وسى ساپار اياسىنداعى كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا اقوردا مەن اق ءۇي باسشىلارى ءححى عاسىرداعى قازاق-امەريكا بايلانىستارىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرى قامتىلاتىن ەكى مەملەكەت پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق ءارىپتەستىك تۋرالى بىرلەسكەن ءمالىمدەمەسىن قابىلدايدى دەپ كۇتىلۋدە. كەلىسسوزدەر اياسىندا سونداي-اق, بىرنەشە ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن بىرقاتار كەلىسىمگە قول قويۋ جوسپارلانعان. وسىنىڭ ءوزى-اق 26 جىل ىشىندە ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن قازاقستان-اقش قارىم-قاتىناستارىنا ەلباسىنىڭ وسى جولعى ساپارى مۇلدە سونى سەرپىن بەرەتىنىن بايقاتادى.
بۇعان قوسا, 2018 جىلدىڭ العاشقى ايىنا كەلگەن قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىق ەتۋى دە ساپاردىڭ سالماعىن ەسەلەي ءتۇستى. ەلباسى مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى ستراتەگيالىق سەرىكتەس ەلمەن ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتىپ, دۇنيەجۇزىلىك ءمىنبەردەن يادرولىق قارۋدان ازات عالام قۇرۋ يدەياسىن قايتا قوزعاماق.
قازاقستاننىڭ قك توراعاسى رەتىندە كۇن تارتىبىنە جاپپاي-قىرىپ جويۋ قارۋىنان باس تارتۋدى ۇسىنۋى كەزدەيسوق ەمەس. ەلىمىز يەلىگىندە يادرولىق قارۋ بولا تۇرا, ودان ەرىكتى تۇردە باس تارتقان ەڭ العاشقى مەملەكەت سانالادى. قازاقتىڭ بولاشاعى قارۋدا ەمەس بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتا ەكەنىن تۇسىنگەن ەلباسىنىڭ وسى شەشىمىنىڭ ارقاسىندا سانسىز بەلەستەردى باعىندىرا بىلدىك. قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءوزىن تۇراقتىلىقتى تورگە شىعارعان تىرەگى مىقتى مەملەكەت ەكەنىن كورسەتتى. وسى سەبەپتى بولار, اقش قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى ەڭ سەنىمدى سەرىكتەسىنە اينالدىرىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىككە باسىمدىق بەرىپ كەلەدى.
اقش پەن قازاقستان باسشىلارى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك, ايماقتىق تۇراقتىلىق, ەكونوميكالىق قاتىناس, ەنەرگەتيكا ءماسەلەلەرىن تالقىلاماق. اق ءۇيدەگى ەكىجاقتى كەزدەسۋدىڭ اتالعان تاقىرىپتارعا ارنالۋى ەلىمىزدىڭ ورتالىق ازيا عانا ەمەس, جالپى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىك ماسەلەسىندەگى ماڭىزىن بايقاتاتىنى انىق.
2016 جىلى ەلىمىز بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تىنىق مۇحيتى جانە ازيا اۋماعىنان 55 داۋىس جيناعان تايلاندتى ارتقا تاستاپ, ۇلكەن باسىمدىقپەن –138 داۋىسپەن سايلانعان كەزدە الەمدىك قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قازاقستاننىڭ وزىندىك ورنى بار ەكەندىگىنە تولىق كوز جەتكىزدىك. بۇل – بۇكىل الەم جۇرتشىلىعىنىڭ قازاقستاننىڭ ايماقتىق جانە جاھاندىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى سالماقتى ۇلەسىن مويىنداۋى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە ەلباسىنىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىمى ەگەمەن قازاقستاننىڭ بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندە پوزيتسياسىن نىقتاۋعا, الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ سەنىمىنە يە بولۋعا جانە نارىقتىق ەكونوميكاعا قادام باسقان جاس مەملەكەتىمىزدىڭ شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزدى. ودان كەيىنگى كەزەڭدە استانا تاۋلى قاراباح ماسەلەسى بويىنشا ءادىل مامىلەگەرلىك پوزيتسياسىن تانىتتى, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋگە ۇلەس قوستى, رەسەي مەن ءتۇركيا اراسىنداعى كيكىلجىڭدى رەتتەۋدە ءتيىمدى ارااعايىندىق كورسەتتى, ۋكراينا داعدارىسىن شەشۋ بويىنشا مينسك پلاتفورماسىن قۇرۋعا اتسالىسىپ, سيريا ماسەلەسىن رەتتەۋدە جانجالداسۋشى تاراپتاردىڭ باسىن سارىارقا توسىندە كەلىسسوزدەر ۇستەلىنە جيناي الدى. بۇل – ەلباسىنىڭ عالامدىق دەڭگەيدەگى مامىلەگەرلىگىنىڭ, قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىنىڭ جەمىسى.
سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن دامىتىپ, ءتۇرلى سىناقتاردى ۇدەتىپ, عالامدىق بەيبىتشىلىككە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان ۋاقىتتا قازاقستان سەكىلدى يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان مەملەكەتتىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىك جانە بەيبىتشىلىك بويىنشا ەڭ ىقپالدى ۇيىمعا مۇشە بولۋى زاڭدى قۇبىلىس. ويتكەنى قازاقستان بۇل تۇرعىدا بىرىزدىلىك تانىتىپ كەلە جاتقان مەملەكەت. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا الەمدە قۋاتتىلىعى جونىنەن ءتورتىنشى ورىنداعى يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ قانا قويماي, الەم ەلدەرىن شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان باس تارتۋعا ۇندەپ كەلەدى. ماسەلەن, 2016 جىلى ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءتورتىنشى سامميت شەڭبەرىندە جاريالانعان ەلباسىنىڭ يادرولىق قارۋسىز, سوعىسسىز جانە زورلىق-زومبىلىقسىز بولاشاق قۇرۋعا شاقىراتىن «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى ءتۇرلى حالىقارالىق مىنبەرلەردە قىزۋ تالقىلانىپ, قالىڭ قولداۋعا يە بولدى. ناتيجەسىندە مانيفەست بۇۇ باس اسسامبلەياسى مەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى مارتەبەسىن الدى. وسى رەتتە ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتتەريشتىڭ دە قازاقستانعا ەرەكشە ىقىلاسى بار ەكەنىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى. باس حاتشى بولىپ سايلانباس بۇرىن گۋتتەريش مىرزا قازاقستانعا كەلىپ, ەلباسىنىڭ باتاسى مەن قولداۋىن الىپ كەتكەن بولاتىن. سودان بەرى باس ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى ەلىمىزدىڭ باستامالارىن تۇراقتى قولداپ كەلەدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا الەمدىك قاۋىمداستىققا مالىمدەمە جاساپ, جاھاندىق قارۋسىزدانۋعا شاقىرعان انتونيۋ گۋتتەريش قازاقستاننىڭ 1990-جىلداردان بەرى ۇستانىپ كەلە جاتقان ساياساتى مەن ۇستانىمى وڭ ەكەندىگىن تاعى ءبىر دالەلدەدى.
قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا ۇمتىلىپ, يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋداعى بەلسەندى باستاماشىلدىعى الەم نازارىنان تىس قالعان ەمەس. 2009 جىلدىڭ 2 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى ءبىراۋىزدان 64/35 قارارىن قابىلداپ, 29 جەلتوقساندى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلداردىڭ حالىقارالىق كۇنى ەتىپ جاريالادى. قارار قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن قابىلداعانعانى بارشاعا ءمالىم. ەلىمىز بۇل كۇندى بەكەر تاڭداعان جوق. ويتكەنى 1991 جىلدىڭ ءدال وسى كۇنى سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلعان بولاتىن.
بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە قازاقستاننىڭ جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك جانە تەرروريزمگە قارسى كۇرەس سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە ەنگىزۋى ەلىمىزدىڭ شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ايقىندالعان ۇستانىمدارىنان ەش اينىماعانىن تاعى ءبىر ايعاقتادى. وسى سەبەپتى ۆاشينگتون دا ەلباسىنىڭ جاھاندىق بەيبىتشىلىكتى كوزدەيتىن باستامالارىنا قۇرمەت تانىتىپ, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى قادامدارىنا ۇلكەن سەنىممەن قاراپ كەلەدى. حالىقارالىق قاۋىمداستىق پەن اقش سەكىلدى الەمدەگى ەڭ قۋاتتى ەلدەردىڭ استانانىڭ قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق بويىنشا باستامالارىن قولداۋى ەلىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك فلاگمانى رەتىندەگى ءرولىن نىقتاي تۇسەدى.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقش-قا ساپارى قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاستاي ورتالىق ازيا ءوڭىرى ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. بۇل ورايدا, اتالعان وڭىردەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە اسەرى مول اۋعانستاننىڭ دا جاعدايى كەلىسسوزدەر بارىسىندا قامتىلاتىنى زاڭدىلىق.
رەسمي ۆاشينگتون دا استانانىڭ وسى وڭىردەگى تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋ ماسەلەسىن قوزعاۋىنا مۇددەلى. ويتكەنى اقش پرەزيدەنتى د. ترامپتىڭ شىعىس ازيا جانە اۋعانستان ستراتەگياسىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋى ايماقتاعى ەلدەردىڭ قولداۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. قازاقستان 2001 جىلدان بەرى اۋعانستاننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن كۇشەيتۋگە, ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋعا جانە جاڭا كوشباسشىلار تولقىنىن قالىپتاستىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2015 جىلعا دەيىن قازاقستان اۋعان ستۋدەنتتەرىن ءوز ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە تەگىن وقىتىپ, اۋعانستاندا مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار, جولدار سالۋعا اتسالىسىپ كەلدى. ادام كاپيتالىن دامىتۋعا باعىتتالعان بۇل باستاما اۋعانستان مەن ايماق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن سالىنعان ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى ينۆەستيتسيا. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە توراعالىق كەزىندە دە ەلىمىز اۋعانستان ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى ماڭىزى بار باستامالارعا مۇرىندىق بولۋعا ۇمتىلارى ءسوزسىز.
