احقو-نىڭ جاڭا جىلمەن بىرگە باستالعان جۇمىسى بىردەن قارقىندى جالعاسىن تاپتى. ورتالىقتىڭ قارجىلىق قىزمەتتەر كورسەتۋدى رەتتەۋ جونىندەگى كوميتەتى (AFSA) يسلام قارجىلىق قىزمەتى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ (IFSB) مۇشەلىگىنە ءوتتى. كوميتەتتىڭ IFSB-عا مۇشە بولىپ قابىلدانۋى احقو-نىڭ ەۋرازياداعى يسلامدىق قارجى ورتالىعىنا اينالۋ جولىنداعى باستى مىندەتىنىڭ باستاۋى بولىپ تابىلادى. يسلامدىق قارجى قىزمەتى جونىندەگى كەڭەستىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە يسلامدىق قارجى يندۋسترياسىن دامىتۋعا تىكەلەي جول اشادى.
ەۋرازيا كەڭىستىگىندە العاش جۇمىسىن باستاعان بۇل حالىقارالىق ءىرى جوبا باستاۋى قالاي ەدى؟ سوناۋ 2004 جىلى ەلىمىزدە قارجى ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى العاش باستاما كوتەرىلىپ, سول بويىنشا كەشەندى ءىس-شارالار قولعا الىنا باستاعان ەدى. سەبەبى, قازاقستان سول كەزدىڭ وزىندە-اق قارجىلىق حابقا اينالا الاتىن الەۋەتىن كورسەتكەن بولاتىن. ارنايى اگەنتتىك تە قۇرىلدى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ نازارى وسى شاراعا مەيلىنشە باعىتتالدى. ءبىرىنشى كەزەكتە الماتى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن دامىتۋ جوسپارىنا باسىمدىق بەرىلدى. الايدا 2008-2010 جىلدارى بەلەڭ العان الەمدىك قارجى داعدارىسى سالدارىنان السىرەگەن ەكونوميكالىق احۋال وعان مۇمكىندىك بەرمەدى. ەڭ باستىسى, ساياسي شەشىمنىڭ بولماۋىنىڭ سالدارىنان تاۋەلسىز سوت, اعىلشىن قۇقىعى سەكىلدى ويلار جۇزەگە اسىرىلمادى.
بۇگىنگى حالىقارالىق قارجى ورتالىعى مەن سول كەزدەگى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىنىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. بۇل – ءبىر-بىرىنەن بولەك ستراتەگيا, مۇلدە وزگەشە بيزنەس-جوبا. 2015 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاريحي باستاما – «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن (احقو) قۇرۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا قول قويدى. احقو-نىڭ ماقساتى قارجىلىق قىزمەتتەر كورسەتەتىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جەتەكشى ورتالىق قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى.
پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە تۇڭعىش رەت اعىلشىن قۇقىعىنىڭ قاعيداتتارى ەنگىزىلىپ, قارجى ورتالىعىنىڭ رەسمي ءتىلى اعىلشىن ءتىلى بولىپ بەلگىلەندى. احقو-نىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى قارجىلىق قىزمەت سالاسىندا ينۆەستيتسيالاۋ ءۇشىن تارتىمدى ورتا قۇرۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋعا جاردەمدەسۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باعالى قاعازدار نارىعىن دامىتۋ, ونىڭ حالىقارالىق كاپيتال نارىقتارىمەن ىقپالداسۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز الدەقاشان جاھاندىق ەكونوميكاعا كىرىگىپ, حالىقارالىق ەكونوميكالىق زاڭدىلىقتار بويىنشا جۇمىس ىستەي باستادى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن وركەنيەت تالاپتارىنا ساي ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىنداعى شارالارعا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلا باستاعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە «نۇرلى جول» باعدارلامالارى تىڭ سەرپىن اكەلگەنى انىق. ال ەلىمىزدە باستاۋ العان «نۇرلى جول» باعدارلاماسى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى جاريالاعان ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» حالىقارالىق باستاماسىمەن ۇندەسىپ شىعا كەلدى. بۇل حالىقارالىق ءىرى باعدارلاما ءوز كەزەگىندە وڭىرلىك ءىرى قارجى ورتالىعىنىڭ قاجەتتىگىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى. ءسويتىپ, احقو بۇگىندە الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى قولداۋ بىلدىرگەن ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» حالىقارالىق باعدارلاماسىنا قارجىلىق قىزمەت كورسەتەتىن ورتالىققا اينالۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىر.
احقو-نىڭ حالىقارالىق اۋقىمدا جەمىستى جۇمىس اتقارۋىنا اعىلشىن قۇقىعىنىڭ قاعيداتتارى جانە قارجى ورتالىعىنىڭ رەسمي ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى بولۋى جوعارى مۇمكىندىكتەر جاساماق. ماسەلەن, بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ءىرى لوندون, نيۋ-يورك, گونكونگ جانە سينگاپۋر قارجى ورتالىقتارى اعىلشىن قۇقىعى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. وسىعان بايلانىستى وتكەن جەلتوقسان ايىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ احقو تاۋەلسىز سوتىنىڭ 9 سۋدياسىن تاعايىندادى. سونىمەن بىرگە استانا قالاسىندا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن احقو سوتىنىڭ توراعاسى گارري كەننەت ۆۋلف انت قابىلدادى. گارري كەننەت ۆۋلف الەمدىك قۇقىقتانۋ سالاسىندا بەلگىلى تۇلعا بولىپ تابىلادى. ول انگليا جانە ۋەلس ازاماتتىق سوت ىستەرىنىڭ بىرەگەي رەفورماتورى. مىنە, وسىنداي تانىمال تۇلعانىڭ ەلىمىزدىڭ قارجى ورتالىعى سوتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالۋى بۇل ورتالىقتىڭ الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارى الدىنداعى بەدەلىن ارتتىرا تۇسپەك.
