15-16 قاراشادا استانادا الماتى قالاسىنىڭ كۇندەرى وتەدى
الماتى ارقاشاندا قازاق ەلىنىڭ ابىروي-بەدەلىن اسقاقتاتۋعا قىزمەت ەتەتىن مادەني, عىلىمي, قارجىلىق, يننوۆاتسيالىق جانە تۋريستىك ورتالىق بولىپ تابىلادى. ەلدىڭ اسا قۋاتتى ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي الەۋەتى وسىندا شوعىرلانعان. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ىشكى جالپى ءونىمنىڭ بەستەن بىرىنە جۋىعىن ءوندىرىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىسىنىڭ شيرەگىنەن استامىن بەرىپ وتىرعان دا الماتى ەكەندىگىن ءاردايىم اتاپ كورسەتىپ كەلەدى. الماتى سونىمەن بىرگە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ التىن بەسىگى سانالادى. مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ ساتىلارىنىڭ اسا ماڭىزدى كەزەڭدەرى الماتىمەن تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنىڭ كۇللى الماتىلىقتار ءۇشىن ءمان-ماڭىزى ەرەكشە. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەگاپوليستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىندا تولىمدى تابىستارعا قول جەتكىزىلدى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعامداۋى بويىنشا, ەدينبۋرگ, دەترويت جانە سانكت-پەتەربۋرگپەن قاتار الماتى الەمنىڭ جاھاندىق شاھارلارىنىڭ تىزىمىنە ەندى. ءبىزدىڭ وڭتۇستىك استانامىزدىڭ ءمارتەبەسى ورتالىق ازيانىڭ بارلىق قالالارىنىڭ ماڭداي الدىنا شىعىپ, الەمدىك ەكونوميكانىڭ وسى ۇلان-عايىر وڭىردەگى قاقپاسى دەپ تانىلعانىن دا الماتىنىڭ ەلورداداعى كۇندەرى قارساڭىندا مەرەيلەنە ايتقانىمىز ءجون بولار.
تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەن جىلداردا الماتى ەلىمىزدىڭ استاناسى بولدى. تاۋەلسىزدىگىمىز وسى قالادا جاريالاندى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز وسى قالادا بيلىك تىزگىنىن ۇستادى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ دامۋ باعدارلاماسى دا وسىندا جاسالىپ, جاسامپاز ىسكە جول اشىلدى. كەيىنىرەك, ەلوردامىز اقمولاعا اۋىسىپ, استانا دەيتىن اسەم قالا پايدا بولعان سوڭ, كەيبىرەۋلەر ەندى الماتىنىڭ كۇيى كەتەدى دەپ ساۋەگەيلىك ايتقان. ال الماتى استاناعا لايىقتى ەنشى بەرىپ شىعارىپ سالدى دا, ءوزى قاراشاڭىراق بولىپ قالا بەردى, ءوسىپ-وركەندەپ, كەمەلدەنە ءتۇستى.
ول مادەني-رۋحاني قاراشاڭىراق بولۋمەن قاتار, قارجىلىق, يننوۆاتسيالىق, ىسكەرلىك ورتالىق بولىپ بوي كوتەردى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ شەشۋشى تۇتقاسىنا اينالدى. بۇل جونىندە تسيفرلار سويلەسىنشى. الماتىدا ەلدەگى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 20 پايىزى, ياعني بەستەن ءبىرى ءوندىرىلدى; بارلىق تۇسەتىن سالىقتىڭ شيرەگى وسىندا جينالادى; كوتەرمە جانە بولشەك وپەراتسيالاردىڭ 50 پايىزدايى وسىندا جاسالادى, سونداي-اق سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ التىدان ءبىرى الماتىدا ءجۇرگىزىلەدى; سالىنعان تۇرعىن ءۇيدىڭ 16,4 پايىزى وسىندا; بارلىق ينۆەستيتسيانىڭ 9 پايىزى وسىندا سالىنادى. تاعى دا اتاپ ايتارلىق ءبىر ءجايت, ەلىمىزدە ەرەكشە ءمان بەرىلەتىن شاعىن جانە ورتاشا بيزنەس ءجۇزەگە اسىراتىن تاۋار اينالىمىنىڭ, جۇمىستارى مەن قىزمەتىنىڭ ۇشتەن ءبىرى الماتىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. قالا ەكونوميكاسىندا قارجىلىق جانە بانك سەكتورى قىزمەتى ايرىقشا باسىم. قازاقستان بانكتەرىنىڭ 80 پايىزى وسىندا شوعىرلانعان, ۇلتتىق بانك, قازاقستان قور بيرجاسى, ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ ءجانە زەينەتكەرلىك اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى كومپانيالاردىڭ كوپشىلىگى وسى جەردە جۇمىس ىستەيدى.
