قارجى سالاسىنداعى قارىمدىلىق

كەشە ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن قارجى مينيسترلىگىنىڭ 2009 جىلعى جۇمىس قورىتىندىسىنا ارنالعان كەڭەي­تىلگەن القا ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. وندا قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ, سالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى داۋلەت ەرعوجين, كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قوزى-كورپەش قاربوزوۆ جانە قارجى مونيتورينگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءمۇسىرالى وتەباەۆ ەسەپتى باياندامالار جاسادى. وتكەن جىلى قارىزداردىڭ ءتۇسى­مىن ەسەپكە الماعاندا مەم­لە­كەتتىك بيۋدجەتكە 3 510,3 ميل­ليارد تەڭگە كىرىس تۇسكەن. بيۋد­جەت­تىڭ كىرىسى جوس­پارداعى 3 489,4 ميل­­ليارد تەڭ­گە­نىڭ ورنىنا 3 505,3 ميلليارد تەڭ­­گەنى قۇرادى. ياعني, بەلگىلەنگەن جوسپار 16 ميلليارد تەڭ­گەگە ارتىق ورىندالعان. قارجى ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, 2009 جىل­دىڭ ءبىرىنشى جارتىجىل­دى­عىندا بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن قامتاما­سىز ەتۋ شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە تەكسەرىس ءجۇر­گىزۋ­گە مورا­توري جاريا­لانعان جاع­داي­دا جۇزە­گە اسىرىلدى. وتكەن ەسەپتى قار­­­جى جىلىندا ۇلتتىق قورعا مۇ­ناي سەك­تو­رىن­­داعى كاسىپ­ورىن­داردان تۇسكەن تىكەلەي سالىق رەتىندە 1 371,4 ميلليارد تەڭگە قارجى اۋدارىلدى. 2010 جىلعى 1 قاڭتارداعى ءمالى­مەت بويىنشا, مەملەكەت­تىك بيۋدجەت­­تىڭ شىعىسى قارىز­داردى ەسەپتەمە­گەندە 4 003,0 ميلليارد تەڭگە نەمەسە جوس­­پاردىڭ 97,7 پايىزىن قۇرادى. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەت شىعى­نى 3 311,3 ميل­ليارد تەڭ­گە, جەرگىلىكتى بيۋدجەت شىعىنى 2 100,9 ميل­ليارد تەڭ­گە بولدى. بيۋدجەت تاپ­شى­لى­عى جوس­­پا­ر­داعى 666,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ ورنى­نا 492,7 ميلليارد تەڭ­گە بولدى. رەس­پۋب­لي­كالىق بيۋدجەت بويىن­شا يگەرىل­­­مەگەن قارجى كولەمى 60,1 ميل­ليارد بولىپ, ونىڭ 30 ميلليارد تەڭ­گەسى اعىم­داعى جىلى ءارتۇرلى جوبا­­لار­دى قارجىلاندىرۋعا جۇمسا­لاتىن بولادى. بۇرىن اتاپ كورسەتىل­گەن­دەي, ال­دىڭعى قارجى جىل­دارىن­دا رەس­پۋبليكالىق بيۋد­جەت­تىك باع­دار­لا­ما­لاردىڭ اكىم­شىلەرى نى­سانالى تران­سفەرت­تەردىڭ ءتيىستى دارەجەدە يگەرى­لۋى­نە باقىلاۋ جاساعان جوق. 2009 جىلى جاڭا بيۋدجەت كودەكسى­نىڭ تالاپتارى­نا سايكەس وبلىس­تار­­دىڭ, استانا جانە الماتى قا­لا­لارىنىڭ اكىمدەرى مەن رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت­تىك باع­دار­­لا­ما­لار اكىم­­شى­لەرى ارا­سىن­دا نى­سا­­نالى ترانسفەرت­تەردى ءتيىمدى پاي­دا­لانۋ تۋرالى ەكى­جاقتى كەلى­سىم جاسا­لىن­­دى. وسىن­­داي ءتيىمدى جۇ­مىس­تىڭ ناتيجە­سىندە 56 ميل­ليارد تەڭ­­­گە يگە­رىل­مەگەن قارجى رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەت­تىڭ قول­ما-قول اقشا باقى­لاۋ شوتىنا ءتۇستى. ەندى بۇل قارجى 2009 جىلى قا­بىل­دانعان مىندەتتە­مە­لەر بويىن­شا جوسپار­داعى ينۆەس­تيتسيا­لىق جو­با­لاردى قارجى­لان­دىرۋعا جۇم­سا­لا­دى. قارجى ءمينيسترى ەلىمىزدىڭ تارا­پى­نان بەلارۋس, قازاق­ستان جانە رە­سەي مەملەكەتتەرى ارا­سىن­­دا قۇ­رىل­­عان كەدەندىك وداق­تىڭ جانە ەۋرازەق-تىڭ داعدا­رىس­­قا قارسى قورىنىڭ قۇقىق­تىق بازاسىن قالىپ­تاس­تىرۋ ماق­ساتىندا ۇلكەن جۇمىس اتقارىل­عاندىعىن اتاپ كور­سەت­تى. بۇل رەتتە كەدەندىك وداقتىڭ كەدەن كو­دەكسى تىكەلەي قازاق­ستان­نىڭ جەتەك­شى­لىگىمەن جا­سال­عان­دىعىن ەسكە سالا كەتكەن ارتىق بولماس. ينتەگرا­تسيا­لىق ىنتىماقتاس­تىق­تىڭ وزىق ءۇل­گىسى بولىپ تابى­لاتىن كە­دەن­دىك وداقتىڭ شارت­تىق-قۇقىق­تىق بازاسى جا­سا­­لىن­دى. 2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ بەلارۋس, قازاقستان جانە رە­سەي مەملەكەتتەرى ارا­سىندا كە­دەن­دىك دەكلاراتسيالاۋ جانە كەدەندىك وداق اۋماعىندا ال­ما­ساتىن تاۋار­لاردى كەدەن­دىك رەسىمدەۋ جويىلادى. 2009 جىلى بيزنەس ءۇشىن كەدەر­گىلەردى شەكتەۋدىڭ ىق­پال­دى شاراسى رەتىندە كەدەن كودەكسى­نىڭ ينتە­گرا­تسيا­لىق با­قى­لاۋ بولىمىنە ەلەۋلى تۇزە­تۋ­لەر ەنگى­زىل­گەنىن اتاپ ايتقان ءجون. بۇل تۇزەتۋلەر بويىن­شا مەم­لە­­كەتتىك شەكارالارداعى اۆتوكولىك­تەردى وتكىزۋ پۋنكت­تەرىن­دەگى مال­دارى­­گەرلىك, ساني­تار­لىق-كارانتين­دىك جانە ءوسىم­دىك كاران­تينى ءجونىن­دەگى باقىلاۋ قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى كەدەن ور­گان­دارى­نىڭ قۇزى­رىنا بەرىلگەن. جاڭا كەلى­سىمدەر بويىنشا جۇزەگە اسى­­رى­­لاتىن ينتەگراتسيا­لان­دى­رىل­عان كەدەندىك باقىلاۋ مەم­لە­كەت شەكا­را­لارى ارقىلى وتە­ت­ىن تاۋار­لاردىڭ تەكسەرۋ مەرزىمىن بۇرىنعى 3-4 ساعات­تىڭ ورنىنا 30-40 مينوتكە دەيىن قىسقار­تادى. القا ماجىلىسىندە اتاپ كور­سەتىل­گەنىندەي, بۇكىلالەمدىك بانك­تىڭ ء“Doىng ءBusىness” سالىق سالۋ رەيتين­گى بويىن­شا قازاق­ستان 183 مەملە­كەت­تىڭ ءىشىن­دە 52-ءشى ورىن­عا شىققان. بۇل