قازاقستاننىڭ ۇيالى ينتەرنەت بايلانىسى برازيليا, رەسەي جانە ۇندىستانعا قاراعاندا جىلدام; ءتىپتى ۇندىستاندىكىنەن ەكى ەسە جىلدامدىقتا جۇمىس ىستەيدى. بۇل – كاسپي تەڭىزىندەگى مۇناي مەن گازعا باي, نۇرسۇلتان نازارباەۆ باسقاراتىن قازاقستان مەملەكەتى.
ول 16 قاڭتاردا ۆاشينگتوندا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپپەن رەسمي كەزدەسۋگە كەلە جاتقان ءبىرىنشى جانە جالعىز «ستان» پرەزيدەنتى.
2016 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ترامپ قازاقستان باسشىسىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن بولاتىن. ايماقتاعى كوشباسشىلارمەن سالىستىرعاندا, نازارباەۆ وق بويى وزىپ تۇر. ەۋروپالىق وداققا كىرگەن ءۇش بالتىق ەلىن قوسپاعاندا, كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا, قازاقستان بارىنەن دە جاقسى دامىعان, ساياسي تۇراقتى ەل بولىپ سانالادى.
«ادامدار ءوز ىستەرىنىڭ قانشالىقتى جاقسى بولارىن بولجاي المايدى, بىراق نازارباەۆ قازاقستاندى الەمگە تانىتتى», – دەگەن بولاتىن ۆاشينگتوننىڭ ءبىرىنشى ەلشىسى, 1992-1995 جىلدارى قازاقستاندا ەلشى قىزمەتىن اتقارعان ۋيليام كورتني. ول قازىر RAND كورپوراتسياسىنىڭ بيزنەس ليدەرلەرى فورۋمىنىڭ عىلىمي جانە اتقارۋشى ديرەكتورى جانە امەريكا مەن قازاقستان بيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارادى.
ء«بىز ونىمەن كەزدەسۋ وتكىزەمىز», – دەدى كورتني. امەريكانىڭ كومپانيالارى نازارباەۆپەن ەنەرگيا تۋرالى اڭگىمەلەستى, سونداي-اق ونىڭ جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى جوسپارىن بىلگىسى كەلەدى. بۇل ەل ۋكرايناعا دا ۇقسامايدى. قازاقستان بۇرىنعى پوليتسەي-مەملەكەت وزبەكستانعا دا ۇقسامايدى. بۇل ەلدە كوپ نارسە تۇراقتى.
نازارباەۆ ەلدى باسقارۋدا قالىپتى ساياسات جۇرگىزىپ وتىر. ول ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ ءداستۇرى بولعان كوپ ۆەكتورلى گەوساياسات ءالى دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. رەسەي, قىتاي, جانە باتىس مەملەكەتتەرىمەن دە بىردەي دەڭگەيدە قارىم-قاتىناستى ۇستانىپ وتىر», – دەيدى كورتني.
«اقش قازاقستاننان رەسەي مەن قىتايدان باس تارتۋ تۋرالى سۇراپ وتىرعان جوق جانە رەسەي اقش-تىڭ ەنەرگەتيكالىق كومپانيالارى مەن قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىن قازاقستاننان ىعىستىرا المايدى», – دەيدى ول.
قىركۇيەك ايىندا اق ءۇي نازارباەۆتىڭ ترامپتىڭ وڭتۇستىك ازياعا ارنالعان جاڭا ستراتەگياسىن قولداعانى تۋرالى حابارلاعان. بۇل جوسپاردا امەريكا اۋعانستانداعى تاليباندار قوزعالىسىنا قارسى كۇرەستى كۇشەيتىپ, پاكىستاندى اۋعان اسكەرلەرىنە قارسى ۇيىمداسقان توپتاردى ءوز ەلىندە جاسىرعانى ءۇشىن جازالايتىندىعى تۋرالى ايتىلعان. سول جولعى تەلەفون ارقىلى اڭگىمەدە ترامپ قازاقستاننىڭ ايماقتىق جانە جاھاندىق كوشباسشىلىعىنا, ونىڭ الداعى قاڭتار ايىنداعى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە ءوز ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن بولاتىن.
