلەر تۋىنداعانىن مويىنداۋعا ءتيىستى ەكەندىگىمىزدى اتاپ كورسەتتى. كەيبىر كۇشتەر وزدەرىنىڭ ەكسترەميس­تىك, لاڭكەستىك جانە الەۋ­مەتكە, قوعامعا قارسى ارەكەتتەرىن ءدىننىڭ بيىك مۇددەسىمەن بايلانىس­تىرۋعا تىرىسادى. وعان بىرلەسە قي­مىل­داپ, جول بەرمەۋگە ءتيىسپىز, دەپ وتاندىق ءدىنتانۋشى عالىمدار ءۇشىن تۇراقتى پىكىرتالاس الاڭى قاجەت­تىگىنە توقتالدى. وسىلايشا, قازاق­ستاننىڭ ءدىنتانۋشىلار اس­سو­تسيا­تسياسىن قۇرۋ قاجەتتىگىن ءسوز ەتتى.  ول جايىندا فورۋم سوڭىندا قابىلدان­عان قاراردا اتاپ كور­سەتىلدى. جانە وسى قاراردا ورتا مەكتەپتەردە «ءدىنتانۋ نەگىزدەرى» قوسىمشا كۋرسىن ەنگىزۋ, سونداي-اق شەت ەلدەردىڭ ورتا جانە جوعا­رى وقۋ ورىندارىندا وسى ماسەلە­دەگى تاجىريبەلەرىن زەرتتەپ, قورى­تىندى جاساپ, ءوز يگىلىگىمىزگە پاي­دالانۋ ماسەلەسى دە قاراستى­رىلعان. فورۋم سوڭىندا «قازاقستان­نىڭ ءدىنتانۋشىلار كونگرەسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جارعىسى بەكىتىلدى. انار تولەۋحان, سۋرەتتى تۇسىرگەن سوۆەتبەك ماعزۇموۆ.