ەندەشە, قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ عالامدىق مادەنيەتپەن بايلانىستارىن وي كوزىمەن بارلاۋ, تاريحي-مادەني دەرەكتەردى ايقىنداۋ, ءتۇپ-توركىنىن تەكسەرۋ – قازىرگى عىلىمنىڭ تالابى.
ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا» كىتابىنىڭ «شۋمەر-نامە» دەيتىن بولىمىندە ب.ز.د. شامامەن ءتورتىنشى مىڭجىلدىقتا پايدا بولعان شۋمەر ءتىلى مەن تۇركى تىلدەرىنىڭ مادەني بايلانىسى زەردەلەنەدى. بۇل ورايدا ول الدىڭعى ازياداعى ءولى تىلدەردىڭ ءمان-جايىن زەرتتەگەن ي.م.دياكونوۆتىڭ «كونە الدىڭعى ازيا تىلدەرى» (موسكۆا, 1969) ەڭبەگىندە كەلتىرىلگەن جۇزدەن اسا شۋمەر ءسوزىن مىسالعا الىپ, پىكىر وربىتەدى. و.سۇلەيمەنوۆ شۋمەر لەكسيكاسىن تۇركى تىلىمەن سالىستىرۋ ماقساتىندا ءتاڭىر, ادام, تابيعات تاقىرىبىنداعى پىشىندەس, ماعىنالاس, تۋىستاس 60 ءسوز-ۇعىمدى ىرىكتەپ, ارقايسىسىنىڭ جازىلۋ ەرەكشەلىگىن كورسەتەدى. سوندا شۋمەر زامانىندا اتا, اپا, انا, تۋ, تۋما, ەر, شابان, ءۇي, بىلگە (اككاد تىلىندە – گيلگامەش), ءبىز, ءسىز, اعاش, ءتاڭىر (دينگير), تەڭىز جانە ت.س.س. ءسوز-ۇعىمدار بولعان ەكەن. سونىمەن قاتار «شۋمەر» تەرميندىك اتاۋىنىڭ ەتيمولوگياسىنا ءۇڭىلىپ, مۇنىڭ ارعىتۇرىكشە, ال ءسيبيردىڭ ء(سىبىردىڭ) كونەتۇرىكشە ايتىلعان ءتۇرى دەيدى. بۇل نەلىكتەن؟ ۇقساستىق سىرى نەدە دەگەنگە جاۋاپ ىزدەر بولساق, توپان سۋدىڭ كەساپاتىنان وڭتۇستىك سىبىرگە اۋادى. ب.ز.د. 5-ءشى مىڭجىلدىقتا توپاننىڭ بەتى قايتىپ, شۋمەرلەر 4,5 مىڭجىلدىقتا مەسوپوتامياداعى تيگر, ەۆفرات وزەندەرىنە ورالادى. سوندىقتان دا جەر-جاھاننىڭ ەكى جاق شەتىندە شۋمەر وركەنيەتىنىڭ ءىز-تاڭباسى حالىقتىڭ ساناسىندا دا, ءسىبىردىڭ جارتاسىندا دا قالعان.
نەگىزىنەن, شۋمەر مەن تۇركى تىلدەرى اراسىندا لەكسيكالىق جاعىنان ماعىنالاس, ماندەس سوزدەر بولۋىمەن قاتار, تاڭبالارىندا دا سايكەستىكتەر بار. «شۋمەر سىزۋ تاڭبالارى ب.د.د. 2900 جىلدارى كورىنىس تاۋىپ, 2400 جىلدارى جۇيەلى جازۋعا اينالدى... اسسيريا پاتشاسى اششۋربانيپال ءوزىنىڭ كىتاپحاناسىنا شۋمەر تاقتايشالارىن جيناتىپ, وقىپ وتىرعان» (ساراي انەس. كوك تۇرىكتەرى. الماتى, 2014, 120-121-بەتتەر).
شۋمەردىڭ «گيلگامەش» داستانىندا ب.ز.د. ون مىڭىنشى جىلدىقتا بولعان توپان تاسقىنى تولىق سيپاتتالعان. جانە دە «گيلگامەش» بايانى سىبىردەگى حاكاسيانىڭ جارتاس سۋرەتتەرىنەن (پەتروگليفىنەن) كورىنىس تابۋى دا قىزىق.