ن.نازارباەۆ بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ انگەلا مەركەلى ەمەس, بىراق ول سوڭعى ونجىلدىقتا ورتا ازيا مەملەكەتتەرى مەن كورشىلەس ەلدەر ۇلگى الاتىنداي, ءوز ەلىن زاماناۋي مەملەكەت ەتىپ قۇرۋدا كوپ قىزمەت اتقاردى.
قازاقستان يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارالار وتكىزدى, جانە ەل استاناسى استانا قالاسىندا بىرنەشە رەت سيرياداعى جاعدايدى بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە قاتىستى «استانا پروتسەسى – بەيبىتشىلىك باستاۋى» دەگەن اتپەن بەلگىلى حالىقارالىق كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى.
نازارباەۆ ورتالىق ازياداعى كۇشتى قولباسشى سيپاتىنا يە بولعىسى كەلەدى, جانە ونىڭ ەشقانداي باسەكەلەسى جوق. ول اق ۇيگە ساپارى بارىسىندا اقش قورعانىس بيۋدجەتىنىڭ ورتالىق ازيا شىعىندارىن قامتىعانىنا كوز جەتكىزىپ, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستانعا تيەسىلى بولىگىندەگى بارلىق مۇنايدى شىعارۋ ءۇشىن اقش ساراپشىلارىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇراۋ سالۋى مۇمكىن.
قاشاعان مەن تەڭىز كەنىشتەرى «شەۆروننان» ميللياردتاعان سومانى وزىنە تارتتى. 2018 جىلى «شەۆرون» كومپانياسى 18,3 ميلليارد دوللار بولاتىن كاپيتال سالۋ جانە بارلاۋ شىعىندارى باعدارلاماسىن جاريالادى, ونىڭ ىشىندە 3,3 ميلليارد دوللارى اقش-تاعى پەرميان باسسەينىنە جانە 3,7 ميلليارد دوللارى قازاقستانعا كەتەدى. بيىلعى جىلى كومپانيانىڭ قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ وتىرعانىنا 25 جىل بولادى.
«شەۆرون» كومپانياسىڭ وكىلى سەللي ەنن دجونستىڭ ايتۋىنشا, «بۇل قازاقستاندى الەمگە تانىتاتىن بىردەن-ءبىر جوبا».
قازاقستان – مۇنايعا تاۋەلدى مەملەكەت. 2013 جىلى مۇناي باعاسى ەكى ەسەگە تومەندەگەنگە دەيىن, ونىڭ ەكسپورتتىق جانە مەملەكەتتىك كىرىستەرىنىڭ باسىم بولىگى مۇناي مەن گازدان تۇسكەن. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ ەكونوميستەرىنىڭ جاريالاعان, وتكەن ايداعى برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ ەسەبىنە سايكەس, جان باسىنا شاققانداعى جالپى ىشكى ءونىم 7,500 دوللاردان اسقان. سوڭعى ونجىلدىقتا جوعارعى تابىستى مەملەكەت ستاتۋسىنا قازاقستان كاسپي تەڭىزىندەگى مۇنايدىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىر.
مۇنايدان تۇسەتىن قارجى كولەمىنە قاراماستان, نازارباەۆ مەملەكەت ەكونوميكاسىن شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتۋدى كوزدەپ وتىر. ۇكىمەت جىلجىمايتىن م ۇلىك جوبالارى مەن جاسىل ەنەرگەتيكالىق باستامالارعا جۇزدەگەن ميلليون دوللار جۇمسادى. ونىڭ ۇلكەن ءبىر كورىنىسى - استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى, ياعني ورتالىق ازياداعى ميني-دۋباي قۇرۋ ارەكەتى. بۇل قارجى ورتالىعى «اسپانداعى كىشكەنە پيروگ» دەپ تە اتالىپ ءجۇر.
«قازاقستانداعى قازىرگى ەكونوميكالىق جاعداي, مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى جانە رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ ءالسىز جىلدارى وسى جوسپارلاردى ىسكە اسىرۋعا كەرى اسەر ەتتى», - دەدى كانزاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساياسي عىلىمدار دەپارتامەنتىنىڭ دوتسەنتى ماريا وۆيليچەۆا. «سوندىقتان, ولار ءوز ۆاليۋتاسىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە ءماجبۇر بولدى».
سوڭعى 5 جىلدىڭ ىشىندە تەڭگە قۇنى 54% -عا دەيىن تومەندەدى.
