...اكتريسامەن كەزدەسۋگە قالا كەپتەلىسىنەن ارەڭ جەتتىم.
– ءوز ءومىرىمدى تەاترسىز ەلەستەتە المايمىن, – دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ اكتريساسى باقىت يسابەكوۆا. اكتريسانىڭ گريم جاسايتىن بولمەسىندە الدىن الا كەلىسكەنىمىز بويىنشا سۇراعىمدى قويا باستادىم.
– باقىت اپاي, وزىڭىزبەن كوپتەن بەرى اڭگىمەلەسسەم بە دەپ ەدىم. ءسىز ۇنەمى سپەكتاكلگە دايىندالىپ جۇرەسىز, ودان قالدى كينو ءتۇسىرۋ الاڭىندا بولاسىز. كەشە كەشكىسىن ءوزىڭىز تەلەفون شالىپ, ەرتەڭ سپەكتاكلدەن كەيىن اڭگىمەلەسەيىك دەگەندە, شىنىمدى ايتسام, قۋانعانىم سونشالىق تاڭ اتقانشا كوز ىلمەدىم. ويلار جەتەگىندە بولدىم. سوناۋ ءبىر جىلدارى سەمەيدىڭ اباي اتىنداعى تەاترىندا جۇمىس ىستەگەن كەزىڭىزدە سومداعان ءار كەيىپكەرىڭىز تىزبەكتەلىپ كوز الدىمنان وتە بەردى, وتە بەردى...
– تىڭداپ وتىرمىن, سۇراعىڭدى قويا بەر, – دەدى اكتريسا ءجۇزى ك ۇلىمسىرەپ.
– استاناداعى تەاترعا قالاي كەلگەن ەدىڭىز؟
– ول كەزدە تسەلينوگراد قالاسى بولاتىن. وسى جەردە قازاق تەاترىن اشۋعا كەلگەن قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى, رەجيسسەر جاقىپ وماروۆ اعامىز ارنايى شاقىردى. جولداسىم, اكتەر ساكەن وماروۆ ەكەۋمىز ەكى بالامىزبەن 1990 جىلى سەمەيدەن قونىس اۋداردىق. وسى تەاتر قۇرىلعان العاشقى كۇننەن باستاپ اتسالىسىپ, العاشقى قويىلىم ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى – اقتوقتى» سپەكتاكلىندە ساكەن سەردالى ءرولىن سومداپ, مەن اقتوقتى رولىندە وينادىم.
– ەڭ العاش كيەلى ساحنا ءسىزدى قالاي باۋىرىنا باستى؟
– 1982 جىلى الماتى مەملەكەتتىك تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن, سەمەيدىڭ اباي اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىنا جول تارتتىم. ول كەزدە سەمەي تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ەسمۇحان وباەۆ ەدى. سەمەي تەاترىنىڭ باعى جانىپ, اتى دۇرىلدەپ تۇرعان تاماشا كەزەڭ بولاتىن. ارنايى ديپلوم بولعانىمەن, تاجىريبە ازداۋ. وسى كەزدە سەمەي تەاترىنىڭ ۇلكەندەرى اقىلدارىن ايتىپ, جاندارىنا جاقىن تارتقان كەزدەرىن ۇمىتا المايمىن.
ەسمۇحان اعامىز ومىردە قاراپايىم, جۇمساق ادام بولعانىمەن, ساحنادا وتە قاتال ادام دەر ەدىم. تالابى وتە جوعارى. ءوزىنىڭ كاسىپقوي رەجيسسەرلىعىمەن سەمەي ساحناسىندا العاش قويىلعان «ايمان-شولپان» سپەكتاكلىندە شولپاندى وينادىم. سوندىقتان بۇل ءرول ماعان وتە ىستىق. سەمەيدە كوپتەگەن قويىلىمداردا ويناپ, تسەلينوگراد جەرىنە ىسىلىپ كەلگەن ەدىك.
– ءداستۇرلى ءبىر سۇراق بولسىن. ونەرگە قۇشتارلىعىڭىز قاي كەزدەن باستالدى؟
– ارينە ءبارىمىز دە بالا بولدىق, اۋىلدا وستىك. سەمەيدىڭ شۇبارتاۋ دەگەن جەرىنە اكەم جوعارى جاقتىڭ نۇسقاۋىمەن اۋداندىق سوت بولىپ بارعان ەدى. اكەم زاڭ سالاسىنىڭ مامانى بولعانىمەن, تاريحتى دا, انشىلىكتى دە قاتار ۇستاعان. قيسسالاردى جاتقا ايتاتىن. ەسىمدە قالعانى ۇيگە ونەر ادامدارى وتە كوپ كەلەتىن. اكەم جارىقتىق دومبىرا شەرتەتىن, ەسكىنىڭ اڭگىمەسىن وتە كوپ بىلەتىن.