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعىتىن ۇستانا وتىرىپ, الماتى قالاسىنىڭ باسشىلىعى ەڭ الدىمەن ەنەرگيا كەشەنىن, كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا, سۋ ءجۇيەسىن جاڭارتۋعا نازار اۋدارىپ, پارمەندى جۇمىسقا كىرىستى. الەۋمەتتىك باعىتتاعى نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن جاپپاي جۇرگىزۋ, اكىمشىلىك-اۋماقتىق جاقسارتۋ جانە سونداي-اق «ءومىر سۇرۋگە قولايلى قالا» قاعيداسى بويىنشا قالا ماڭىنداعى اۋماقتى دامىتۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋ – مەگاپوليس ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى بولىپ وتىر.
الماتىنىڭ ينۆەستيتسيالىق ءمۇمكىندىگى اسا جوعارى. ونىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ ىسكەرلىك جانە قارجىلىق ورتالىعى بولۋىنىڭ ءوزى ينۆەستيتسياعا داڭعىل جول اشادى. حالىقارالىق FITCH رەيتينگتىك اگەنتتىگىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, ونىڭ ينۆەستيتسيالىق رەيتينگى ۆۆ+ دەڭگەيىندە. ءبىرشاما جىلداردان بەرى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ۇلەس سالماعى جونىندە مۇنايلى اتىراۋ وبلىسىنان كەيىنگى قازاقستانداعى ەكىنشى ايماق.
ينۆەستيتسيا قانداي سالاعا قۇيىلادى دەگەندە, ول قالا ءومىرىن ءتۇگەل قامتيدى دەسە دە بولادى: قوزعالمايتىن م ۇلىك وپەراتسيالارى; جالعا بەرۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ; كولىك جانە بايلانىس, ونەركاسىپ; قارجى; ساۋدا, جوندەۋ ءىسى; دەنساۋلىق جانە الەۋمەتتىك قىزمەت, قوناق ۇيلەر مەن مەيرامحانالار; قۇرىلىس; ءبىلىم بەرۋ ت.ب.
ينۆەستيتسيالارعا ۇسىنىلاتىن جوبالار كوپ. بيۋدجەت قاجەتىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار شىعارۋ قۇقى دا الماتىعا بەرىلگەن.
عىلىمي-يننوۆاتسيالىق دامۋ ورتالىعى رەتىندە بولاشاقتا الماتى قالاسى يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ كوشباسشىسى بولماق. ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ءونىم ءوندىرۋگە باعىتتالعان ءىرى فيرمالار ايماعىن قۇرۋ ءۇشىن ۇلكەن شارالار جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ايماقتىق كولەمدە يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدار – ۆەنچۋرلىق قورلار, بيزنەس – ينكۋباتورلاردى دامىتۋعا باعىت ۇستالىپ وتىر.
قالادا ورنالاسقان ءىرى قازاقستاندىق فيرمالار مەن قارجىلىق قۇرىلىمدار شەتەلدىك وزىق كومپانيالارعا قاتىسۋ ۇلەسىنە يە بولا وتىرىپ, سول كومپانيالار ءوندىرىسىنىڭ بولىمدەرىن الماتىدا ورنالاستىرۋ ساياساتىن جۇرگىزبەك. بۇل الماتى اگلومەراتسياسىن ءىرى حالىقارالىق يننوۆاتسيالار مەن وزىق تەحنولوگيالار ورتالىعى رەتىندە كورسەتە الادى.
كولىكتىك, ساۋدا-لوگيستيكالىق ورتالىق بولۋدى دا الماتىعا تاعدىردىڭ ءوزى جازعانداي. ول باتىس پەن شىعىستىڭ ورتاسىندا جاتىر. وسى ەكى ايماققا قاتىساتىن كولىك تولقىنى الماتىنى باسىپ وتەدى. ال ءومىردىڭ ءوزى باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىندا ۇلكەن ساۋدا ءجۇرۋىن تالاپ ەتەدى.
بولاشاقتا الماتى تمد اۋقىمىندا كولىك, جۇك تاسۋ سالاسىندا كوشباسشىعا اينالماق. استە دە ول بىرەۋدىڭ قالاۋىمەن ەمەس, ءوڭتۇستىك-شىعىس ازيا – تمد – ەۋروپا كوريدورىندا ونىڭ تىرەك پۋنكت بولعاندىعىنان. حالىقارالىق كوتەرمە ساۋدا جانە ديستريبۋتسيا ورتالىعىن قۇرۋ ماقساتىندا ساۋدا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ كوزدەلىپ وتىر.