قازاقستان ۆاشينگتون ءۇشىن ايماقتاعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى سەنىمدى سەرىكتەس بولۋىمەن قاتار, امەريكالىق بيزنەس قاۋىمداستىق ءۇشىن ينۆەستيتسيا سالۋعا قولايلى نارىق. قر ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, سوڭعى 12 جىلدا ەلىمىزگە 253,9 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلسا, ونىڭ ىشىندە اقش-تىڭ ۇلەسى 29,6 ملرد دوللاردى قۇراعان. ياعني, اقش قازاقستانعا 75 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالعان نيدەرلاند كەيىنگى ەڭ ءىرى ەكىنشى ينۆەستور. امەريكالىق ينۆەستورلار ءوز قارجىلارىن سالماي تۇرىپ ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىق, ەكونوميكانىڭ الەۋەتى, بيزنەستىڭ مۇددەسىن قورعايتىن زاڭداردىڭ بولۋى, نارىقتىڭ كولەمى جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋ مۇمكىنشىلىگى سەكىلدى ماسەلەلەردى ەسكەرگەنى انىق. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ سوڭعى جىلدارى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بيزنەس جاساۋعا جايلىلىقتى زەرتتەيتىن Doing Business رەيتينگىندە 190 مەملەكەتتىڭ ىشىندە العاشقى ۇزدىك 40 مەملەكەتتىڭ قاتارىندا تۇراقتى جايعاسۋى امەريكالىق ينۆەستيتسيالار ءۇشىن ەلىمىزدىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرا تۇسكەندىگى ءسوزسىز. 2016 جىلى مۇناي سالاسىنداعى الەمدىك گيگانت شەۆروننىڭ «تەڭىز» مۇنايىن وندىرۋگە 37 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالۋ تۋرالى شەشىمى قازاقستانداعى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق جاعدايعا سەنىمدىلىكتىڭ انىق كورسەتكىشى.
قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە تەك استانانىڭ كۇن ءتارتىبىن عانا ەمەس, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە ورتاق ماسەلەلەردى قوزعاۋدى وزىنە مىندەت ەتىپ العان. ايماقتان سايلانعان العاشقى مەملەكەت رەتىندە قازاقستان تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, ەنەرگەتيكالىق, سۋ جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى سەكىلدى بەس مەملەكەتكە ورتاق پروبلەمالارعا بۇۇ ەلدەرىنىڭ نازارىن اۋدارتىپ, ءتيىمدى شەشىمدى بىرگە ىزدەۋگە ۇمتىلادى. اقش تا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى وڭىرلىك پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن اۋىزبىرشىلىك تانىتىپ, بارلىق تاراپ ماقۇلدايتىن كۇن ءتارتىبىن قۇرىپ الۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمدا. سول ماقساتتا 2015 جىلى وباما اكىمشىلىگى ورتالىق ازياداعى ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋدى كوزدەيتىن س5+1 پلاتفورمانى قۇرۋعا مۇرىندىق بولعان. اتالعان پلاتفورما اياسىندا كەزدەسۋلەر ءۇش رەت سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى دەڭگەيىندە ءوتىپ, ارنايى جۇمىس توپتارى قىزمەت جاساۋدا. ودان بولەك ناۋرىز ايىندا استانادا ايماق كوشباسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى جوسپارلانعانىن ەسكەرسەك, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە توراعالىق ەتۋدە ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ تالپىنىسى ناقتى قادامدارمەن جالعاساتىنىنا كوز جەتكىزەمىز. توراعالىققا تاريحي سيپات بەرۋىمىزدىڭ سەبەبى, قازاقستان بۇۇ قك تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ەندى تەك 40 جىلدان كەيىن عانا ۇمىتكەر بولا الادى. كەڭەسكە مۇشەلىكتىڭ 2060 جىلدارعا دەيىن ۇمىتكەرلەرى قازىردىڭ وزىندە انىقتالىپ قويعاندىعىن ەسكە سالعانىمىز ءجون بولار.
اقش قازىر الەمدە ساياسي, ەكونوميكالىق جانە اسكەري كۇشى جاعىنان ەڭ قۋاتتى مەملەكەت. سوندىقتان دا ۆاشينگتونمەن سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا الەمدەگى بارلىق ەل مۇددەلى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. ۆاشينگتون قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاش بولىپ مويىنداعان كەزدەن باستاپ بىزبەن گەوساياسي ستراتەگيالىق ايماقتا ورنالاسقان ەل رەتىندە دوستىق پەن ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناس ورناتتى. الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ مۇددەسى توعىسقان ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە ورنالاسقان قازاقستان ءۇشىن كوپۆەكتورلىق ەڭ ءتيىمدى ساياسات ەكەنىن ەلباسى كۇن سايىن دالەلدەپ كەلەدى. وسى ورايدا, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىقپەن تۇسپا-تۇس كەلگەن تاريحي ساپار ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق بايلانىسقا سونى سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز.
دارحان قىدىءرالى,
«ەگەمەن قازاقستان» – نيۋ-يوركتەن (اقش)