ءسويتىپ, احقو-نىڭ قارجىلىق زاڭدىلىقتارىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى بەلگىلەندى. ورتالىقتىڭ رەتتەۋشى ورگانى – قارجىلىق قىزمەتتەر كورسەتۋدى رەتتەۋ جونىندەگى كوميتەت (AFSA) قۇرىلدى. مىنە, بىرنەشە ايدان بەرى AFSA-نىڭ ديرەكتورلار كەڭەسى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا اقش, ۇلىبريتانيا, اۋستراليا جانە دۋباي قارجى ورتالىقتارىنىڭ جەتەكشى ساراپشىلارى كىردى. قارجى ورتالىعىنىڭ العاشقى مۇشەلەرى قابىلدانىپ, تىركەلۋدە. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ احقو-نىڭ بيرجاسى جۇمىس ىستەي باستادى. احقو بيرجاسىنىڭ قۇرىلۋىنا جانە ودان ءارى جەمىستى جۇمىس اتقارۋىنا شانحاي قور بيرجاسىنىڭ قوساتىن ۇلەسى قوماقتى. جاسالعان كەلىسىم بويىنشا احقو بيرجاسى اكتسياسىنىڭ 25 پايىز ۇلەسىن شانحاي قور بيرجاسى يەلەندى. ءسويتىپ, الەمدىك قارجى نارىعىندا كەڭىنەن تانىمال شانحاي قور بيرجاسى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى بيرجاسىنىڭ جەمىستى جۇمىس ىستەۋىنە مۇددەلى بولىپ وتىر. سونىمەن بىرگە ەلوردامىزدا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاعان حالىقارالىق قارجى ورتالىعى جۇمىسىنىڭ كەڭىنەن ورىستەۋىنە «اشىق اسپان» حالىقارالىق جوباسىنىڭ قوسار ۇلەسى زور. ياعني, الداعى ۋاقىتتا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا مۇشە ەلدەرمەن استانا قالاسى تىكەلەي اۋە قاتىناسىن قالىپتاستىراتىن بولادى. ەل ۇكىمەتى بەكىتكەن ارنايى جول كارتاسىنا سايكەس جاقىن ارادا الەمنىڭ بىرقاتار ءىرى قارجىلىق ورتالىقتارى ورنالاسقان قالالارمەن تىكەلەي جانە تۇراقتى اۋە باعىتتارى اشىلادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بىرقاتار دامىعان ەلدەردىڭ ازاماتتارى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە 30 كۇن مەرزىمگە ۆيزاسىز كەلۋىنە بولادى. ال قارجى ورتالىعىندا ەڭبەك ەتەتىن شەتەلدىك ازاماتتارعا 5 جىل مەرزىمگە ۇزاق مەرزىمدى ۆيزا بەرىلەدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇردىسى ەنگىزىلۋدە. سونىمەن بىرگە ەلورداداعى حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا بىرقاتار سالىقتىق جەڭىلدىكتەر جاسالماق.
بۇل رەتتە, ەڭ الدىمەن, ءوز قارجى ورتالىعىمىزدىڭ قىزمەتتەرى ۇسىنىلاتىن ەلدەردىڭ وكىلدەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ وتە ماڭىزدى. ولار ءبىزدىڭ كورشىلەرىمىز – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرەتىن ەلدەر, ورتالىق ازيا ەلدەرى جانە قىتاي. «دۋباي» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىمەن تىكەلەي ىنتىماقتاستىق بايلانىس ورناتىلدى. احقو-نىڭ پارسى شىعاناعى وڭىرىندەگى نەگىزگى سەرىكتەسى – «دۋباي» حقو بولماق. سونداي-اق لوندون جانە نيۋ-يورك حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىمەن تۇسىنىستىك ارىپتەستىك احۋال قالىپتاسۋدا.
ءيا, ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ شەجىرەسىندە العاش رەت الەمدىك ءىرى قارجى ينستيتۋتى – «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى قۇرىلىپ, جۇمىسىن ءساتتى باستادى. ورتالىقتىڭ مەجەلەپ وتىرعان اسۋلارى دا بيىك. 2020 جىلعا دەيىن احقو ازيا قۇرلىعىنداعى ەڭ ءىرى 10 قارجى ورتالىعىنىڭ قۇرامىنا كىرمەك. سونىمەن بىرگە احقو قازاقستاندىق كومپانيالارعا قارجىلىق جانە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋدى دامىتۋدىڭ درايۆەرىنە اينالماق. تاياۋداعى 7-10 جىل كولەمىندە احقو اۋماعىندا 18 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلماق. ونىڭ ىشىندە 2-3 مىڭ جۇمىس ورنى قازاقستاندىق قارجىگەرلەر, زاڭگەرلەر جانە باسقا ماماندىق يەلەرىنە تيەدى. جوعارىدا اتاپ ايتقانىمىزداي, قازىر احقو-نىڭ قور بيرجاسى تولىققاندى جۇمىس ىستەپ تۇر. 2018 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى تولىق اۋقىمدا جۇمىس ىستەي باستايدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