الماتى قالاسىنداعى ونەركاسىپكە ينۆەستيتسيالىق مۇكىندىكتىڭ 57 پايىزى شوعىرلانعان. مۇندا تاماق, جەڭىل, فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپ, ماشينە جاساۋ دامىعان. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ شارىقتاۋ شەگى وتكەن داعدارىستان بۇرىنعى 2007 جىلعا ساي كەلەدى. سوندا 384,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلگەن ەدى. ال داعدارىس كەزىندە ءبىراز تومەن قۇلدىرادى.
سويتسە دە, بىلتىرعى جىلدان باستاپ قايتادان ءوسۋ جولعا قويىلدى. 2010 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا-اق ءوسىم كولەمى ودان بۇرىنعى جىلمەن سالىستىرعاندا 26,8 پايىزعا ارتتى. قازىرگى كەزدە ءوسۋ قارقىنىنىڭ ارتۋىنا وڭدەۋ ونەركاسىبى, مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى, سونداي-اق «ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, گاز بەن بۋ بەرۋ» سالالارى ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ وتىر.
كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ اسا ءىرى ورتالىعى – الماتىعا وسىنداي انىقتاما بارىنشا ساي كەلەدى. 2009 جىلى مۇندا 77,9 مىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىسانى بولعان ەكەن, قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس جىلدارىندا دا ولاردىڭ سانى ازايماعانىن ايتقان ءجون بولار. شاعىن بيزنەستىڭ كاسىپورىندارى نەگىزىنەن ساۋدا ىسىمەن, اۆتوموبيلدەر, تۇرمىستىق تەحنيكا جانە جەكە مەنشىك بۇيىمداردى جوندەۋمەن اينالىسادى, قوزعالمايتىن م ۇلىك, جالعا بەرۋ, قىزمەت كورسەتۋ, وڭدەۋ ونەركاسىبى جانە قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى.
قالا ەكونوميكاسىن نەگىزىنەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىقتىڭ 60 پايىزىن كاسىپكەرلىك قۇرايدى. سودان دا قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆ باسقاراتىن ىسكەرلىك كەڭەس شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بارىنشا قولداۋ كورسەتەدى. ءاسىرەسە كاسىپكەرلىككە اكىمشىلىك كەدەرگى جاساماۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلەدى. مۇنىڭ ءوزى ليتسەنزيا الۋداعى ماشاقاتتى بارىنشا ازايتىپ وتىر. سونداي-اق كاسىپكەرلىكتىڭ بەس تۇرىنە ليتسەنزيا الۋدى جويۋ ءجونىندە ۇسىنىس جاسالدى. بۇل شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا جاڭا جول اشاتىن بولادى. جالپى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋداعى الماتى قالاسىنىڭ ءتاجىريبەسى بۇكىل رەسپۋبليكادا كەڭىنەن قولدانىلۋدا.
قالانىڭ قارجىلىق ورتالىق رەتىندە ودان ءارى دامۋىنىڭ بولاشاعى كوپ جاعدايدا باعالى قاعازدار نارىعىن دامىتۋعا بايلانىستى. ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قازاقستاندىق قور بيرجاسىنا شىعۋى, ۇجىمدىق ينۆەستيتسيالاۋ ينستيتۋتى مەن جيناقتاۋشى زەينەتكەرلىك قورلاردىڭ جۇمىسىن يكەمدەۋ ءناتيجەسىندە الماتى قالاسىن بيرجالىق ساۋدا ورتالىعىنا اينالدىرۋعا جاقسى نەگىز قالانىپ وتىر.
مەگاپوليستىڭ دامۋى ءۇشىن مىناداي ۇلكەن مىندەتتەر تۇر: قارجىلىق رىنوكقا قاتىساتىن قازاقستاندىق نىسانداردىڭ وسى قالادا ورنىعۋى; وتاندىق ەكونوميكانى جاڭارتۋ ءۇشىن باعالى قاعاز رىنوگى ارقىلى حالىقتىڭ ىشكى جيناعىن ىسكە قوسۋ; قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ەميتەنتتەردىڭ باعالى قاعازدارىن ورنالاستىراتىن الاڭ رەتىندە قازاقستان قور بيرجاسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ. وسى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قالادا ۇلكەن شارالار جاسالىپ جاتىر.
2006 جىلدان باستاپ الماتىدا ايماقتىق قارجىلىق ورتالىق (ااقو) جۇمىس ىستەيدى. وعان قاتىسۋشىلارعا كەڭ تۇردە قىزمەت كورسەتۋ كەشەنى ۇسىنىلادى.
