قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ باسشىسىنىڭ جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كوتەرگەن, سونداي-اق ىسكە اسىرىلعان باستامالارى از ەمەس. بۇگىندە ولار الەمدىك قوعامداستىق پەن حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان جوعارى باعالانىپ, ۇلكەن قولداۋعا يە بولىپ وتىر. بۇل ماسەلەلەردە, ەڭ الدىمەن, وتكەن عاسىرداعى توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى كوز الدىمىزعا كەلەدى. سول 1991 جىلى قازاقستان الەۋەتى بويىنشا الەمدە ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. بۇرىن-سوڭدى تاريحتا بولماعان مۇنداي ءىس-ارەكەت تىڭ جانە باتىل قادام دەپ تانىلدى. سونداي-اق بۇل وزگە ەلدەردى ايتپاعاندا, يادرولىق قارۋى بار ءمۇيىزى قاراعايداي مەملەكەتتەردىڭ ءوزىن قايران قالدىردى. بۇل ەلىمىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش ساياساتىن پاش ەتىپ قانا قويماي, سول كەزدەگى يادرولىق ارسەنالى بار ءىرى ەلدەر – اقش, رەسەي, قىتاي, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيانىڭ يادرولىق سىناقتارعا موراتوري جاريالاۋىنا سەبەپ بولدى.
جالپىعا ورتاق وسىنداي يگى ىستەر كەيىن دە جالعاسىن تاپتى. مىسالى, پرەزيدەنتتىڭ باستاماشى بولۋىمەن 2006 جىلى ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. وسى ايماقتاعى مەملەكەتتەرگە بۇۇ شەڭبەرىندە ءىرى يادرولىق دەرجاۆالار تاراپىنان كۇش قولدانباۋ كەپىلدىكتەرى بەرىلدى. ال بۇۇ-نىڭ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاعانىن قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسىندەگى ماڭىزدى ءرولىنىڭ مويىندالۋى دەپ باعالاعان ءجون.
قازاقستان باستامالارىنا, سونداي-اق 2015 جىلعى جەلتوقسان ايىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلداعانىن قوسار ەدىك. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىندە ايقىندالعان ءۇش قاعيدات پەن بەس ناقتى باعىتتىڭ ءبىرىنشىسى – يادرولىق قارۋمەن قاتار, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ باسقا دا تۇرلەرىنە, ونىڭ ىشىندە بۇۇ-دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى جاساۋ جانە ونى جەتىلدىرۋگە ارنالعان عىلىمي جاڭالىقتاردى ەسەپكە الۋ رەەسترى ارقىلى تىيىم سالۋدى ۇسىندى. بۇل ماسەلە قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى قىزمەتىنىڭ جەتى باسىمدىقتارىنىڭ قاتارىنا كىرەدى.
سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا 25 جىل تولۋى اياسىندا 2016 جىلعى 29 تامىزدا استانادا الەمنىڭ 50-دەن استام ەلىنەن كەلگەن مەملەكەتتەر باسشىلارى جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى مەن تانىمال ساياسي قايراتكەرلەر قاتىسقان «يادرولىق قارۋسىز الەم» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. قازاقستانداعى G-GLOBAL فورۋمى اياسىندا XXI عاسىردا يادرولىق قارۋسىز الەمدى قالىپتاستىرۋ بويىنشا كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەردى ينتەراكتيۆتى فورماتتا جۇرگىزۋگە بولاتىنى دالەلدەندى.
الەمدە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – تاتۋلىق پەن ءوزارا كەلىسىم ورناتۋ. بۇل باعىتتاعى قازاقستاننىڭ دىنارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگ وربىتۋدەگى ماڭىزدى باستاماسى – 2003 جىلدان بەرى شاقىرىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى. ءوز جەرىندە ءتۇرلى ەتنوستار مەن ءدىن وكىلدەرى بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستان استانادا ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا مۇسىلمان, حريستيان, بۋدديزم, يۋدايزم جانە باسقا دا دىندەردىڭ قايراتكەرلەرىن جيناپ, وزەكتى حالىقارالىق ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋ جولدارىن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك جاسادى.
ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى قۇرۋ ماڭىزدى ءارى دەر كەزىندە جاسالعان قادام بولدى. پرەزيدەنت اتالعان ۇيىمدى قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن 1992 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا كوتەرگەن بولاتىن.
بۇگىندە بۇل كەڭەس ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ازيالىق ۇلگىسىنە اينالىپ كەلەدى. مۇندا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ مەحانيزمدەرىن قالىپتاستىرۋدا ينستيتۋتتىق شارالاردان باسقا قۇقىقتىق جانە باعدارلامالىق شارالار كەشەنى دە ىسكە اسىرىلادى.
جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى جاقىندا نيۋ-يوركتە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن «جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ: سەنىم شارالارى» تاقىرىبىنداعى اۋقىمدى ءىس-شارادا دا جان-جاقتى ءسوز بولماق. وسىنىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بەلسەندى دە جەمىستى ەڭبەگىنىڭ ناقتى كورىنىسى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