تمد مەملە­كەت­تەرىنىڭ ءىشىن­دەگى ەڭ جوعار­عى كور­سەت­كىش. مۇنداي جەتىس­تىككە قازاق­ستاندىق سالىق جۇيەسى ەلىمىزدە قابىل­دانعان جاڭا سالىق كودەكسى­نىڭ ءناتي­جە­سىندە قول جەتكىزدى. الداعى ۋاقىت­تا ەلى­مىزدىڭ سالىق جۇيە­سىن­دەگى جەڭىل­­دىك ۇدەرىس­تەرى ودان ءارى جال­عا­ساتىن بولادى. سالىق كوميتەتى­نىڭ ءتور­اعا­سى ال­داعى ۋاقىتتا بۇل سالادا اشىق­تىق پەن ادىلدىك باياندى بولاتى­نىن اتاپ كورسەتتى. وسى ورايدا ول “نۇر وتان” حدپ-نىڭ جانى­نان بولشەك ساۋدا سالاسىن­داعى جۇمىس­تى, ونىڭ ىشىندە كاسسا­لىق اپ­پاراتتاردىڭ قولدانۋ ءتيىم­دى­لىگىن باقىلاۋ جونىندە حالىق­تىق باقىلاۋ بولىمدەرىن قۇرۋ قاجەت­تىگى جونىندەگى ءوتىنى­شىن جەتكىزدى. القا ماجىلىسىندە مەملە­كەت­­تىك ساتىپ الۋعا قاتىستى بارلىق اقپارات ينتەرنەت جەلى­سى ارقىلى جۇرگىزىلە­تىندىگى اي­تىلدى. 2009 جىلى ۆەب-پور­تال­دا 30 751 ەلەكتروندى مەملە­كەت­تىك ساتىپ الۋعا (ەمس) قاتىسۋ­شى­لار ءتىر­كەلدى. ونىڭ 13 072-ءى الەۋەتتى ءونىم ءوندىرۋ­شى­لەر, 18 580 تاپسى­رىس بەرۋ­شى­لەر بولدى. ەلەكترون­دى ساۋدا الاڭىندا بارلىعى 245 331 لوت جاريالان­دى. 136  308 لوت بويىنشا جەڭىم­پاز­­دار انىق­تالدى. وسى لوتتار بو­يىن­شا ورتا­شا جالپى ۇنەم كولەمى 6 079,3 ميلليون تەڭ­گە­نى قۇرادى. 2009 جىلعى 29 ساۋىردە مينيسترلىك ەلەكترون­دى – “ە-قارجى­مينى” جو­با­سى­نا تانىس­تىرىلىم وتكىز­گەن بولا­تىن. بۇل ەلەكتروندى جوبا ء“بىر تەرەزە” قاعيداتى نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى. بۇل ۋاقىت پەن قارا­جات ۇنەمدەۋگە, سىبايلاس جەم­قور­لىقتى ازاي­تۋ­عا, كور­سەتىلەتىن قىزمەتتەر­دىڭ جەدەلدى­لىگىن ارت­تىرۋعا, اكىمشىلىك توس­قاۋىل­دار­دى تومەندەتۋ­گە جاعداي جاساي­دى. ماسەلەن, 2009 جىلى سالىق تولەۋشى نىسانداردىڭ 80 پايى­زى سالىق جونىندەگى ەسەپ­تەرىن ەلەكترون­دى تۇردە وتكىزدى. كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسىن پرەمەر-مينيستر كارىم ءما­سى­موۆ قورى­­تىندىلاپ, ەلىمىز­دىڭ قارجى سالا­سىنىڭ وتكەن جىلى اتقارعان جۇمىستارى­نىڭ قورى­تىندىسىن جانە الدا تۇرعان نەگىزگى مىندەتتەرىن سارا­لاپ بەردى. ول ءوز سوزىندە ءۇش مەم­لە­كەت ارا­سىندا قۇرىل­عان كەدەن­­دىك وداققا بايلا­نىس­تى ءبىر­قاتار ماسەلە­لەردىڭ تۋىنداپ وتىر­عان­دىعىن ايتىپ, مي­نيستر­لىككە ونى جەدەل شەشۋ­­دى تاپسىردى. ۇكىمەت باسشى­سى جوباسى جاسال­عان جاڭا ۇلتتىق كەدەن كو­دەكسىن قابىلداۋ­دىڭ ۋا­قى­تى جەت­كەن­دى­گىن ەسكەرتتى. كەدەن­دىك وداق­تىڭ قۇرى­لۋىنا باي­لانىس­تى ەلىمىز­دىڭ شەكارا­سىن نى­عايتۋ­عا قاتىستى ءبىر­قاتار ءما­سە­لە­لەر­دى ورتاعا سال­دى. ۇكى­مەت باس­شى­سى دامى­عان ەلدەردە بيۋد­جەت ءتۇسىمىنىڭ 60 پايى­زىن جەكە تۇل­عا­لار قامتاماسىز ەتەتى­­نىن, ال بىزدە بۇل كورسەت­كىش 10 پايىز­دان اسپاي­تىن­دى­عىن ايتا كەلىپ, جەكە تۇلعا­لار­دىڭ جالپى تابىسىن دەك­لارا­­تسيا­لاۋ 2013 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىن­دا جۇزە­گە اسى­رىلۋى قاجەت­تىگىن ەس­كەرتتى. سونى­مەن ءبىر­گە ۇكىمەت باس­شى­­سى ەلى­مىز­دە قۇرىل­عان اكك-لەردىڭ كۇردەلى پروب­­لەما­لارىنا توقتالا كەلىپ, مەم­­­لە­كەتتىك مەنشىك ماسەلەسىن ناق­تى انىق­تاۋدى تاپسىردى. “ەلىمىز­دىڭ استاناسى ال­ماتى­دان كوش­كەنى­نە كوپ بولدى. ال الما­تىدا بۇرىنعى مي­نيستر­لىكتەر مەن مەملەكەت­تىك مەكە­مە­­لەر قونىس­تانعان عيمارات­تار­دىڭ تاع­دىرى نە بولدى؟ ولار بۇگىن قانداي كۇي­دە؟ وسى ماسەلەگە بايلا­نىس­تى تولىق جاريالىلىق جاساي­تىن ۋاقىت جەتتى”, دەدى پرەمەر-مينيستر ءوز سوزىندە. جىلقىباي جاعىپار ۇلى. ءبىلىم ساپاسى باستى كورسەتكىش ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ القا ءماجىلىسى ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى. وندا سالانىڭ ءبىر جىل ىشىندەگى اتقارعان جۇمىستارى مەن الدا تۇرعان مىندەتتەرى العا تارتىلدى. القالى جيىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جان­سەيىت تۇيمە­باەۆ وتكەن جىلى العا قويعان ماق­سات, ءمىن­دەتتەر تۋرا­­لى وي ءوربىتىپ, ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ “جا­ڭا ون جىلدىق – جاڭا ەكونو­ميكالىق ورلەۋ – قازاق­ستان­نىڭ جاڭا ءمۇم­كىن­­دىكتەرى” اتتى بيىلعى حالىققا جول­­داۋى بو­يىن­شا ءجۇر­گىزىلەتىن جۇمىس­­تارعا جان-جاقتى توق­­­تال­دى. ەڭ باس­تىسى, ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان بيۋدجەت 2008 جىلمەن سالىس­­تىر­عاندا, 2009 جىلى 9,5 پا­يىز­­­عا ارتىپ­­تى. ناقتى­لاي ءتۇس­سەك, 700 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ­تى. مينيستر مەك­تەپكە دەيىنگى ءبىلىم سالا­سىندا ايتار­لىقتاي جەتىستىك­تىڭ بارىن تىلگە تيەك ەتتى. جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە بۇرىن جۇيەلى جۇمىس ىستەپ تۇرعان 8743 بالا­­باق­شانىڭ تەڭ جار­تىسىنان استامى ءار­كىم­­­نىڭ قو­لىن­دا كەتىپ, 2000 جىل­عا دەيىن وتانىمىزدا بالا­­باقشالاردىڭ سانى 7599 بىرلىككە كەمىپ, 1167-ءى عانا قالعانى بەلگىلى. سوڭعى 8-9 جىلدىڭ ىشىندە “بىلتىر­عىدان بيىل ءتاۋىر” دەگەندەي, بالا­باقشا جەلىسى بىرتىندەپ ءوسىپ كە­لە جاتىر. قازىر 1209 بالا­باق­شا جۇمىس ىستەيدى. ايتسە دە, ەلىمىز بويىن­شا 260 مىڭ ءبۇلدىرشىن بالاباق­شا كەزەگىن­دە تۇرعانى ءمالىم. ال ورتا ءبىلىم سالاسى بويىنشا ءىس­تەل­گەن جۇمىستارعا توقتا­لار بول­ساق, “100 مەكتەپ” جوباسى شەڭ­­بەرىندە 39 ءبىلىم ورداسى پايدا­لا­نۋعا بەرىلىپتى. 