ايماقتىڭ تابيعي-رەكرەاتسيالىق الەۋەتى مەن حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلەتىن ينفراقۇرىلىمى الماتىنى رەسپۋبليكانىڭ تۋريستىك قاقپاسى دەپ اتاۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا استانا مەن الماتى قالاسىندا 7-قىسقى ازيا ويىندارى ۇلكەن تابىسپەن ءوتتى. جارىستار وتكىزۋ ءۇشىن 125 جانە 95 مەترلىك كەرەمەت شاڭعى ترامپليندەر كەشەنى سالىندى. بۇل كەشەندەر تەحنيكالىق پارامەترى بويىنشا الەمدەگى ەڭ ۇزدىكتەردىڭ قاتارىنا قوسىلادى. سونداي-اق, شاڭعى جانە بياتلون ستاديوندارى دا بوي كوتەردى. بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سارايى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. اتاقتى بيىك تاۋداعى «مەدەۋ» مۇز ايدىنى مەن «شىمبۇلاقتاعى» شاڭعى كۋرورتى قايتا جاڭعىرتىلدى. دۇنيە ءجۇزىندە ۇزىندىعى جونىنەن ەكىنشى ورىن الاتىن گوندول جولى سالىندى. ونىڭ ۇزىندعى 4,5 شاقىرىم. بارلىق سپورت نىساندارى حالىقارالىق ساراپشىلار تاراپىنان جوعارى باعا الدى.
بولاشاقتا «شىمبۇلاق» كۋرورتى الەمدەگى بيىك تاۋداعى ەڭ ۇزدىك دەگەن ون كۋرورتتىڭ قاتارىنا قوسىلماق. مۇنداي عيمارات ورتالىق ازيادا الماتىدا عانا بار.
اق ازيادا بۇكىل ەل ءۇشىن ۇلكەن وقيعا بولدى. سونىڭ ارقاسىندا الماتى ۇلكەن سپورتتىڭ تاريحىنا ەنىپ قانا قويماي, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مەگاپوليسكە اينالدى. ءبىزدىڭ قالامىزدى قازىر بۇكىل الەم تانيدى. حالىقارالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن الماتىدا بارلىق جاعداي بار. وسى جايدى ەسكەرىپ, قالا باسشىلىعى ءتۋريزمدى ودان ءارى دامىتۋدى باستى مىندەتتىڭ ءبىرى ساناپ وتىر.
بارلىق سالاداعى جۇمىستى جاقسارتۋدىڭ ناتيجەسى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا اسەر ەتەدى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ومىرىندەگى يگى ءوزگەرىستەردى اڭعارۋعا بولادى. ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اسەرىنە قاراماي, بۇكىل ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ 11 پايىزى الماتىدا جۇرگىزىلدى. سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا 16 مىڭ ۇلەسكەر پاتەرلى بولدى.
جالپى العاندا, مەملەكەتىمىزدىڭ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ايماقتا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءومىرىنىڭ ساپاسى ايتارلىقتاي ءوستى. سوڭعى ءبىر جىلدا حالىقتىڭ ايلىق جالاقىسى 4,3 پايىزعا ءوسىپ, ول قالا بويىنشا 121,3 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن حالىقتىڭ سانى 1,6 پايىزعا ءوستى.
حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ءسوز ەتكەندە, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءجۇيەسىنە ارناۋلى توقتالعان ءجون. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ول ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرادى. قانشاما جاڭا نىساندار پايدا بولدى. بۇل رەتتە سالاماتتى ءومىر سالتىن ورنىقتىرۋ ورتالىعى, كارديولوگيالىق جانە رەۆماتولوگيالىق ورتالىق, قان ورتالىعى, پەريناتالدىق ورتالىق, ەمدەۋ-دياگنوستيكا ورتالىعى, قالالىق پاتولوگيا-اناتوميالىق بيۋرو, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ەمدەۋ ورتالىعى, بالانى قالپىنا كەلتىرۋ ورتالىعى, اۋدانارالىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەر كوڭىلگە ورالادى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» جوباسى قالانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ايتارلىقتاي وڭ ىقپال جاسادى دەسەك ءلازىم. وسى جوبا اياسىندا قالالىق نەوناتالدىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, انا مەن بالانىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن ۇلكەن شارۋا تىندىرىلدى. بۇل ءبۇكىل رەسپۋبليكاداعى جاڭا تۋعان بالالاردىڭ كارديوحيرۋرگياسىن ءجۇزەگە اسىراتىن پەريناتالدىق ورتالىق بولىپ تابىلادى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قالاداعى جالپى ءبىلىم بەرۋ ءىسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن كوپ دالەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق. قالادا بۇرىن دا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جۇمىس ىستەدى, قاجەتتى وتەپ جاتتى. سويتسە دە ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭادان 42 مەملەكەتتىك نىسانى سالىنىپتى. سونىڭ 20-سى سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ەسەبىنە كىرەدى: 11 بالاباقشا, 5 مەكتەپ, 11 ەستۋ كەمىستىگى بار بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات, ءۇش مەكتەپكە جاڭا قوسىمشا عيماراتتار سالىنعان. ءسوزدى ءتۇيىپ ايتقاندا, الماتىلىقتار ەلىمىزدىڭ باس مەرەكەسىن وسىنداي تابىستارمەن قارسى العالى وتىر.