شۋمەرلەردە فيلوسوفيا, ستيليستيكا, گرامماتيكا, يۋريسپرۋدەنتسيا عىلىمدارى جوعارى دەڭگەيدە دامىعان. بۇلار 3,5 مىڭ جىل بۇرىن قىش تاقتايشالارعا قاشالىپ جازىلعان جانە جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى قامتيدى. كوپشىلىگى اۋىزدان اۋىزعا ەرتە تاراعان. كونە ءداۋىردىڭ دانالىق مايەكتەرىن 1934 جىلى ەدۋارد چيەر فيلادەلفياداعى پەنسيلۆانيا ۋنيۆەرسيتەتى مۋزەيىنىڭ كوللەكتسياسىنان تاۋىپ, ءبىراز فراگمەنتتەرىن جاريالاعان. سونان سوڭ «تاريح شۋمەردەن باستالادى» دەيتىن زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازعان سەميۋەل ن.كرامەر ىستانبۇلدىڭ كونە شىعىس مۋزەيىنەن سەكسەن شاقتى كەستەلەرى مەن ۇزىندىلەرىن عىلىمي اينالىمعا قوسقان. اسىرەسە ادامزات وركەنيەتى تاريحىندا ەڭ ەجەلگى جازۋ-سىزۋلاردى قوپارا تەكسەرگەن پروفەسسور ەدمۋند گوردون (1921 جىلى تۋعان) شۋمەر ماقال-ماتەلدەرىنىڭ (1968, 634-بەت) تولىق نۇسقاسىن جاريالاعان. وسى رەتتە شۋمەر ماقال-ماتەلدەرىمەن ماعىنالاس, ۇيلەس قازاق عيبراتتارىن اتاپ وتەيىك: «كىسى كيىمى كىرشەڭ», ء«بىر قۇمالاق ءبىر قارىن مايدى بۇلدىرەدى», «كەدەي بۇزاۋىن بايلاپ قويىپ ماقتايدى», «ۇستا پىشاققا جارىماس», «اش قۇلاقتان تيىش قۇلاق», «تانىماعان جەرگە تون سىيلى», «ايەل – ەردىڭ باعى, ۇل – ەردىڭ قورعانى», «ەتىكشى بىزگە جارىماس» جانە ت.س.س.
شۋمەرتانۋشى سەميۋەل ن.كرامەر ء«بىلىم قايعى تۋدىرادى» دەيتىن ء«بىلىم» مەن «قايعى» ۇعىمدارىن بايلانىستىراتىن ماقالىن كەلتىرەدى. سوندا ابايدىڭ:
قايعى شىعار ىلىمنەن,
ىزا شىعار بىلىمنەن, – دەگەنىندەگى «قايعى» ءسوزى تۋرا ماعىناسىندا ايتىلماعان. ءارى قاراي ويشىل حاكىم وسى ءبىر سوزگە قاتىستى پىكىرىن بىلايشا تەرەڭدەتىپ ساباقتايدى: «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان»; ء«اربىر ۋايىم-قايعى ويلاعىش كىسى نە دۇنيە شارۋاسىنا, نە اقىرەت شارۋاسىنا وزگەدەن جيناقىراق بولسا كەرەك. ءاربىر جيناقىلىقتىڭ ءتۇبى كەنىش بولسا كەرەك; «بەس نارسەگە اسىق بول, ادام بولام دەسەڭىز, تىلەۋىڭ, ءومىرىڭ الدىڭدا, وعان قايعى جەسەڭىز»; «تالاي ءسوز بۇدان بۇرىن كوپ ايتقانمىن, ءتۇبىن ويلاپ, ۋايىم جەپ ايتقانمىن». حاكىم اقىن قولدانعان مەتافورانىڭ ىشكى ماعىناسى مەيلىنشە قابات-قابات. راسىندا ء«بىر ءسوزىڭ مىڭ جىل جۇرسە ءدامى كەتپەس» دەپ, ء«سوزى التىن حاكىم» تۇلعاسىن ماعجان جۇماباەۆ قالاي ايتقان!
حالىقتىڭ ويى, ءتىلى – تاريحتىڭ, مادەنيەتتىڭ, زاماننىڭ ءتىلى. وركەنيەت تاريحىندا اباي قۇبىلىسى – فيلوسوفياسىمەن, عىلىمي-شىعارماشىلىق دۇنيەتانىمىمەن, گۋمانيستىك كوزقاراسىمەن, ستيليستيكالىق مانەرلىلىگىمەن, كوركەمدىك شەبەرلىگىمەن, ىشكى ەستەتيكالىق مازمۇنىمەن وزگەشەلەنەتىن ءارى مىڭجىلدىقتاردىڭ سىرىن, قۇدىرەتىن, سيپاتىن مالىمدەيتىن التىن داپتەر ىسپەتتى. شۋمەر مادەنيەتىمەن دە نارلەنگەن التىن تامىرلى اباي دانالىعى وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدى.
سەرىك نەگيموۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