3385 مەكتەپ ينتەراك­تيۆتى تاقتامەن جاب­دىق­تالعان. ۇلت­تىق بىرىڭعاي تەست بويىنشا ورتاشا بالل كورسەت­كىشى ءوسۋ ۇستىندە ەكەن. بۇدان كەيىن ج.تۇيمەباەۆ تەح­نيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ, جوعارى جانە جوع­ارى وقۋ ورنى­نان كەيىنگى وقۋ جايىنا دا توق­تالدى. مەم­لە­كەت باسشىسى­نىڭ تىكەلەي قول­داۋىمەن 2009-2010 جىلدارى داعدارىس جاع­دايىندا مەملە­كەت­تىك جانە جەكەمەنشىك وقۋ ورىن­دارىنىڭ اقىلى ءبولىم­دەرىندە ۇزدىك وقي­تىن ستۋ­دەنت­تەردى قولداۋ نيە­تىن­­دە 24 مىڭ­­عا تاياۋ گرانت ءبولىن­گەنىن اتاپ ءوتتى. سونى­مەن قاتار ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ەلوردادا قۇرى­­­­لىپ جاتقان بىرەگەي وقۋ ورىن­دارى “جاڭا حالىقارا­­لىق ۋنيۆەرسي­تەت”, “ارناۋلى قور” جانە قازىردىڭ ءوزىن­دە جۇرت­شى­لىق­تىڭ نا­زارىن اۋدارا باس­تا­عان ينتەل­لەكتۋال­دىق مەك­تەپ­تەر تۋرالى دا ءمالى­مەت بەردى. ەلدىڭ بولا­شا­عى سانالا­­تىن جاستار ساياساتىنداعى وڭ ءوز­گەرىس­تەر دە جۇرت نازارىنا ۇسى­نىلدى. وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر ماسە­لە, مينيستر مەك­­تەپكە تارتىل­ماعان بالا­لار تۋرا­لى تەكسەرۋ قورى­تىندى­سىن ايتا كەلىپ, ولار­دىڭ 23 پايىزىنىڭ (313 وقۋشى) سەبەبى ءالى انىق ەمەستىگىن, مەك­تەبى جوق اۋىلدى جەردە تۇراتىن وقۋ­شى­­لاردىڭ 28,4 پايىزىن تاسى­مال­داۋ ماسەلەسى دۇرىس شەشىل­مەي وتىرعانىن دا ىركىپ قالمادى. القا ماجىلىسىندە ءسوز العان پرەمەر-مينيستر ءبىلىم بەرۋ مەن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ وزەكتى ءما­سە­لە­لەر­دىڭ بىرىنەن سانالا­تىنىن, اتقارىل­عان جۇمىستار ارقىلى حالىق بيلىك­تىڭ ءىس-قيمىلىنا باعا بەرەتىنىن, جىل سايىن ەڭبەكاقىلارى ءوسىپ وتىرعان سالا قىزمەتكەر­لەرى­ مينيستردەن باستاپ, كەز كەلگەن ازاماتتىڭ جانى اۋىرۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان دا بولار, ەل­باسىنىڭ وسى ەكى سالاعا ەرەكشە كوڭىل اۋدارىپ, مول­ ءمۇم­كىندىك جاساپ, قارجى ءبولىپ وتىرعانى, دەدى كارىم ءما­سىموۆ.  ەلباسى­نىڭ تىكەلەي ارالاسۋى­مەن سوڭ­عى 2 ايدىڭ ىشىندە 400-دەي بالا­باق­شا اشىلعا­ن, 17 مىڭ جەت­كىن­­شەك­­  وعان ورنالاس­قا­ن, بيىلعى جول­داۋدا ەرەكشە اتاپ وتىلگەن “بالا­پان” ارنايى باعدار­لا­ما­سى اياسىندا الداعى 10 جىلدا ءومىر­گە كەلگەن بارلىق ۇل-قىز­دى مەك­تەپ­كە دەيىنگى مەكەمە­لەر­مەن قام­تا­ما­سىز ەتۋ ەلباسى­نىڭ تىكە­لەي تاپ­سىرماسى, ونى مۇلتىكسىز ورىن­داۋ كەرەك. جۇزە­گە اسىرۋ تەتى­گىنە توقتال­ساق, بىرىڭعاي بيۋد­جەت قارجى­سىنا قاراپ وتىرا بەر­سەك, مۇنى دەر كەزىندە شەشە ال­ماي­­تىنىمىز انىق. سوندىقتان وزەكتى شارانى ات­قارۋ بارى­سىن­دا جاڭا مەحا­نيزم ىزدەۋگە ءتيىستى­مىز. ول – مەملەكەتتىك الەۋ­مەتتىك ءارىپ­تەس­تىكتى دامى­تۋ, سول ارقىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ىنتا­لاندىرۋ بولىپ تابىلادى. قازىر بالا­باقشا اشۋعا ليتسەنزيا بەرۋ جەڭىلدەتىلدى, دەدى پرەمەر-مينيستر. مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى تۋ­را­لى وي قوزعاعاندا كارىم قاجىم­­قان ۇلى بۇل بالاباقشا­دان باستاپ قولعا الىنۋى كە­رەك. مەن القا ماجىلىسىنە ار­نايى جاساق­تال­عان كورمەدەن اڭعار­عانىم ءتىل ۇيرەنۋ ءجونىن­دە ادەمى ادىستە­مەلىك قۇرالدار بار ەكەن. سونى دۇرىس پايدا­لانۋ جولعا قويىلۋى ءتيىس. پرەزي­دەنتتىڭ تاعى ءبىر العا قو­يىپ وتىرعان ءمىن­دەتى – 12 جىل­دىق وقىتۋ مودەلىن تابىس­تى ورىن­داۋ. 9-10 سىنىپ وقۋ­شى­لارى كاسىپتىك ءبىلىم الىپ, 10-12 سى­نىپ­تا وقيتىن­­دار جوعارى وقۋ ورىندارى­نىڭ باع­دارلاماسىنا يكەمدەلۋى كەرەك. قازىر بىزدە مۇن­­داي ءتاجى­ريبە بولماي تۇر. سون­دىق­تان بۇل سالاعا بولىنگەن قازى­نانىڭ قار­جىسىن بوسقا شاش­پاي, ءتيىم­­دى پايدالانۋ قاجەت, دەگەن پرەمەر-مينيستر, ءبىلىم سالا­­س­ىن­داعى باستى ولقىلىق جەمقور­لىق بولىپ وتىر­عانىن, ءوزىنىڭ بلوگىنا كەلىپ تۇسكەن جۇرتشى­لىق حاتتارىنا قارا­عان­دا ءالى كۇنگە دەيىن ءبىلىم مەكە­مە­لەرىندە جاندى اۋىرتار جاعىمسىز­دىق اقشا جيناۋ ماسەلەسىنىڭ تىيىل­ماي كەلە جات­قانىن, ەندىگى جەردە بۇعان قار­سى قوعامدىق باقىلاۋ­دى كۇشەي­تۋ كەرەك ەكەندىگىن اتاپ ءوتىپ, قازىرگى باستى ماقساتىمىز ءبىلىم بەرۋ­دىڭ سانىنا جۇگىنبەي, ساپاسىن كوتەرۋ ەكەنىن جەتكى­زىپ, ءبىز ساپالى ءبىلىم بەرۋىمىز كەرەك. سەبەبى, مۇعالىمنىڭ ءمار­­تە­بەسىن كو­تەرىپ, جالاقىسىن ءار جىل سايىن كوتەرىپ كەلەمىز. قالاي دەسەك تە تۇرمىستىق جەم­قورلىق­تى جويۋ باستى ءمىن­دەتىمىز بولىپ سانالادى, دەدى. پرەمەر-مينيستر اقپان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن مەكتەپ­كە دەيىنگى بالالاردى