سودان ءبىر كۇنى سەمەيدىڭ وبلىستىق تەاترى «قىز جىبەك» قويىلىمىمەن شۇبارتاۋعا كەلدى. مەن بالامىن عوي, اكە-شەشەمە ەرىپ, «قىز جىبەك» قويىلىمىنا بارايىن. ەرتەڭىندە ىستىعىم كوتەرىلىپ, اۋىرىپ جاتىپ قالسام كەرەك. ءۇشىنشى كۇن دەگەندە مەن ورنىمنان تۇرىپ, اكەمە: «ماعان ساحنا جاساپ بەر!» دەگەن ەكەنمىن. سودان «اباي تەاترى» دەگەن جازۋى بار ماتانى قورانىڭ ماڭدايشاسىنا ىلەدى. وسىدان باستاپ, مەن كادىمگى «قىز جىبەكپىن». باتىردى دا, سۇلۋدى دا ءوزىم وينايمىن. بالانىڭ قىلىعىن قىزىق كورە مە, ماڭايداعى كورشى-قولاڭ, ۇساق بالالار ءبارى جينالىپ, كۇندە مەنىڭ «سپەكتاكلىمە» كەلەدى. مامامنىڭ بىركيەر كويلەكتەرىن الىپ شىعامىن. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا ساحنالىق «رەكۆيزيت» سياقتى. مەنىڭ ونەر ساحناسىنا العاشقى قادامىم وسىلايشا اۋىل ساحناسىنان باستالعان.
– مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ الماتىعا تەاتر ينستيتۋتىنا قۇجات تاپسىرۋعا اتتاندىڭىز...
– بىردەن اكە-شەشەم ونەر سالاسىنا بارۋىمدى ماقۇل كورگەن جوق. الماتىعا مەديتسينالىق ينستيتۋتقا قۇجات تاپسىرۋعا اكەم اپاردى. مامام بولسا, وسىدان قىزىم دارىگەرلىكتەن باسقا وقۋعا بارسا «مەنەن جاقسىلىق كۇتپەڭدەر!» دەپ شىعارىپ سالىپ ەدى. الماتىعا بارىسىمەن قازاقتىڭ ايگىلى سكريپكاشىسى ايتكەش تولعانباەۆتىڭ ۇيىنە تۇستىك. ول كىسى اكەمنىڭ اعاسى بولىپ كەلەدى. وتە جاقسى ادام ەدى, جارىقتىق. ءالى ەسىمدە, اكەم ەكەۋى تۇنىمەن اڭگىمەلەسىپ, ەلدىڭ-جەردىڭ جاعدايىن سۇراسىپ, قيسسا ايتىپ, شەر تارقاتىسىپ ەدى. ءبىز دەمالىس كۇندەرى بارىپ قالىپپىز. ارادا ءۇش كۇن وتكەننەن كەيىن قۇجات تاپسىرۋعا جينالا باستادىق. ايتكەش اعا اكەمنەن انىقتاپ قايتا سۇرادى. «مەدينستيتۋتقا» دەدى اكەم قىسقا قايىرىپ. ۇندەمەي تۇرعان مەنەن سۇرادى. قايدان بويىما باتىلدىق بىتكەنىن بىلمەيمىن, «اكتريسا بولعىم كەلەدى» دەپ ايتىپ قالدىم. ايتكەش اعا ويلانىپ, بولمەنى كەزىپ ءجۇردى دە «ادامنىڭ ارمانى الدامايدى, بالانىڭ باعىن بايلاما, قاراشى كوزى جانىپ تۇر عوي قىزىمنىڭ» دەپ ماعان كۇلە قارادى. اكەم جارىقتىق «ويباي-اۋ, ايتكەش اعا-اۋ, ۇيگە بارعاننان سوڭ, كەلىنىڭىز مەنى ۇيگە كىرگىزبەيدى عوي» دەپ كۇلدى. «اۋ, اعاش, ۋاقىتتىڭ اعىسىن قارا. ءومىردىڭ ەڭ بيىگىنە ارمان عانا جەتەلەيدى, ارمان عانا شىعارادى. ونەردە قاسيەت بار, كيە بار, ال قاسيەت ادامعا قانات بىتىرەدى. ال, قىزىم, ساعان باتامدى بەردىم. اكەڭدى ۇيگە قالدىر دا ءوزىڭ بارىپ, قۇجاتىڭدى تاپسىر», دەدى. ءسويتىپ ايتكەش اعانىڭ باتاسىمەن الماتى مەملەكەتتىك تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى اتاندىم.
