ابزال قۇسايىنوۆ: «بولاشاقتىڭ نەگىزى – يننوۆاتسيالىق باعىتتا»

قازاق دالاسىن قانسىراتىپ, قانشاما جۇرەككە داق تۇسىرگەن قاسى­رە­تى قالىڭ سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا بيىل – 20 جىل. الەمدەگى الىپ اج­دا­ھانىڭ قاتارىندا سانالعان اتالمىش پولي­گون­­­نىڭ جا­بىلۋى جالعىز قازاق ەلى عانا ەمەس, تورتكۇل دۇنيە ءۇشىن ءبىر زۇلماتتىڭ جويىلعانى ەدى. كۋرچاتوۆ قالا­سىن­دا گۇلزارلار جايناپ, كو­شەلەردەگى نەون شامدار سالتاناتپەن جارقى­راي­دى. ەلىنىڭ اتىن ەرى شىعارادى. العاشقى قۇرىل­عان كۇنىنەن تاباندى ەڭبەك ەتۋشى «يادرو­­لىق تەحنولوگيالار پاركى» اق پرەزيدەنتى ابزال قۇساي­ىن­­­وۆ وسى جەتىستىكتەرگە تولىمدى ۇلەس قوسقان جان. – ابزال تۇرسىنباي ۇلى, اڭگى­مە­مىزدى يادرولىق تەحنولوگيالار پاركىنەن باستاساق. ءسوز ورايىن­دا ۇجىم­­نىڭ جۇمىسى جايلى حاباردار بولساق دەيمىز. – بارىمىزگە بەلگىلى, وسىدان 20 جىل بۇرىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلدى. وسى­دان سوڭ ونىڭ الەۋەتىن بەيبىت ماق­ساتتا قولدانۋ ماسە­لەسى كۇن تاربىنە قويىلدى. سونىڭ نەگىزىندە كۋرچاتوۆ قالاسىندا ۇلتتىق ياد­رولىق ور­تالىق قۇرىلدى. وس­ىن­داي ور­تا­­لىق­تى قۇرۋ جونىندە الدىمەن ەلبا­سى­نىڭ 2003 جىلعى 4 ساۋىردەگى جولداۋ­ىندا ايتىلعان بولاتىن. ال 2005 جىل­دان باستاپ پارك ناقتى جۇمىس­قا كىرىستى. ءوت­كەن جىلى ءبىز بەس جىل­دىعىمىزدى اتاپ وتتىك. تەحنوپارك اۋەلدە جوعارى تەح­نو­لو­گيالىق عىلىم اۋماعىن كە­ڭەي­تە وتى­رىپ, وسى كەشەن نەگىزىندە ەل­ەكترون­دار­دى ۇدەتكىشتەردىڭ ءتۇرلى ۇلگىسىن پايدالانۋ ارقىلى لايىقتى ينفراقۇرىلىم قالىپ­تاستىرۋدى ماق­سات تۇتقان الاڭ رەتىندە جاساق­تالدى. ۋاقىت وتە كەلە تەح­نو­پارك­تىڭ اياسىندا جاڭا كەڭسە عيما­راتىن سالدىق, رادياتسيالىق تەحنولو­گيالار كەشەنىنىڭ قۇرى­لى­سىن ءجۇر­گىز­دىك. مىنە, تاۋەلسىز­دىكتىڭ 20 جىل­دى­عىنا وراي جاڭا رادياتسيالىق زارارسىز­داندى­رۋ كور­پۋسىن اشىپ وتىرمىز. بۇگىندە ءبىز مەديتسينالىق بۇيىمداردى شىع­ا­رۋدى باستاپ كەتتىك. ولار زياندى ساۋلە ءوت­كىزبەيتىن حالاتتار, ماسكالار, پلاستماسسا كەبىستەر جانە باس­قا­لار. ونىمدەر وتە جوعا­رى ساپالى. بۇيىمدارداعى زارار­سىز­داندىرۋ ەلۆ-4 ەلەكترونداردى ۇدەت­كىش­­تىڭ كومە­گى­م­ەن جۇزەگە اس­­قان. جاڭا سا­لىنعان را­دياتسيالىق زارارسىز­دان­دى­رۋ كەشەنىنىڭ ارقا­سىن­دا ءبىزدىڭ ءونىمنىڭ كولەمى ارتا­تىنىنا سەنىم مول. سونداي-اق, رادياتسيالىق زارارسىز­­دان­­­دىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ كو­­مە­گى­­­­مەن مەديتسينالىق تامىرلى «ستەنت» جاساۋ جوسپاردا بار. بۇل تالپىنىس جۇزەگە اس­قان جاعدايدا جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋىنان كوبەيىپ جات­­قان ءولىم سانى از­ايار ەدى دەگەن وي­دامىز. بۇگىندە 10 پايىز قازاق­ستان­دىق ءدال وسى اۋرۋدان كوز جۇ­ما­تى­نىن ەسكەرسەك, ونى ۋاقىت وزدىرماي قولعا الۋ وتە ماڭىزدى مىندەت. سون­داي-اق, بۇل ءونىم وسى اۋرۋعا