بالا­باقشا­مەن قامتاماسىز ەتەتىن “بالاپان” باع­دار­ل­اماسىن ۇكى­مەت­كە ەنگىزۋدى تاپسىردى. مۇن­داي يگىلىكتى دە سەر­پىندى ىستە جار­قىراتىپ سالعان عيما­راتتارعا ساي ءتالىم-تاربيە ءىسى بيىك دارەجەدە بولۋىن جۇكتەدى. ءبىز بالا­لاردى بالا­باق­شامەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ولار­دىڭ دەنساۋلىعىن جاق­سارتۋعا, وتان­شىل­دىق سەزىمىن وياتۋ­عا, اتا-انا­لاردىڭ ەڭبەككە ارالا­سۋىنا جول اشامىز. ەندەشە, بۇل باعدار­لاماعا ايرىقشا نا­زار اۋدارۋ كەرەك, دەپ ءسوز اياعىن ءتۇيدى. ول ەل دا­مۋىن­دا ەرەكشە ورىن الا­تىن ءبىلىمنىڭ بىلىكتى بولۋىن, سول سە­كىل­دى عىلىم­­­نىڭ دا جوعارى دارە­جە­دە دامۋىنا جول اشاتىن, وتكەن جىل­دىڭ قىركۇيەك ايىن­دا نۇر­سۇلتان نازارباەۆ­تىڭ عى­لىم جانە عىلىمي ساياسات بويىن­شا وتكى­زىل­گەن كەڭە­سىندە جۇكتەگەن كەلە­لى ماسەلە­لەردى ورىنداۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىن “عىلىم تۋرا­­­لى” جاڭا زاڭدى قابىلداۋ­دى تەزدەتۋ ماسەلەسىنە دە كوڭىل ءبولدى. جالپى, القا ماجىلىسىندە ءبىلى­مى تەرەڭ, عىلىمى مىقتى ەل­دىڭ قاي تۇستا دا ەسەسىن جىبەر­مەي­تى­نىن, ۇرپاعىنىڭ وي-بايلا­مى مىقتى, ورەسى بيىك, تالعامى ەرەكشە بولا­تىنى جان-جاقتى قوزعالدى. الەۋمەتتىك سالاعا ەرەكشە نازار ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگىندە ءوت­كەن كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلى­سىندە ۆەدومستۆونىڭ وتكەن جىلعى جۇ­مىستارى باياندالىپ, بيىلعى ات­قا­رىلاتىن مىندەتتەرى ناقتى­لان­دى. وعان پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قاتىسىپ, سالا باس­شىسىنىڭ جىلدىق ەسەبىن تىڭ­داي كەلە وتكەن مەرزىمدە قول جەتكەن تابىستار از ەمەس, بىراق الدا تۇرعان مىندەتتەر ءبىر ورىندا توقتاپ قالماي, ىلگەرى قادام جاساۋدى تالاپ ەتەدى دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن. وتكەن جىلدىڭ باسىندا قازاق­ستان ەڭبەك نارىعىندا اسا كۇردەلى جاعدايعا تاپ كەلگەنىن, 2008 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ ەلدەگى جۇمىسسىزدار سانى ارتىپ, جۇمىس­شى­­لارىنىڭ سانى 135.0 مىڭ ادامدى قۇرايتىن 264 كاسىپورىننىڭ ءبىرازى جۇمىسىن تولىقتاي توقتاتۋعا ءماج­بۇر بول­سا, ال قالعانى جارىم-جارتىلاي كۇن كەشكەنىن, 25.0 مىڭ ادام جار­­تىلاي جۇمىس كۇنىمەن قام­تىلسا, 15.6 مىڭ ادام ەڭبەكاقى­سى ساقتالمايتىن دەمالىسقا شىققانىن بايانداۋمەن جىلدىق ەسەبىن جالعاس­تىر­عان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ ءمينيسترى گۇل­شارا ابدىحالىقوۆا بۇل جاعداي مينيسترلىكتىڭ ستراتە­گيالىق جوس­پارىنا بىرقاتار وزگەرىس­تەر ەن­گىزۋ­­مەن شەكتەلىپ قالماي, قارجى داعدارىسىنا قارسى ارنايى جوسپار ازىرلەۋدى تالاپ ەتكەنىن اتاپ ءوتتى. وتكەن جىل مينيسترلىك پەن ونىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرى­نىڭ جۇمىسى نەگىزىنەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا باعىتتا­لىپ, ازاماتتاردى جۇمىسپەن قام­تۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدا­رىل­عانىن, مەملەكەت باس­شى­­سى­نىڭ حالىققا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماق­ساتىندا ەڭبەك نارى­عىن تۇراقتان­دىرۋ ءۇشىن, ايماق­تىق جۇمىسپەن قامتۋ مەن مامان­دار­دى قايتا دايارلىقتان وتكىزۋگە رەسپۋب­ليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەت­تەردەن قوسىمشا 191,5 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, “جول كارتاسى-2009” باعدار­لاماسىن تابىستى ىسكە اسىرۋ­دىڭ ارقاسىن­دا ءبىرتالاي جۇمىستار تياناقتال­عانىن ءمالىم­دەدى. ماسە­لەن, وتكەن جىلدىڭ سوڭعى كورسەت­كىش­تەرىنە كوز تىگەتىن بولساق, “جول كارتا­سى” باعدارلاماسى بويىنشا 5 261 جوبا ىسكە اسىرىلسا, سونىڭ ىشىندە 258 جاڭا جۇمىس ورنى اشى­لىپ, 248 مىڭ ادام جۇمىس­پەن قام­تىل­عان. مامانداردى دايارلاۋ مەن قايتا دايارلىقتان وتكىزۋگە 97,7 ادام تارتىلىپ, ولار­دان 41,1 مىڭ ادام جاڭا جۇ­مىس ورىندارىمەن قامتىل­عان, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىن­دارىنا 73.4 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنا­لاس­تىرىلىپ, ءبىلىم بەرۋ مەكە­مە­لەرى­نىڭ 51,2 مىڭ تۇلەگى جاستار پراك­تيكاسىنا جىبەرىلگەن. ەلباسى­نىڭ بيىلعى حالىق­­قا جولداۋىندا “جول كارتا­سى” باعدارلاماسىنىڭ بيىل دا اۋقىم­د­ى جوبالارمەن جالعاساتىنى, وتكەن جىلى 862 جوبا ىسكە اسىرىل­عانى, جۇزدەگەن مەكتەپ­تەر مەن اۋرۋ­حانالار, ءما­دە­نيەت پەن سپورت نىسان­دارى قا­لىپقا كەلتىرى­لىپ, اسىرەسە اۋىل­­داعى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تۇزەلۋىنە كوپ كوڭىل بولىنگەنى اتاپ وتىلسە, سالا باسشىسى وتكەن جىلى باعدارلامادا كوزدەلگەن جوبانىڭ 99,8 پايىزعا ورىندال­عانىن تىلگە تيەك ەتتى. قازاقستان جۇمىسشىلارىنىڭ مۇڭ-مۇددەسىن قورعاۋداعى كوشى-قون ساياساتىنىڭ ءرولى ايتارلىق­تاي وسە باستاعانى دا ايتىلدى. سىرتتان كەلىپ جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ ورنىن بىرتىندەپ جەرگىلىكتى ادام­دار­دىڭ ال­ماس­تىرا باستاۋى كوڭىلگە سەنىم ۇيالا­تا­دى. ماسەلەن, وتكەن جىلى شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ كۆوتاسى ەكى ەسەگە قىسقارىپ, كەزەڭ-كەزەڭمەن الماستىرۋ ارقىلى قازاق­ستاندىق ازاماتتاردى دايارلاۋ مەن قايتا وقىتۋ ءۇشىن بەلسەندى شارالار جۇزەگە اسقان. ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, مينيستر ءبىراز ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ قولعا الىنعانىن ءسوز ەتتى. ەڭبەك نارى­عىن تۇراقتاندىرۋعا, الەۋمەتتىك قورعاۋعا جانە ەڭبەك شارتتارىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ەڭبەك كودەكسىنە, جۇمىس­پەن قامتۋ, مىندەتتى الەۋ­مەتتىك ساقتاندىرۋ جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسە­لەلەرى جونىندەگى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن, قولدانىس­تاعى بارلىق بىرىڭعاي ءتاريفتى كلاسسيفيكاتسيالىق انىق­تاما قايتا قارالىپ, وڭدەلگەنىن, بيۋد­جەت سالاسىنداعى قىزمەتكەر­لەر­گە ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىنىڭ جاڭا ۇلگىسىنىڭ جوباسى جاسالعانىن ايتتى. الەمدىك قارجى داعدارىسى الەۋمەتتىك سالاعا باستى نازار اۋدارۋ تالابىن مىندەتتەسە, مي­نيسترلىك قىز­مەتىنىڭ ستراتەگيا­لىق ءىس-جوسپارلارى­نىڭ دەنى نەگىزىنەن وسى ماقساتقا جۇمىل­دىرىلعانىن سالا باسشىسى ايرىق­شا اتادى. حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قامتاماسىز ەتۋ مەن الەۋ­مەتتىك كومەك­­كە باعىتتالعان شىعىندار ءوت­كەن جىلى 813 ملرد. تەڭگەنى قۇرا­عا­نىن, بۇل ونىڭ الدىن­داعى جىلمەن سالىستىر­عاندا 22,8 پايىزعا ارتىق ەكەنىن بايانداعان گۇلشارا ءابدى­حالىقوۆا الەۋمەتتىك باعدارلامالار­دى ۇدەمەلى قارجى­لاندىرۋ الۋشى­لاردىڭ بارلىق ساناتتارى ءۇشىن الەۋمەتتىك تولەمدەر دەڭگەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ناقتى مىسالدارمەن اتاپ كورسەتتى. بازالىق زەينەتاقىنى قوسا ەسەپتەگەندەگى ءمول­شەر 15 362 تەڭگە بولسا, ورتاشا­­سى – 22 853 تەڭگەنى, ەڭ جوعارعىسى 32 703 تەڭگەنى قۇرايدى. جالپى سوڭعى ءۇش جىل بەدەرىندە  زەينەتاقى تولەم­دەرى­نىڭ ورتاشا مولشەرى 1,6 ەسەگە ارتقانى ءمالىم بولدى. ەلباسىنىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋىنداعى زەينەت­اقى­لاردى 1 قاڭتاردان باستاپ وسىرسە, ال وتكەن جىلعى ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ وڭ سەرپىنى شاكىرتاقىلار مەن بيۋدجەت­تىك ەڭبەكاقىلاردى 1 ساۋىردەن باستاپ كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتۋى الەۋمەتتىك سالاعا ايرىقشا نازار تىگىلۋى­نىڭ تاعى ءبىر دالەلى دەۋگە بولادى دەسەك, ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋى­نا سايكەس بيىلعى قاڭتار­دان باستاپ زەينەتاقىنى كوتەرۋدىڭ كەزەكتى ساتى­سى قولدانىسقا ەنۋدە. سونداي-اق مينيستر وسى جىلدان باستاپ الەۋ­مەتتىك تولەمنىڭ جاڭا ءتۇرى – مۇگەدەك بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انالارعا, قامقورشى­لار­عا ءبىر تومەنگى جالاقى كولەمىندە جاردەماقى ( 14 952 تەڭگە) بەرىلە باستايتىنىن, بيىلدان باستاپ كوپ­بالالى انالاردى “التىن القا” جانە “كۇمىس القا” القا­لارىمەن ماراپاتتاۋدىڭ شارت­تارى وزگەرىپ وتىرعانىن, بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا جەتى بالاسى بار انالار “التىن القامەن”, ال التى بالالى انالار “كۇمىس القامەن” ءاس­پەت­­­تە­لە­تىنىن, ولارعا بەرىلەتىن ارنايى مەملەكەتتىك جاردەماقى­نىڭ كولەمى 3,9 ايلىق ەسەپتىك كورسەت­كىشتەن 6,0 اەك-كە دەيىن جەتكىزى­لەتىنىن ايتا كەلىپ, الدا تۇرعان مىندەت­تەردى تولىق­قاندى جۇزەگە اسىرۋ حالىق­تىڭ تۇرمىس ساپاسىن اناعۇرلىم جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەندىردى. ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ  سالانىڭ ءبىر جىلدا ات­قار­­عان جۇمىس­تارى ايتارلىقتاي ەكەنىن ايتا كەلىپ, وتكەن جىلدىڭ قيىندىقتارىن مويى­ماي جەڭىپ شىققان ەل بيىل دا وسى العان باعىتىنان اينىماي العا جىلجي بەرەتىنىنە سەنىم ارتتى. وزگە ەلدەر­دىڭ قارجى داع­دارىسى كەزىندە قان­داي اۋىر ءسات­تەردى باستان كەش­كەنىن, ال قازاق­ستان بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن مۇنداي سىندارلى شاقتا “جول كارتاسى” باعدارلاما­سىن قولعا الىپ, كوپ ىستەر تىندىر­عا­نىن, بۇل جوبا بيىل دا ارمەن قاراي جالعاسىن تابا بەرەتىنىن ايتتى. قول جەتكەن بيىكتى مەجەلەپ, ءبىر ورىندا توقتاپ قالماي, ءوزىمىزدى ەندى الدىڭعى قاتار­لى ەلدەرمەن سالىستىرىپ دامي­تىن كەز كەلدى دەپ ەسكەرتتى ۇكىمەت باسشى­سى. بىرلەسىپ تىرلىك جاسالعان جەردە عانا تابىس بولاتىنىن ەسكە سالدى. قاراشاش توقسانباي. جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى ءوتتى كەشە استانادا ەل بىرلىگى دوك­تريناسى جوباسىن تياناق­تاۋمەن اينالىسۋ ءۇشىن قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. بۇل قۇجاتتىڭ وتكەن جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سى­نىڭ سەسسياسىندا جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلعانى بەلگىلى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ جوبا ەگ­جەي-تەگجەيلى قوعامدىق ساراپ­تاۋدان ءوتۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ەندى, مىنە, دوكترينا جوباسى تالقىلانعاننان كەيىن ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى ونى تياناقتاۋ ۇدەرىستەرىنە كىرىسىپ كەتتى. ونىڭ قۇرامىنا مەملە­كەت­تىك ورگاندار وكىلدەرى, پارلا­مەنت دەپۋتاتتارى ساياسي پار­تيا­لار جەتەكشىلەرى مەن قوعام قايرات­كەرلەرى كىرەدى. بۇگىنگى تاڭ­دا ەل ازاماتتارىنان اسا ما­ڭىزدى وسى قۇجات جوباسىنا وراي 500-دەن استام ۇسىنىس كە­لىپ ءتۇستى. ولار­دىڭ اراسىندا تۇ­جىرىمدامالىق سيپاتتاعى ۇسى­نىس­تار دا بار. ولاردىڭ بار­لى­عى جۇمىس تو­بىندا قارالاتىن بولادى. “ەگەمەن-اقپارات”. ساندىق حابار تاراتۋ جۇيەسى – ۋاقىت تالابى كەشە پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ “جاڭا قازاقستان” دە­پۋتاتتىق توبى, اقپارات­تان­دىرۋ جانە بايلانىس اگەنت­تىگى جانە “ارنا مەديا” ۇلت­تىق اقپاراتتىق حولدينگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن “قازاق­ستاننىڭ تەلەكوممۋنيكاتسيا­لىق رىنوگىن ءارى قاراي دا­مىتۋدىڭ نەگىزى – راديوبايلا­نىس جانە ساندىق حابار تا­راتۋدىڭ كەلەشەكتەگى تەحنولو­گيا­لارىن ەنگىزۋ جانە دامىتۋ” تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. ۋاقىت تا, تەحنولوگيالار دا ءبىر ور­نىندا تۇرماق ەمەس. العاشىندا اق-قارا بولىپ ەكى-اق ءتۇستى كور­سەتەتىن كوگىلدىر ەكراندى قىزىق­تاعان جۇرت, بارا-بارا ءتۇرلى-ءتۇستى تەلە­ديدارعا كوزدەرى ۇيرەنسە, ەندى ونىڭ ءوزىن جاقسارتاتىن جاڭا تەح­نولوگيالار ومىرگە كەلدى. بۇگىنگى كۇنى باتىس ەۋروپانىڭ ال­دىڭعى قا­تارداعى ۇلىبريتانيا, گەرما­نيا, فرانتسيا, فينليانديا, ت.س.س. بىرقاتار ەلدەرى تەلە جانە راديو­حابارلاردى تاراتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى – ساندىق فورماتقا كوشكەن. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بۇل ىسكە جوعارى ءدا­رەجەدە ءمان بەرىلىپ, وسى تەحنو­لوگيانى ەنگىزۋ جولىندا ۇكىمەت تاپسىرماسىمەن جۇمىس توبى قۇرىلعان بولاتىن. ەگەر ۇعىنىقتى تىلمەن ايتۋعا تىرىسساق, ساندىق تەلەراديو حا­بارلارىن تاراتۋدىڭ قازىرگى قول­دانىستاعى بالامالى حابار تا­راتۋدان ەڭ باستى ايىرماشىلىعى – ءبىر جيىلىكتە بىرنەشە تەلەراديو كومپانيالارىنىڭ حابارلارىن تاراتۋعا مۇمكىندىكتىڭ تۋى. بۇل – قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە تاپشىلىعى سەزىلىپ وتىرعان راديوجيىلىك سپەك­ترىنىڭ ۇنەمدەلۋى دەگەن ءسوز. سان­دىق فورماتتىڭ ەلىمىز ءۇشىن تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – تەلەراديو كومپا­­­نيا­لارعا وزدەرىنە تيەسىلى راديو­جيىلىك سپەكترىندە حابار تاراتۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعىسى كەرەك بولاتىن بولسا, ساندىقتا ونىڭ قاجەتتىلىگى جوق. بۇل ورايدا كەز كەلگەن حابار تاراتاتىن كوم­پا­نيا قارجىسىن ۇنەم­دەيدى. جا­ڭا­لىقتىڭ جانە ءبىر قا­جەتتىلىگى – قالا تۇرعىندارى كابەلدى ارنالار ارقىلى بىردەن 50-100 تەلەارنا حابارلارىن كورىپ كەلسە, اۋىل تۇرعىندارى ارنايى حابار تاراتۋ تاباقشاسىن ساتىپ الماسا, ونداي مۇمكىندىككە قول جەت­­­­­كىزە المايدى. وسىدان كەلىپ, ەلى­مىزدىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىنىڭ تۇرعىن­دا­رى رەسەيدىڭ, ال وڭتۇستىك تۇرعىن­دارى وزبەك­­ستان­نىڭ حابارلارىن كورەدى. دەمەك, بۇل جەردە مەملە­كەتتىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ءما­سەلەسى العا شىعادى دەگەن ءسوز. جۇمىسىنا كوپتەگەن مەملە­كەتتەردەن وسى سالادا تاجىريبە جي­­ناعان ماماندار قاتىسقان كونفە­رەن­تسيانى اشقان پارلا­مەنت ءما­جىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قايرات ءسادۋا­قا­سوۆ العاشقى ءسوزدى اقپا­راتتاندىرۋ جانە بايلانىس اگەنت­تىگىنىڭ ءتورا­عا­سى قۋانىشبەك ەسە­كەەۆكە بەردى. اگ­ەنت­تىك توراعاسى رەس­پۋبليكا اۋما­عىندا ساندىق حا­بار تاراتۋدىڭ جاڭا تەحنو­لو­گيا­لارىن ەنگىزۋگە قاتىستى بىرقاتار شەشىمدەر قابىلدانعانىن ايتىپ ءوتتى. توراعا بايانداماسىندا كور­سەت­كەندەي ءبىزدىڭ ەلىمىز حالىق­ارالىق ەلەكتربايلانىس وداعىنىڭ شەشىمىنە سايكەس ساندىق تەلە­دي­د­ار­عا كوشۋ كەزەڭى ەتىپ 2007-2015 جىل­داردى الىپتى. بۇل – قا­زاق­ستاندا 2015 جىلعا دەيىن وسى جۇيە ىسكە قوسىلىپ ءبىتۋى ءتيىس دەگەن ءسوز. مۇنان سوڭ ءسوز كەزەگى “ارنا مە­ديا” ۇلتتىق اقپاراتتىق حول­دين­گىنىڭ توراعاسى ەرلان باي­جا­نوۆقا كەلدى. شەشەن ۇكىمەت شە­شىمىمەن قۇرىلعان, ءوزى مۇشەسى بولىپ تابى­لاتىن جۇمىس توبىنىڭ اتقارعان ىستەرىن ورتاعا سالدى. الدىمەن سان­دىق ستاندارتقا كو­شۋدىڭ ەلىمىز بويىنشا تۇجىرىم­داماسى مەن ءىس جوسپارىنىڭ جو­بالارى جاسالعانىن, بۇل ءما­سە­لەنىڭ العا جىلجۋىنىڭ تە­لەكوم­مۋنيكاتسيا سالاسىمەن قاتار, بۇقارالىق مەديا ءۇشىن دە اسا ما­ڭىز­دىلىعىن اتاپ ءوتتى. ەلىمىز ءۇشىن جاڭا ستاندارتقا كوشۋدىڭ ساياسي ءجا­نە ەكو­نوميكالىق سيپاتى بار دەگەن حول­دينگ توراعاسى ونى