سەكسەن جىلعا جۋىق تاريحى بار سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتى ەلىمىزدەگى بايىرعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنەن سانالادى. باسقاسى باسقا, اتالعان وقۋ ورنىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندارىن دايارلاۋدا ەجەلدەن قالىپتاسقان جاقسى ءۇردىس بار. سونىڭ ءبارى مۇنداعى بىلىكتى ۇستازداردىڭ قاجىرلى ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسى بولسا كەرەك. ەسىمى ەلگە بەلگىلى عالىم-ۇستاز, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قايىم مۇحامەدحانوۆ سولاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى بولاتىن. بۇل اعامىزدى بولە-جارا ايتىپ وتىرعانىمىز, مۇنداعى فيلولوگيا فاكۋلتەتى قازاق ءبولىمىنىڭ ساقتالىپ قالعانى دا وسى قايىم اعانىڭ ارقاسى. بۇل وقيعانى قىسقارتىپ ايتاتىن بولساق, وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ ماماندارى ەندى قاجەت ەمەس دەگەن جەلەۋمەن جوعارىدان بۇل فاكۋلتەتتى جابۋ تۋرالى نۇسقاۋ تۇسەدى. سوندا قايىم اعامىز سول كەزدەگى وبلىستىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى, ۇلتجاندى ازامات ەكەيباي قاشاعانوۆقا بارىپ, اقىر سوڭى ەكەۋلەپ ءجۇرىپ قاتەرلى شەشىمنىڭ الدىن العانى اڭىزعا بەرگىسىز اقيقات.
ەل ەگەمەندىگىنىڭ ارقاسىندا قازىردە مۇندا قازاق فيلولوگياسى ءوز الدىنا جەكە فاكۋلتەت. مۇنى ءبىر دەسەك, ەكىنشىدەن سول فاكۋلتەتتە بۇگىندە باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە وقىپ جاتقانى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. ال كەشەگى كەڭەس زامانىندا بۇل ءوڭىمىز تۇگىل, تۇسىمىزگە كىرمەيتىن شارۋا ەدى عوي. سونىڭ ءبارى ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر. مەملەكەتتىك ءتىل فاكتورى ەلىمىزدى مەكەندەيتىن ۇلتتار اراسىنداعى بەرەكە, بىرلىكتىڭ باستى قۇندىلىقتارىنىڭ بىرىنە اينالا ءتۇسىپ كەلە جاتقاندىعى دا شىندىق دەسەك, ينستيتۋتتىڭ قازىرگى رەكتورى, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور مەيىر ەسكەندىروۆ ءوزارا ءبىر اڭگىمەدە قازاق فيلولوگياسى فاكۋلتەتىنىڭ ەكىنشى كۋرسىندا بىرقاتار وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ وقىپ جاتقانىن, سونىڭ ءبىرى ميرا ليبگاردتىڭ ءوزىنىڭ تالابىمەن ينستيتۋت رەكتورىنىڭ گرانتىن جەڭىپ العانىن ريزاشىلىق سەزىممەن مالىمدەگەن ەدى.
مىنە, سول ميرامەن تىلدەسىپ وتىرمىز. اشىق- جارقىن بويجەتكەن اڭگىمەنى ارىدەن, اتا-باباسى مەن ناعاشى جۇرتى, اتا-اناسى تۋرالى جۇرەكجاردى سوزىمەن باستاپ كەتكەن.
– مەنىڭ اتام الەكساندر مەن اجەم ۆالەنتينا قىرىم جاعىنىڭ نەمىستەرى ەكەن, – دەپ باستادى ءوز ءسوزىن ميرا, – سوعىس جىلدارى ولار بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اقسۋات اۋدانىنا كوشىپ كەلەدى. باستاپقىدا ولار جاڭا ورتاعا سىڭىسە الماي قينالعان دە كورىنەدى. بىراق جەرگىلىكتى حالىقتىڭ باۋىرمالدىعى مەن قايىرىمدىلىعى بۇلاردىڭ جۇرەگىن تەز جاۋلاپ الادى. ال مۇنداي جاعدايدا ءوزىڭدى بوتەن سەزىنۋگە جول قالماسا كەرەك. الدىمەن بۇلار ءتىل ۇيرەنۋگە تىرىسىپ باعادى. ارينە, باستاپقىدا ءتىلدى بۇزىپ سويلەگەندەرىنە قىسىلادى. بىراق قازاق اعايىنداردىڭ وعان كۇلمەي, كەرىسىنشە قولپاشتاپ, قولداعاندارىنا ريزا بولادى. ءسويتىپ, تەز ارادا ءتىل ءۇيرەنىپ الادى. سودان كەيىنگى جەردە بۇلاردى ەشكىم جاتسىنباعان ءتارىزدى.