الماتى
جازىلماعان جىر ما ەكەن,
شەرتىلمەگەن سىر ما ەكەن؟
كوكتوبەنىڭ ەتەگى –
كوكتەم كوشكەن ءبىر مەكەن.
الماسى دا ازايىپ,
ارناسى دا ازايىپ,
قايران شاھار عاجايىپ
ءسال مۇڭايىپ تۇر ما ەكەن؟
شابىت بولىپ شارىقتاپ,
باقتى قۇشقان الماتى.
جەتى وزەننەن قالىقتاپ
اققۋ ۇشقان الماتى.
جەلتوقساننىڭ جانىلعان
قايراعىنداي الماتى.
ازاتتىقتىڭ ساعىنعان
بايراعىنداي الماتى.
ارايلارىڭ وپكەندە,
كوگەرەتىن كوكتەمبىز.
كوكتوبەدەي كوك بەلگە
ولەڭ ىزدەپ جەتكەنبىز,
ءومىر ىزدەپ جەتكەنبىز.
سايراعاسىن ۇمتىلدىم
تاڭدا قۇسىم, الماتى.
قازاق دەگەن جۇرتىمنىڭ
ارمانىسىڭ, الماتى.
تۇندىراتىن تۇمامدى
تۇنىعىمسىڭ, الماتى.
مۇنار-مۇنار مۇنارلى
عۇمىرىمسىڭ, الماتى.
اقىن بولىپ فانيگە
كىردىك كەشە, الماتى.
ولەڭ اتتى سابيگە
كىندىك شەشە – الماتى.
عالىم جايلىباي, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
مەترو – ەل مەرەيى
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا كوپتەن كۇتكەن الماتى مەتروسى ىسكە قوسىلماق. ءبىز وسى ماڭىزدى وقيعاعا وراي «مەتروپوليتەن» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى مۇرات وكشەباەۆقا جولىققان ەدىك.
– مۇرات تاڭقىباي ۇلى, تەك الماتىلىقتار عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستان حالقى مەترونىڭ ىسكە قوسىلۋىن اسىعا كۇتۋدە. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, مەترومەن زاۋلايتىن ساتتەرگە ساناۋلى كۇندەر قالدى. وسى تاريحي كۇنگە دايىنسىزدار ما؟
– ءبىز ەلباسىنىڭ بەرگەن تاپسىرماسى بويىنشا جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا مەتروپوليتەننىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن ءبىتىرىپ, ىسكە قوسۋىمىز كەرەك بولاتىن. قازىرگى تاڭدا بارلىق جۇمىستار تولىقتاي اياقتالدى. تەك اشىلۋعا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سوندىقتان, بەلگىلەنگەن مەجەدە الماتى تۇرعىندارى مەترونى پايدالانا الادى دەگەن سەنىمدەمىن.
– مەترو جەلىسىنىڭ جالپى ۇزىندىعى قانداي؟ نەشە ستانسا ىسكە قوسىلاتىن بولادى؟ جولاقىسى قانشا؟
– ىسكە قوسىلايىن دەپ وتىرعان مەترونىڭ العاشقى كەزەگى. ونىڭ ۇزىندىعى 8,56 كم. بۇل جەلىنىڭ بويىندا جەتى بەكەت ورنالاسقان. العاشقى كەزدە 7 پويىز قاتىنايتىن بولادى. جولاقىعا كەلەتىن بولساق, ونىڭ مولشەرى شامامەن 75-100 تەڭگە ارالىعىندا. قالالىق ءماسليحات جولاقىنىڭ ناقتى سوماسىن داۋىس بەرۋ ارقىلى بەكىتەدى.
– شەت مەملەكەتتەردە بولىپ جاتقان نەشە ءتۇرلى وقيعالاردان كەيىن, ءبىزدىڭ مەترو قاۋىپسىزدىگى تاقىرىبىن اينالىپ ءوتۋگە بولماس. وسى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– الماتى مەتروسىنا مىنگەن ءاربىر جولاۋشى ءوز ءومىرى ءۇشىن الاڭداماۋىنا بولادى. ويتكەنى, مەترونىڭ قاۋىپسىزدىك جانە اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەلەرىن ورناتۋ بارىسىندا, ءبىز شەت مەملەكەتتەر مەترولارىنىڭ ءجۇيەلەرى مەن وندا ورىن العان لاڭكەستىك وقيعالارىن, زاڭ بۇزۋشىلىق ارەكەتتەردىڭ بارلىعىن ەسكەردىك. شەتەل مەترولارىندا قولدانىلاتىن وزىق ۇلگىدەگى تەحنولوگيالار مەن جۇيەلەردى ەنگىزدىك.