قازاقستان مەن قىتاي شەكاراسىندا ورنالاسقان, الەمدەگى ەڭ قۇرعاق پورتتاردىڭ ءبىرى قورعاسقا قىتاي ميلليونداپ قارجى قۇيىپ وتىر. «نيۋ-يورك تايمس» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ەندريۋ حيگگينس وسى ايدا قورعاس ايلاعى تۋرالى ماقالا جازدى. وندا ول وقىرماندارعا قىتايدىڭ ەڭ ۇلكەن جوبالارىنىڭ ءبىرى ء«بىر بەلدەۋ جانە ءبىر جول» باستاماسىن (BRI) سيپاتتايدى.
قازاقستان قىتايدىڭ كوپ عاسىرلىق جىبەك جولىن قايتا جانداندىرۋدى قولدايدى», - دەيدى لوندونداعى «فوكۋس ەكونوميكس» كومپانياسىنىڭ ەكونوميسى نيحاد احمەد. قىتايدىڭ وسى جوبا اياسىندا ۇسىنىلعان باعىتتاردىڭ باسىم بولىگى قازاقستان ارقىلى وتەدى. «بۇل قازاقستانعا قىتايمەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋگە جانە ەل ەكونوميكاسىن مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتۋعا كومەكتەسەدى. وزىق تەحنولوگيالار ارقىلى ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا كومەكتەسەدى», - دەيدى احمەد.
«General Electric» تىكەلەي پايدا اكەلەدى. ولار قازاقستان تەمىرجول كومپانيالارىمەن 700-دەن استام لوكوموتيۆتەر سالۋدا, ولاردىڭ جارتىسىنىڭ تەحنيكاسى اقش-تا جاسالاتىن بولادى», - دەپ حابارلادى كومپانيا. GE كومپانياسىنىڭ كولىك بولىمشەسى جەلتوقساندا ۇكىمەتتىڭ تەمىر جول كومپانياسىمەن بۇكىل جەلىگە تسيفرلىق لوگيستيكالىق جۇيە ەنگىزۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. نازارباەۆتىڭ رەسمي ساپارىنان General Electric-Kazakhstan كومپانياسىنا قاتىستى جاڭالىقتار دا كۇتىلۋدە.
بۇل ەلدە رەسەي يمپەرياسىنىڭ شابۋىلى تۋرالى قورقىنىش سەزىمىنە ەش ورىن جوق. بۇل ەلدە ەشقانداي «تۇستەر» رەۆوليۋتسياسى جوق. قىتايدان نەمەسە «شەۆرون» كومپانياسىنان ينۆەستيتسيالار باسقا «ستاندارعا» ەمەس, تۋرا قازاقستانعا ءتۇسىپ وتىر. بۇل ينۆەستيتسيالار ۋكراينانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى ازاماتتىق داۋ-دامايدىڭ سالدارىنان جانە ۇكىمەتكە قارسى سەپاراتيستەردىڭ كەسىرىنەن ولارعا قۇيىلىپ وتىرعان جوق.
BRI-دان كاسپيگە دەيىنگى وسى جوبالاردىڭ كوپشىلىگى ۇكىمەتتىڭ كوپ جىلدىق ينۆەستيتسيالىق ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن باسىمدىقتارعا سايكەس كەلەدى. ستراتەگيا 2022 جىلعا دەيىن قازاقستانعا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ شامامەن 30% -عا ءوسۋىن كوزدەيدى.
پۋتين مەن ترامپ سياقتى, نازارباەۆ تا ءوز ەلىندە تانىمالدىعىن قولدانا بىلەدى. الايدا, نازارباەۆتى ەل قالاي قابىلداسا دا, ونىڭ كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىن ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا ۇلەسى زور ەكەنى انىق. ول 30 جىلدىڭ ىشىندە ەلدى بىرىكتىرە الدى».
ء «سىز ونىڭ كوپتەگەن ساياساتىن سىناي الاسىز, بىراق ول كوبىنە اقىلدى كوشباسشى بولدى. ءوز ەلىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن مەنەدجەرلەر مەن ينجەنەرلەردىڭ بىلىمىنە ۇزاق ۋاقىت بويى كوپ قارجى جۇمساعان كوشباسشى تۋرالى باسقا ەشنارسە ويلامايمىن. مەنىڭ ويىمشا, بۇنىڭ قايتارىمى بولادى».
اۋدارعان ءمادينا جالەلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