– ونەردەگى العاشقى ۇستازدارىڭىزدى ايتا كەتسەڭىز؟
– ۇلكەن ونەر وقۋ ورنى قابىرعاسىندا جۇرگەندە ىدىرىس نوعايباەۆ, رابيعا قانىباەۆا, گۇلجاھان جانىسباەۆا سىندى كەرەمەت ۇستازداردان ساباق الدىم. ولاردىڭ ءبىلىمى, بەرگەن تاربيەسى ومىرىمە ازىق بولدى.
– اقمولا جەرىنە تابان تىرەگەن كەزدە قيىنشىلىقتار بولعان جوق پا؟
– شىنىمدى ايتايىن, ساكەنىم جانىمدا بولعاندا, ارىپتەس دوستارىمىز بولعاندا, قيىندىقتى ەلەمەگەنىمىز دە شىندىق ەدى. باعىمىزعا قاراي, ادام جانىنىڭ «ينجەنەرى», ساحنانىڭ اكادەميگى جاقىپ وماروۆتىڭ قولىنا تۇستىك. جاقىپ اعاي ءبىزدى ءوزىنىڭ دوستارىنداي, قۇربى-قۇرداسىنداي كورەتىن ەدى. ول كىسى شىركىن, ناعىز مايتالمان ەدى عوي, جارىقتىق. وتە پسيحولوگ, ءبىلىمپاز, كورەگەن ادام بولاتىن. بىردە ءازىل-شىنى ارالاس, تەاتردىڭ ءبىر اكتەر جىگىتى: «جاقا, وسى ءبىز تەاتردىڭ ارتىستەرىمىز. اۋىل-اۋىلدى مىنا «كۋبانعا» وتىرىپ كەزەمىز دە جۇرەمىز. ايلىعىمىز بولسا شايلىقتان اسپايدى.
جاتاقحانادا تۇرامىز. بۇل نە جانكەشتىلىك؟» دەسە, جاقىپ اعا اقىرىن ك ۇلىپ: «سەنىڭ ايتىپ تۇرعانىڭنىڭ ءبارى راس, ول وي مەندە دە بار. تەاتر – حالىقتىڭ بولاشاعى. سوناۋ سەمەي جەرىندە ويشىلىكتە, دالادا كيىز ءۇيدى تىگىپ, «ەڭلىك-كەبەك» پەساسىن قويعاندا مۇحتار اۋەزوۆ قازاقتىڭ ونەرىنىڭ بولاشاعىنا سەنىم ارتقان عوي. اۋەزوۆ بولماساق تا اقمولانىڭ اينالاسىنداعى قازاق كورەرمەندەرىن ساحناعا كەلتىرۋگە كۇش سالۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن نەگە اۋىلاۋىلدى, جەر-جەردى ارالامايمىز. بۇل – اقمولا تسەلينوگراد بولعاننان بەرى, قىمىز ساپىرىلىپ, دومبىرا تارتىلىپ, ءان شىرقالماعان, تەك ورىستىڭ چاستۋشكالارى عانا شىرقالعان جەر» دەپ ەدى. سودان جاقىپ اعانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جەر-جەردە دالا ساحناسى قويىلىمدارى ساحنالاندى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقتىڭ حاس باتىرلارىنىڭ مەرەيتويلارى تويلانا باستادى. ءبىزدىڭ جىگىتتەر ات قۇلاعىندا ويناپ, دالا ساحناسىندا تاريحي سپەكتاكلدەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن قويدى. ارينە قازاقتىڭ جۇرەگى دالامەن ەگىز. ءار قويىلىمدا اۋىل-اۋىلدان حالىق كوپ جينالۋشى ەدى.
– مەنىڭ بىلۋىمشە, ءسىز قازاقتىڭ مايتالمان رەجيسسەرى ءازىربايجان مامبەتوۆ اعامىزدىڭ تاڭداۋىمەن بىرنەشە ءرول سومداعان ەكەنسىز...
– ءيا.
– قىزىڭىز مارال كينو سالاسىندا جاقسى جوبالارعا قاتىسىپ ءجۇر. مارالدىڭ ءار قادامىن قۋانىشپەن باقىلاپ وتىرامىز.
– راحمەت! مارالتايىم وسى ونەردىڭ سالاسىندا ءجۇرىپ, تايلاندقا دەيىن بارىپ, بىرنەشە جوبالاردىڭ باسى-قاسىندا بولدى. ول وزىنە تاجىريبە جيناقتاپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ۇستىندە. ۇلىم ەركەبۇلان بانك سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى. ءبىر قۋانارلىعىم, وسى استانانىڭ العاشقى تاۋەلسىزدىك كۇندەرىنەن باستاپ كۋاگەرلەرى.