قاتىس­تى ەلىمىزدە جاسالاتىن وپەراتسيا­لاردى ارزاندا­تۋ­عا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. سەبەبى, قاجەتتى جاب­دىق ءوز وتا­نىمىزدا وندىرىلەتىن بولادى. رادياتسيالىق ونەركاسىپتى تەك كۋرچاتوۆ ورتالىعىندا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ باسقا دا وڭىرلەرىندە, ون­ىڭ ىشىندە شەك­ارالىق ايماق­تار­دا دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىر­مىز. كەدەن وداعى قۇرىلعاننان بەرى ءبىزدىڭ ەل ارقىلى وتەتىن جۇك تاسى­مالى ارتىپ وتىر. ال را­دياتسيالىق زا­رار­سىزداندىرۋ كور­پۋستارىن ورناتۋ ەلىمىزگە كەلىپ جاتقان ونىمدەردى, اسىرەسە تا­عام ونىمدەرىن باقىلاۋعا كوپ كومەگىن تي­گىزەر ەدى. بۇگىنگى كۇنى شەكارا­مىزعا ەنىپ جاتقان از­ىق-ت ۇلىك ءون­ىمدەرىنىڭ سا­پاسىن تەكسەرۋ ماسە­لە­سى وزەكتىلىگىن جويماي كە­لەدى. ولار: شاي, كوكونىستەر, جەمىس-جيدەكتەر, ءتۇرلى قوسپالار. ءاد­ەت­تە­گىدەي, ولاردا ءتۇرلى باكتەريالار بولادى. ەگەر ءبىز شەكارالاردا, اي­­تالىق باتىس پەن شىعىستا ۇدەت­كىش­تەر ورناتاتىن بولساق, سول ار­قىلى ەلگە كەلەتىن تاۋار­لاردىڭ ءبارىن زارارسىزداندىرا الامىز. – ءيا, كۋرچاتوۆ قالاسىن­دا­عى تەح­نو­پارك ونىمدەرى بۇگىندە ءوز ماركاسىن قا­لىپتاستىردى. ال ەندى تەمىر جول تا­­­­سى­مالى, مۇناي سالا­لارىندا قان­داي جو­بالارمەن جۇ­مىس ىستەپ جاتىر­سىزدار؟ – تەحنوپاركتە التى جىلدا ات­قا­رىل­عان جۇمىس از ەمەس. شىن­دىعىن ايتساق, العاشىندا مۇندا ءبىز بەس اداممەن عانا جۇمىستى باس­تاعان ەدىك. قازىر تەحنوپارك جانە بىرلەسكەن كاسىپورىندا 150 مامان جۇمىس ىستەۋدە. 2015 جىلعا قاراي ادامدار سانىن 1000-1200-گە جەتكىزۋ كوزدە­لىپ وتىر. مۇناي سالاسىندا ۇلكەن جوبا ىسكە قوسىلدى. مىسالى, ءۇستىمىز­دەگى جىلى مۇ­ناي-گاز تاسىمالى جانە تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شا­رۋا­شى­لىعى سالاسىنا ارنال­عان جىلۋ ورنىقتىرعىش مانجەت ءوندىرىسىن ىسكە قوستىق. بۇگىندە بۇل ونىمگە «بەي­نەۋ-بوزوي-شىمكەنت» ما­گيس­­ترال­دىق مۇناي قۇبىر­لا­رىن ءتو­سەۋ­مەن اينالىسىپ جاتقان وتاندىق كومپانيالار قىزىعۋشى­لىق تانى­تىپ وتىر. ءبىز ولارمەن ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارتتار جا­سا­سۋدامىز. ەلدە مۇنداي ءوندى­رىس­پەن اينالى­سا­تىن بىردە-ءبىر مەكەمە جوق. ولاردى تەك ءبىزدىڭ قولى­مىزدا بار ۇدەت­كىش­تەر­دىڭ كۇشى­­­مەن جاساۋعا بولادى. بۇل جوبا 2010-2011 جىلدارعا ار­نال­عان ين­دۋستريالاندىرۋ كارتا­سىنا ەنگىزىلگەن. مۇنىمەن قوسا ءبىز, مۇناي ءون­دىرۋشى ايماقتاردىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالا­رىن شەشۋ ماق­سا­تىن­دا رادياتسيادان قا­تەرسىزدەندىرۋ, ۋلى زاتتاردان تازارتۋ قون­دىر­عى­لارىن, كەشەندەرىن جاساۋمەن ت­ۇ­­راقتى اينالىسۋدامىز. ءبىزدىڭ جوبالار قازىرگى كۇنگى زاماناۋي تالاپتاردان شى­عا الاتىنىن, جو­عارى ساپاعا جاۋاپ بەرە الا­­تىنىن ەرەكشە ايتىپ وتكىم كەلەدى. كومپانيا جىل وتكەن سايىن تاجىريبە