الماتى مەتروپوليتەنىندە وتىزعا جۋىق اۆتوماتتاندىرىلعان قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى ورناتىلعان. بارلىق جەردە بەينەكامەرالار ورناتىلدى. سونىمەن قاتار, مەترودا پوليتسيانىڭ ارنايى بولىمشەسى قىزمەت اتقاراتىن بولادى. بىزدە ەنگىزىلگەن تەحنولوگيالار تمد مەترولارىنىڭ ەشقايسىسىندا جوق.
– جەلتوقسان ايىندا ىسكە قوسىلاتىن 7 بەكەتتەن باسقا ستانسالار سالىنا ما؟ جالپى, مەترونىڭ كەلەشەگى قانداي؟
– الماتى مەتروپوليتەنى تەك وسى ىسكە قوسىلاتىن 7 بەكەتپەن شەكتەلىپ قالمايدى. الماتى سياقتى الىپ شاھارعا شىنايى پايداسى ءتيىپ, تۇرعىنداردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنىڭ قولايلىلىعىنا سەپتەسۋى ءۇشىن مەترو جەلىسى قالا شەتىندەگى كەنتتەر مەن شاعىن اۋدانداردىڭ اۋماعىن دا قامتۋى كەرەك. بۇل ماسەلەگە قاتىستى جۇمىستار اتقارىلۋدا.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىندا الماتىنىڭ ورتالىعىن قالقامان كەنتىمەن بايلانىستىراتىن مەترونىڭ ەكىنشى كەزەگىنىڭ قۇرىلىسىن باستادىق. ول الاتاۋ بەكەتىنەن جالعاسىن تاۋىپ, اباي داڭعىلىنىڭ استىمەن تۋرا قالقامان كەنتىنە دەيىن بارادى. قازىرگى تاڭدا 300 مەتردەن استام توننەل قازىلدى. بۇل جولدىڭ بويىندا تاعى 5 ستانسا سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازان ايىندا قالالىق ءماسليحات بەكەتتەردىڭ اتاۋىن دا بەكىتتى. سوندىقتان, قاراجات ۋاقىتىندا ءبولىنىپ وتىرسا, 5-6 جىل كولەمىندە ەكىنشى كەزەكتىڭ قۇرىلىسىن تولىقتاي اياقتايمىز دەگەن ۇمىتتەمىز.
سونىمەن قاتار, الماتى-I تەمىر جول بەكەتىنە اپاراتىن جەرۇستى جول جوباسى دا دايىن.
اڭگىمەلەسكەن ايگۇل شاحمارال, جۋرناليست.
الاتاۋ اۋدانى. اۆتورى - ەلباسى
الاتاۋ اۋدانى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن الماتى قالاسىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا شوعىرلانعان ەلدى مەكەندەرىنىڭ كوپ جىلدار بويى قوردالانعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ ماقساتىندا 2008 جىلى شىلدە ايىندا قۇرىلعان بولاتىن. سول ۋاقىتتان بەرى ول الماتى قالاسىنىڭ قالىپتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اۋداندارى قاتارىنا قوسىلىپ, تۇراقتى ىلگەرىلەۋ جولىنا تۇسە ءبىلدى.
بۇگىندە اۋداننىڭ دامۋىنا بارلىق جاعدايلار جاسالۋدا. ەڭ الدىمەن, اۋداندا مەملەكەتتىك باسقارۋ مەكەمەلەرى – اۋدان اكىمى اپپاراتىنىڭ عيماراتى, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى, سالىق باسقارماسى, پروكۋراتۋرا, اۋداندىق سوت, ىشكى ىستەر باسقارمالارى قۇرىلىپ, ءوز مىندەتتەرىن تولىققاندى اتقارۋدا. اۋدان تۇرعىندارىنا ىڭعايلى بولۋى ءۇشىن ورتالىعى رەتىندە «شاڭىراق-2» شاعىن اۋدانى بەلگىلەنىپ, از ۋاقىت ارالىعىندا جوعارىدا اتالعان مەكەمەلەر شوعىرلانعان اكىمشىلىك كەشەنى سالىندى.
باس-اياعى 3 جىل ىشىندە جاڭا اۋداننىڭ دامۋىنا قالالىق جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 48 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولىندى.