ەندىرۋدە مەم­­لە­كەت تاراپىنان نور­ماتيۆتى قۇ­قىقتىق بازا, ينس­تيتۋتتىق دامۋ مەن تەح­نو­لوگيالىق تۇرعىدان ورىستەتۋدىڭ جاع­دايلارى قاراستى­رى­لىپ وتىر­عا­نىن ايتتى. مۇنان سوڭ تۇجىرىم­دا­ما جوباسى بويىنشا سان­دىق ستان­دارتقا ەنۋدىڭ ەكو­نو­مي­كالىق ءتيىم­دىلىگىنە باسا ءمان بەردى. جاڭا جۇيە­نىڭ جەكە بولىكتەرىنىڭ تەگىن ەكەنىنە قاراماستان, كوسىمشا كوممەر­تسيا­لىق قىزمەت كورسەتۋ ار­قى­لى پايدا تابۋ, ءوز قۇنىن وتەۋ جانە باسقا دا مۇمكىندىكتەرىنە توقتالدى. حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا وعان قاتىسۋعا كەلگەن مەيماندار دا ءوز ەلدەرىندەگى تاجىريبەلەردى ورتاعا سالدى. كونفەرەنتسياعا رەسەي فەدە­را­تسياسى, اقش, فرانتسيا, ۇلى­بري­تانيا, تايلاند, اۆستريا, يتاليا, گەرمانيا, ليۋكسەمبۋرگ جانە شۆەي­تساريانىڭ ساندىق ستاندارت­پەن جۇ­مىس جاسايتىن ءىرى كوم­پا­نيالا­رى­نىڭ وكىلدەرى مەن ساراپ­شىلارى قا­تىسىپ جاتىر. ونىڭ جۇمىسى بارى­سىندا رەس­پۋبليكادا جاڭا جيىلىكتىڭ اۋماق­تىق جوس­پا­رىن ازىرلەۋ ءۇشىن الدىن الا سان­دىق حابار تاراتۋدى ەن­گىزگەن كەزدە پايدالانىلاتىن حابار تارا­تۋ­دىڭ ستاندارتتارىن بەلگىلەۋ قارالدى. ءتۇرلى ۇسىنىس, پىكىرلەر ايتىلدى. انار تولەۋحانقىزى. ۇكىمەتتىك قولداۋ – ىلگەرىلەۋ كەپىلى رەسپۋبليكا پرەمەر-مينيس­­­­ترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ باستاعان دەلەگاتسيا كەشە اقتوبە وبلىسىنا كەلدى. ۇكىمەت باس­شىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باس­تاعان جۇمىس توبىنىڭ قۇرا­مىندا ساۋدا جانە يندۋستريا مي­نيسترى, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا, ەنەر­گە­تيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-مي­نيسترلەرىمەن بىرگە, “سام­ۇرىق-قا­زىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قو­رى جانە “KEGOC” اق-تىڭ جە­تەكشىلەرى بار. دەلەگاتسيا مۇشەلەرى وبلىستىڭ ەكو­نو­ميكالىق دامۋ دەڭ­گەيىمەن, يندۋس­تريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا ەنگەن جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىمەن تانىستى. ۇستىمىزدەگى جىلى جالپى قۇنى 445 ملن. اقش دوللارى بولاتىن ەكى ينۆەستيتسيالىق جوبانى جانە 166,7 ملن. اقش دوللارىنا باعالانعان ءبىر ايماقارالىق جوبانى ىسكە قوسۋ تۋرالى جوسپارلانىپ وتىر. بەل­گىلەنگەن جوبالاردىڭ ءساتتى جۇزەگە اسىرىلۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى باسىمدىق بەرىلگەن باعىتتاردى جۇزەگە اسىرىپ جانە وڭىردە مۇناي-گاز سالاسىن, حيميا ونەركاسىبىن, قۇرال-جابدىق جانە كولىك ءوندى­رىسىنە نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق دامۋ ورتالىعىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى شۇعىل جۇزەگە اسىرۋ شتا­بىنىڭ باسشىسى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ العاشقى ساپارىنىڭ اقتوبە وبلىسىنان باستالۋى تەگىن ەمەس. وبلىس اۋماعىندا جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 1 037,2 ملن. اقش دوللارىن قۇرايتىن 26 ين­ۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە, ونىڭ جەتەۋى – مۇناي گاز سالاسىنا, التاۋى – قۇرىلىس يندۋس­ترياسى مەن اگروونەركاسىپ سالاسى بويىنشا, ەكەۋى – تاۋ-مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى مەن كولىك ينفراقۇ­رى­لىمىنا, بىرەۋى – حيميا سالاسىنا, ەنەرگەتيكا جانە ماشينا قۇرا­س­تىرۋعا قاتىستى. وسى جوبالاردىڭ قانشالىقتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن ينۆەستورلارمەن بەتپە-بەت سويلەسىپ, وزەكتى پروبلەمالاردى ورتاق ويلاسىپ شەشۋدى ۇسىنعان ومىرزاق ەستاي ۇلىنا ەشقانداي سۇراقتىڭ تۋىنداماۋى وڭىردەگى ءومىر­شەڭ جۇمىستاردىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اڭعارتتى. ونىڭ ۇستىنە وسى جىلى جالپى قۇ­نى 445 ملن. اقش دوللارى بولا­تىن ەكى ين­ۆەستيتسيالىق جوبانى جانە 166,7 ملن. اقش دوللارىن قۇراي­تىن ءبىر ايماقارالىق جوبانى ىسكە قوسۋ تۋرالى جوسپارلانىپ وتىر. ساپار بارىسىندا ءو. شوكەەۆ “سيتال-2” جشس-ءنىڭ كەراميكالىق بۇيىمدار شىعارۋ زاۋىتىندا بول­دى. جىلىنا 30 ميلليون دانا كىرپىش ششىعاراتىن زاۋىتتا 150 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان. استانالىق قوناقتار ودان كەيىن “اقتوبە تسەنتر” جشس-ءنىڭ كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىعىنىڭ قۇرى­لىسىنىڭ بارىسىمەن تانىستى. اۋقىمدىلىعى جونىندە باتىس قازاقستاندا بالاماسىز بولىپ سا­نالاتىن بۇل جوبا جالپى كولەمى 12,4 مىڭ مەتر قويمانى قامتيدى. قويما تەرمينالدارى كەڭ كولەمدى تاۋارلاردى سوڭعى ۇلگىدەگى قويما قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ قابىلداۋعا, ساقتاۋعا, وڭدەۋگە جانە تيەۋگە ارنالعان. قويمانى باسقارۋ جۇيەسى كەشەندى باعدارلامانى پاي­دالانۋ ارقىلى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, بەلگىلى ۋاقىت ىشىندە ءون­دىرىستى جۇيەلى باسقارىپ, نىسانداعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋ­رالى تولىققاندى اقپارات الىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جوبا وبلىس ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدى, “باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي” حالىقارالىق ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ كولىك-لوگيستيكالىق جۇيەسىنە قىزمەت كورسەتۋ كەستەسىنە ەنگىزىلگەن. استانالىق دەلەگاتسيانىڭ كەلەسى اتباسىن تىرەگەن نىسانى جانار-جاعار ماي ساقتاۋ قويما كەشەنى مەن “مۇ­ناي سەرۆيس لتد” جشس-ءنىڭ شاعىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى بولدى. شاعىن مۇناي وڭدەۋ زاۋى­تىنىڭ قۋاتتىلىعى جى­لىنا 150 مىڭ توننا شيكى مۇنايدى وڭدەپ, ءتۇرلى ءونىم شىعارۋعا جانە ونى ءوز مەن­شى­گىندەگى جۇيە ارقىلى وبلىس تۇرعىن­دارىنا تاراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇناي بازاسىندا مۇنايدى قۇيۋ جانە توگۋ كەشەندى قۇرىلىمدارى بولادى. مۇناي ءون­ىم­دەرىن قۇيۋ مەن توگۋدىڭ اۆتوماتتى ەسەبىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەمەن جاراقتاندىرىلعان. ودان سوڭ دەلەگاتسيا مۇشەلەرى “اقتوبە تەتس” اكتسيونەرلىك قوعا­مىندا, “لاد” جشس-ءنىڭ مۇناي ءوڭ­دەۋ كەشەنى مەن بيتۋم قۇرىلعى­سىنىڭ قۇرىلىسىمەن تانىستى. بۇل مۇناي وڭدەۋ كەشەنى قولدانىسقا 2004 جىلى ەنىپ, ديزەلدى وتىنى, جەرماي, جانار-جاعارماي, مازۋت شى­عارىپ كەلەدى. بۇل كەشەندى كە­ڭەيتۋ تۋرالى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى مۇناي وڭدەۋ قۇرىل­عى­سى­نىڭ قۋاتتىلىعىن جىلىنا 360 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپار­لانعان. بيتۋم زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى جىلىنا 100 مىڭ توننا بيتۋم شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الداعى ۋاقىتتا مۇنايدى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ ارقىلى كومپانيا ءونىم اسسور­تيمەنتىن كوبەيتۋدى جوسپارلاعان. جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قۇرى­لىس جانە مەردىگەر ۇيىمداردان 200 ادام جۇمىسقا تارتىلعان. توپ مۇشەلەرى ەلدەگى بىردەن-ءبىر مەدي­تسي­نالىق جانە ونەركاسىپتىك رەنتگەن اپپاراتتارىن شىعارۋشى بولىپ تا­بىلاتىن “اكتيۋبرەنتگەن” اكتسيو­نەر­لىك قوعامىندا دا بولدى. ونەر­كاسىپ اۋىسپالى جانە جىلجىمالى رەنتگەندياگنوستيكالىق جانە فليۋ­وروگرافيالىق اپپاراتتاردى, ستا­تسيو­نارلىق جانە جىلجىمالى ءون­دىرىستىك اپپاراتتار شىعارادى. جي­ىر­ما ءۇش جاقىن جانە الىس شەتەل­دەردە پايدالانىلاتىن رەنتگەن اپپاراتىنىڭ 28 ءتۇرى شىعارىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا جەدەلدەتە ين­دۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى اياسىندا ءوز قاراجاتى مەن “قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى” اق-تىڭ نەسيەسى ارقىلى كاسىپ­ور­ىن­دارمەن سوڭعى ۇلگىدەگى كومپيۋ­تەر­لىك توموگرافتار شىعارۋ ءجونىن­دەگى جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. اقتوبە وبلىسىندا ينۆەستيتسيا­لىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ جولدارىمەن تانىسقاننان كەيىن, “اق­توبە پلازا” بيزنەس-ورتالى­عىن­دا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋاشىلىق, قازاقستاندىق مازمۇن ۇلەسىن كوبەيتۋ ماسەلەلەرىنە باي­لانىستى جيىن ءوتتى. سونداي-اق, وتاندىق قامتۋدى دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە مەديتسينالىق جابدىقتاردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جونىندە بىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى. اقش دەلەگاتسياسىمەن كەزدەستى “ارنا مەديا” ۇلتتىق اقپا­راتتىق حولدينگى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ەرلان بايجانوۆ امە­ريكانىڭ تەلەكوممۋنيكاتسيالىق قۇرال-جابدىقتار ءوندىرىسى سالاسىنا ماماندانعان ء“Harrىs Broadcast ءCorporatىon” كومپانياسى دەلە­گا­تسيا­سىمەن كەزدەستى. ء“Harrىs Broadcast ءCorporatىon” وكىلدەرى استاناعا راديو بايلانىسى مەن ساندىق تاراتۋدىڭ پەرسپەك­تيۆالى تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جانە دامىتۋ ءما­سەلەلەرى بويىنشا ءوتىپ جاتقان حالىقارالىق كونفە­رەن­تسياعا قاتىسۋ ءۇشىن جانە ىسكەر­لىك بايلانىستاردى كەڭەيتۋ ماق­ساتىندا كەلگەن بولاتىن. كەزدەسۋ با­رىسىندا تاراپتار ساندىق تەلە­راديوتاراتۋدى ەنگىزۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن تالقىلادى. ء“Harrىs Broadcast ءCorporatىon” – جىلدىق اينا­لىمى 5 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن اتالعان سەك­تورداعى الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. امەريكا رى­نوگىندا تەلەۆيزيا جانە راديو قۇرال-جابدىقتارىن ساتۋ مەن مونتاجداۋ ىسىندە كوم­پا­نيانىڭ ۇلەسى 70 پايىزعا تەڭ, دەدى كەزدەسۋ بارىسىندا ء“Harrىs Broad­cast ءCorporatىon” كومپانياسىنىڭ ساندىق تاراتۋدى دامىتۋ جونىندەگى ديرەكتورى دجون حولل. سونداي-اق, كومپانيا تەلەۆيزيا جانە راديو تاراتقىشتاردى الەمنىڭ ونداعان مەملەكەتتەرىنە ساۋدالاپ كەلەدى. “ەگەمەن-اقپارات”.