– ءسىز كينو سالاسىندا دا ەڭبەك ەتىپ كەلەسىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشا كينوعا ءتۇستىڭىز؟ سىزگە تەاتر سالاسى قىمبات پا, الدە كينو دۇرىس پا؟
– ارينە, تەاتر سالاسى...
– مەن ءسىزدى بىلگەننەن بەرى ۇنەمى فاريزا اپامىزدىڭ ولەڭدەرىن وقىپ جۇرەسىز.
– فاريزا اپام – قۇبىلىس, قايتالانبايتىن تۇلعا. قازاقتىڭ قارا ولەڭىنە اللا بەرگەن ىرىس-بەرەكە دەر ەدىم. ول بۇكىل قازاقپەن جاقسى ارالاسقان ادام. ويتكەنى ول كىسىنى وبلىس, اۋدان, اۋىل, جالپى قازاق بىلەتىن ەدى عوي. جانى جايساڭ, جاستارعا قامقورلىعىن اياماعان كىسى...
– فاريزا اپامىزبەن جاقىن ارالاستىڭىز با؟
– ول كىسىمەن ءبىر جۇزدەسۋ, سىرلاسۋ ءبىر عۇمىرعا تاتيتىن ەدى عوي. مەن اقىن اپاممەن جاقىن تانىستى. فاريزانىڭ «كۇيشى دينا» پەساسىندا جانتولى ءرولىن وينادىم. جانتولى فاريزا اپامنىڭ ءوزى دەپ ويلايمىن. ارينە بۇل مەنىڭ جەكە پىكىرىم. فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ اقىن سىڭىلىلەرى كوپ-اق. ءبارى شەتىنەن وقىرماندارىن تەرەڭ جىرلارىمەن سۋسىنداتىپ جۇرگەن كەرەمەت جاندار. فاريزا اپامىز ەشكىمدى ەل-جەرگە بولمەيتىن, تالانتتى عانا سىيلايتىن ادام ەدى عوي. ەلەنا ابدىحالىقوۆانىڭ ونەرى مەن تالانتى نەگە تۇرادى؟! ول ناعىز فاريزانىڭ جولىن قۋعان ءسىڭلىسى دەپ ايتار ەدىم.
– باقىت اپاي, ءسىزدىڭ رەجيسسەرلارعا كوزقاراسىڭىز قالاي؟
– ارينە پەساعا جان ءبىتىرىپ, كورەرمەندەرگە جەتكىزەتىن رەجيسسەر. ءوز باسىم ول جاعىنان باقىتتىمىن. ءازىربايجان مامبەتوۆ, كاۋكەن كەنجەتاەۆ, ەسمۇحان وباەۆ, جاقىپ وماروۆ, بولات ۇزاقوۆ, تالعات تەمەنوۆ, نۇرلان جۇمانيازوۆ سىندى رەجيسسەرلارعا العىسىم شەكسىز.
* * *
ءبىز دالاعا شىقتىق. اسپاننان جاپالاق-جاپالاق قار جاۋىپ تۇر. قاتارىمىزدا كەلە جاتقان بەيتانىس بوزبالا ۇيالى تەلەفونمەن سويلەسىپ كەلەدى. «جەڭەشە, مەن كەزدەسۋگە كەلە جاتىرمىن. ا-ا, گۇل الۋدى ۇمىتىپ كەتىپپىن. بارىپ ال دەيسىز بە, كەشىگەمىن عوي, تۇرمىسقا شىق دەگەن ۇسىنىس ايتامىن. سىزگە وسى قىزدان ارتىق ابىسىن كەرەگى جوق». بىزگە جىگىتتىڭ ءسوزى اپ-انىق ەستىلىپ تۇر.
اسەم استانا جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە تابيعاتتىڭ ەرەكشەلىگىمەن سالتانات قۇرادى عوي. جاپ-جارىق قالا. جارقىن ءومىر... ءبىر كەزدە اكتريسا جىگىتكە كۇلە قاراپ: «ايىپ ەتپە, بالام, داۋىسىڭ انىق, جاقسى ەستىلىپ تۇر بىزگە, مەنىڭ ەركەبۇلانىمداي بالا ەكەنسىڭ, مىنا گۇل سەندەرگە», دەپ ءوزىنىڭ گ ۇلىن ۇسىندى. «بۇل كورەرمەندەردىڭ العىسى, باقىتتى بولىڭدار, اينالايىن!..». جىگىت قۋانعانىنان جۇگىرە جونەلدى. قولىندا گۇل. قار جاۋىپ تۇر... اپپاق الەم.
ءبىز قوشتاستىق.
...اپپاق الەمگە قاراپ تۇرىپ اكتريسا نە ويلادى ەكەن؟..
گۇلميرا كەڭەسباەۆا