جيناق­تاپ, ءوندىرىس سالاسى ۇلعايۋ ءۇستىن­دە. ماسە­لەن, وتكەن جىلى 217 ملن. سو­ماسىندا ءونىم ءوندىر­گەن بولساق, وسى 2011 جىلدىڭ ءوز­ىندە بۇل كورسەتكىش 2 ەسەگە ءوستى. بۇل ءبىزدىڭ ءوندىرىستىڭ ۇلعايعانىن كورسەتەدى. تەمىر جول سالاسىندا ۋكراين­­دىق ارىپتەستەرىمىزبەن بىرلەسىپ وسى سالا قۇ­رىلىمدارىنا ارنال­عان تەجەگىش جاب­دىق­تارىن شىعا­رۋ جوبا­سىن جۇزەگە اسى­رۋدامىز. بۇگىندە قتج اق-مەن ۇزاق مە­ر­زىمدى كەلسىمشارتتار جاسالۋدا. سو­نى­مەن قاتار, قۇرىلىس, مەديتسينا, تاعى باسقا سالالاردا دا اتقارىلعان جۇمىستا­رى­مىز بار. – يادرولىق تەحنولوگيالار پار­كى كۋرچاتوۆتاعى ەڭ ءىرى ءون­دىرىس الا­ڭى جانە بارىنە ۇلگى بولار كا­سىپ­ورىن ەكەنىنە داۋىمىز جوق. بۇل ورتالىق تەك ءوندى­رىس­تىك جا­عى­نان عانا ەمەس, باسقا ۇلگىلى ىستەرىمەن دە كوزگە ەرەكشە كورىنەدى ەكەن. – تەحنوپارك – بۇل بارلىق جاق­­سى يدەيالاردىڭ ۇيىتقىسى. سون­دىق­تان, بىزدە جاسالعاننىڭ ءبارى تەك جوعارى ساپالى بولۋى ءتيىس. بۇل ءبىزدىڭ ۇستانىم. سول سەبەپتى قاي ىستە دە ۇلگى بولۋعا تى­رى­سا­مىز. تەحنولوگيا پاركىن جەتىلدىرۋ بارى­سىن­دا كومپانيا قىزمەت­كەر­لە­رىنە ارناپ بەس قاباتتى 2 ءۇيدى جوندەۋ­دەن وتكىزدىك. ولار – ءبۇ­گىندە كۋر­چا­توۆتاعى ەڭ اسەم ءۇي­­لەر. تەحنوپارك اياسىنا گۇلدەر وت­ىر­عىزىپ, جاڭا اللەيا جاسادىق. بىزگە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلۋشىلەر كوپ. ونداي قوناقتار بارلىق جاعىنان ءوزىن قو­لايلى سەزىنۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. مەنى قۋانتاتىن ءبىر جايت, سوڭ­­عى كەزدە قالامىزداعى باسقا كا­سىپ­ورىندار دا بىزگە قاراپ بوي ءتۇ­زەيتىن بولدى. جەرگىلىكتى مەكەمەلەر ءبىز باستاعان باستامانى جال­عاس­­تىرىپ جاتسا, قۋانىشتان باس­قا ايتارىمىز جوق. ءبىز الەمدىك ستان­دارت­تارعا ساي بولۋىمىز كەرەك. بارلىق قىز­مەت تۇرىنەن, تەحنولوگيادان باستاپ تۇر­مىستىق دەڭ­گەيگە دەيىن ساپا ۇدەسىنەن شى­عۋعا ءتيىسپىز. – ابزال تۇرسىنباي ۇلى, ءوت­كەن جى­لى يادرولىق تەحنولوگيالار بازاسىن­دا «يننوۆاتسيا­لىق تەحنولوگيالار: پەرسپەكتيۆالار مەن ناقتىلىق» دەگەن تاقى­رىپ­تا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكە­نىن بىلەمىز. وعان كوپ­تەگەن شەتەلدىك عالىمدار مەن كاسىپ­كەرلەر قاتىستى. بۇگىندە سول فورۋم­نىڭ ناتيجەسى بار ما؟ – وتكەن جىلعى بەسجىلدىققا وراي ۇيىمداستىرىلعان كونفەرەنتسيا شەتەلدىكتەر الدىندا ءبىزدىڭ ءيميدجىمىزدى كو­تەر­دى. وعان الەمگە اتى تانىمال عالىم­دار قا­تىستى. مۇ­نىڭ ءبارى جاڭا يدەيا­لاردىڭ تۋ­ىن­داۋىنا ۇلەس قوستى دەي الا­مىن. ءبۇ­گىندە بىزگە سەرىكتەستىككە ۇسىنىس جاساپ حات جولداۋشىلار كوبەيدى. ءبىز ولار­دىڭ ءبا­رىن قاراپ, سارا­لاي­مىز, قاجە­تىمىزگە قا­راي, ءبىر­نەشە كەلى­سىمشارتتار دا جا­سالدى. وسىن­داي عىلىمي كون­فە­رەن­تسيانى جىل­ى­نا ەكى رەت ءوت­كى­زۋدى جوسپارلاپ وتىر­مىز. ودان ءبىز ۇتپاساق ۇتىلمايمىز. اڭگىمەلەسكەن مارات ماناسپاەۆ. كۋرچاتوۆ قالاسى.