وسى ورايدا, العاشقى كۇننەن باستاپ قاجەتتى الەۋمەتتىك نىسانداردى سالۋ جۇمىستارى باستى نازارعا الىندى. 3 جىل ىشىندە «ۇلجان», «ءايگەرىم-2» شاعىن اۋداندارىندا 1200 ورىندىق زاماناۋي تالاپتارعا ساي جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ سالىندى, «شاڭىراق-1» شاعىن اۋدانىندا سپورتتاعى دارىندى بالالارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق سپورت ينتەرناتى اشىلدى. «شاڭىراق-2» شاعىن اۋدانىندا 1 اۋىسىمدا 200 ادام قابىلدايتىن قالالىق ەمحانا ىسكە قوسىلدى. سونداي-اق «شاڭىراق-1» شاعىن اۋدانىندا 120 ورىندىق, «شاڭىراق-2», «ۇلجان-1», «دارحان» شاعىن اۋداندارىندا 320 ورىندىق بالاباقشالار پايدالانۋعا بەرىلدى.
جالپى ۇزىندىعى 100 شاقىرىم بولاتىن 257 كوشەدە قۇرىلىس-ءجوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە, اۋدان اۋماعىن گازداندىرۋ جۇمىستارى اياسىندا ۇزىندىعى 117 شاقىرىم گاز قۇبىرى تارتىلدى. مۇنىمەن قوسا, 155 شاقىرىم ەلەكتر ءجۇيەلەرى تارتىلىپ, 86 جاڭا ترانسفورماتورلىق قوندىرعى ورناتىلدى. 13 شاقىرىم سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, 5 شاقىرىمدا كارىز جۇيەلەرى جۇرگىزىلدى.
الاتاۋ اۋدانى قۇرىلعان كۇننەن بەرى وڭ شەشىمىن تاۋىپ كەلە جاتقان باستى ماسەلە – ءوز بەتىمەن باسىپ الىنعان جەر تەلىمدەرىن زاڭداستىرۋ بولاتىن. بۇگىندە اۋدان اۋماعىندا ءوز بەتىمەن جەر باسىپ الۋ ارەكەتتەرى تولىعىمەن توقتاتىلدى. زاڭسىز جەر تەلىمدەرى زاڭداستىرىلىپ, تۇرعىندار كوپ جىلدار بويى ارمان ەتكەن زاڭدى قۇجاتتارىنا قول جەتكىزۋدە. ارنايى جۇرگىزىلگەن ينۆەنتاريزاتسيا كەزىندە انىقتالعان 4523 زاڭسىز جەر تەلىمدەرىنىڭ 3895-ءى بويىنشا زاڭداستىرۋ ءجونىندە شەشىمدەر شىعارىلدى. زاڭداسۋعا جاتپايتىن جەر تەلىمدەرىندە تۇراتىن ازاماتتاردىڭ دا ماسەلەسى شەشىمىن تابۋدا. بۇگىندە بۇل تۇرعىندار ءۇشىن «قاراسۋ» شاعىن اۋدانىندا 600 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر.
اۋداندا جالپى قالا بويىنشا ۇدەمەلى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى – يندۋستريالدىق ايماقتى دامىتۋ جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. جوباعا ءسايكەس تاياۋ بولاشاقتا 490 گەكتاردى قۇرايتىن ايماقتا ءوندىرىس پەن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ كوزدەلگەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا «ترۋدوۆيك» شاعىن اۋدانىندا «حالىق» اتتى سپورتتىق ساياباق كەشەنى اشىلدى. جەلتوقساننىڭ باسىندا «دارحان» شاعىن اۋدانىندا قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي سالىنعان اۋداندىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ عيماراتى قولدانىسقا بەرىلمەك. وسىلايشا اۆتورى ەلباسى بولىپ تابىلاتىن اۋدان بولاشاقتا كوركەيىپ, دامي بەرمەك.
شىعىس اينالما جولى شىرايلى-اق
الاتاۋ باۋرايىنداعى ارۋ قالادا ەڭ ءىرى دە ەلەۋلى جوبالاردىڭ بىرىنەن سانالاتىن شىعىس اينالما اۆتوموبيل جولىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. ءبۇگىندەرى جولدىڭ مارەلى بولىگىندەگى جۇمىستار قىزۋ قارقىنمەن ءورىستەگەن. بۇل جۇمىستاردى يۋري سلۋەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «دورمەحستروي» جشس ۇجىمى ءجۇرگىزۋدە. التى جولاقتى كەڭ ماگيسترالعا ءتۇسكەننەن-اق جىلدامدىقتى ساعاتىنا 80 شاقىرىمعا جەتكىزىپ, ۇشىرتا جونەلەسىز. مۇندا اۆتوكولىك يەلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلگەنى بىردەن بايقالادى. ەكى جەراستى جانە سەگىز جەرۇستى جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەلەكتەرىنىڭ سالىنۋى شىعىس اينالما جولىنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى بولماق. مەگاپوليستىڭ ەڭ ءىرى جوباسىن اياقتاۋ ءۇشىن قۇرىلىسشىلار ۋاقىتپەن ساناسپاي, ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن جۇمىس ىستەۋدە. ءال-فارابي داڭعىلىنداعى ءتاتتىمبەت كوشەسىنىڭ بۇرىشىنان باستالاتىن شىعىس اينالما جولىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 7,2 شاقىرىم. ول حاليۋللين جانە نيكولاەۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ءۇش دەڭگەيلى كولىك جولايىرىعىندا ءتۇيىندەلەدى. ءسويتىپ, وسى ارادان قۇلجا كۇرە جولى مەن تالعار جاققا تارامدالىپ كەتەدى. جولايىرىققا دەيىنگى قوزعالىس وسى تاياۋ كۇندەردە اشىلماقشى. ودان ءارى ايىرىمدىق جولاقتار, جارىقتاندىرۋ, جيەكجولدار, ارىقتار, اباتتاندىرۋ مەن كوركەيتۋ جۇمىستارى قالادى. سونىمەن, تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە قاراي الماتىلىقتار مەن قالا قوناقتارى ورتالىقتان حالىقارالىق اۋەجايعا دەيىن ون بەس مينوتتە جەتۋ مۇمكىندىگىن الادى.
تىلدىك احۋال ايشىقتارى
الماتى قالاسىنىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتىنەن مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جۇمىستارى ءۇشىن 2008 جىلى 113 ملن.تەڭگە, 2009 جىلى 124 ملن.تەڭگە جۇمسالسا, 2010 جىلعا 175 ملن. تەڭگە, 2011 جىلعا 187 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىندى.
قالانىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنداعى مەملەكەتتىك تىلدەگى قۇجات اينالىمىنىڭ كورسەتكىشى ارتىپ كەلەدى. 2008 جىلى 60%, 2009 جىلى – 65%, 2010 جىلى – 75% بولدى, ال بيىل 82%-عا جەتتى.
19 ەتنومادەني ورتالىقتىڭ 28 توبىنداعى 371 تىڭداۋشىعا قازاق ءتىلى, 16 ەتنومادەني ورتالىقتا 32 توپقا بولىنگەن 497 تىڭداۋشىعا ءوز انا تىلدەرى وقىتىلۋدا.
الماتى قالاسىنىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىندا جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قازاق تىلىندە ءىس جۇرگىزە الاتىندارى 65%-دى, ءار ءتۇرلى دەڭگەيدە تۇسىنەتىندەرى 27%-دى قۇرايدى.
قازاق تىلىندە تاربيەلەيتىن جانە ءبىلىم بەرەتىن بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردىڭ سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ياعني, قالادا قازاق ءتىلىن تۇتىنۋشىلار قاتارى كۇن ساناپ كوبەيۋدە. الماتىداعى 216 بالاباقشانىڭ 81-ءى قازاق تىلىندە, 82-ءسى – ارالاس. ولاردا تاربيەلەنۋشىلەردىڭ 15 مىڭى – قازاق. بۇعان قوسا, 18 مىڭ ءسابي ارالاس توپتارعا بارىپ ءجۇر. وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوز بالالارىنا قازاقشا تاربيە بەرۋگە دەگەن ىقىلاسى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. قالادا وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارى 3692 قازاقشا تاربيەلەنۋدە.
تازا قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەردىڭ سانى 50-گە جەتتى. ال, 1989 جىلى ولاردىڭ سانى – 7, 1999 جىلى – 32 بولعان. سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە عانا ونعا جۋىق قازاق مەكتەبى اشىلدى. ولاردىڭ بارلىعى – جاڭادان سالىنعان عيماراتتار. تاياۋ جىلدارى تاعى دا 7 قازاق مەكتەبى شاڭىراق كوتەرمەك. ارالاس مەكتەپتەردى جەكە ءبولىپ شىعارۋدىڭ دا جۇيەلى جوسپارى بار.
وسىدان جيىرما جىل بۇرىن الماتىداعى قازاق مەكتەپتەرىندە وقيتىن بالالار سانى 8 مىڭداي عانا بولسا, بيىلعى وقۋ جىلىندا ولاردىڭ سانى 70 مىڭنان استى.
الماتىداعى 53 جوعارى وقۋ ورنىنداعى 186 مىڭنان استام ستۋدەنتتىڭ جارتىسىنان استامى انا تىلىمىزدە وقيدى. سالىستىرىپ قاراعاندا, 1990-1991 وقۋ جىلدارى جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق تىلىندە وقىتاتىن توپتار سانى 13,6 پايىز بولسا, 2000-2001 جىلدارى 30,1 پايىزدى قۇراعان. ال وتكەن وقۋ جىلىندا قازاق تىلىندەگى توپتاردىڭ سانى 51,6 پايىزعا جەتتى.
ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن دايىنداعان الماتى بولىمشەسىنىڭ تىلشىلەرى ماماديار جاقىپ, قورعانبەك امانجول. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ, سارسەنبەك قىزايبەك ۇلى.