ءبىرازدان سوڭ بۇلار قازاقى ورتاعا تىپتەن بەيىمدەلە ءتۇسىپتى. ياعني, قازاقتاردىڭ بالاجاندىعى بۇلارعا دا جۇققان سەكىلدى. سونىڭ ايعاعىنداي, مەنىڭ اكەم توعىز اعايىندى. كوپ اعايىندى بولعاندىعىنا بۇگىندە وزدەرى دە قۋانادى. سونىڭ ءبارى ءتىپتى اقسۋاتتا ورىسشا وقىسا دا قازاقشاعا جۇيرىك, ءويتكەنى دوستارىنىڭ ءبارى قازاق.
بىراق, وكىنىشكە قاراي كەشەگى مىزعىماستاي كورىنگەن الىپ يمپەريا ىدىراي باستاعان شاقتا ءبىزدىڭ اۋلەت الدىمەن بورودۋليحا اۋدانىنا قوتارىلا كوشىپتى. بۇعان ەندى ولاردى سوگۋگە بولماس. قالاي بولعاندا دا ولار ءۇشىن اقسۋاتتىڭ ءجونى بولەك. ويتكەنى, ولار سول جاقتا ءوسىپ, ءوندى. ونىڭ ۇستىنە اتامىزدىڭ سۇيەگى سول جاقتا. ياعني, ءوزىنىڭ وسيەتى بويىنشا قايتىس بولعان سوڭ اقسۋاتقا جەتكىزىلىپ, جەرلەنگەن. ونىڭ ءبىر سەبەبى سول, ەرتەرەكتە قايتىس بولىپ كەتكەن ەۆالد دەگەن ۇلى سول جاققا جەرلەنگەن ەكەن. ەكىنشىدەن, اتامىز قازاق ورتاسىندا ماڭگىلىك تىنىستاۋدى ءجون كورگەن بە دەيمىن. اتام دۇنيەدەن وزعاندا مەن بار جوعى ەكى جاستا ەدىم. سول سەبەپتى اتام ەسىمدە قالماپتى. ال اجەم قايتىس بولعاندا مەن التى جاستا بولاتىنمىن. ول كىسىنىڭ جارقىن بەينەسى, ايتقان اقىلى ءالى ەسىمدە. اجەم بورودۋليحا جاعىندا ماڭگىلىك تىنىستاپ جاتىر. اكەممەن بىرگە تۋعانداردىڭ كوبى نەگىزىنەن گەرمانياعا كوشىپ كەتتى. اراسىندا رەسەيگە كەتكەندەر دە بار. سولاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن, ارا-تۇرا سەمەي وڭىرىنە كەلىپ كەتىپ جۇرەدى. سوندا جاس بولسام دا ولاردىڭ بۇل جاقتى قيمايتىندىقتارىن بايقاپ قالامىن. اعايىندارىمنىڭ قازاقتاردى, قازاق ءتىلىن ساعىندىق دەيتىنىن قايتەرسىڭ! بۇيىرتسا, الداعى جىلى گەرمانياداعى تۋىستارعا مەن دە بارىپ قايتاتىن شىعارمىن.
– ال ەندى اتا-اناڭ تۋرالى ايتا كەتسەڭ.
– ءيا, ءوزىم دە سوعان كەلە جاتىر ەدىم. اكەمنىڭ اتى – ليبگولد, وتباسىندا سەگىزىنشى بولىپ ومىرگە كەلىپتى, اقسۋات ەلىنىڭ تۋماسى. مەكتەپتى سول جاقتا ورىسشا بىتىرگەن. بىراق جوعارىدا ايتقانداي, قازاقشاعا سۋداي. مەكتەپتەن كەيىن سول جاقتا تەحنيكالىق ۋچيليششەدە وقىعان. اسكەرگە بارىپ كەلگەن سوڭ سەمەيدەگى جيھاز فابريكاسىندا شەبەر بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى.
ال شەشەم تورعاي ابىرالى ءوڭىرىنىڭ قازاعى, قاينار اۋىلىنان. بۇلار التى اعايىندى, بەس قىز, ءبىر ۇل. سولاردىڭ ەڭ ۇلكەنى مەنىڭ شەشەم مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ سەمەيدەگى تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. ال ونى بىتىرگەن سوڭ بىرەر جىل سىرت جاقتا جۇمىس ىستەپ, اقىر سوڭىندا اكەم جۇمىس ىستەپ جاتقان جيھاز فابريكاسىنا ماماندىعى بويىنشا قىزمەتكە ورنالاسادى. سودان ءدام-تۇزدارى جاراسىپ, ءوز الدىنا شاڭىراق قۇرادى. العاشقىدا باسپانا قايدان بولسىن, جاتاقحانادان ءبىر بولمە العانعا قۋانادى. سونسوڭ مەن تۋعان سوڭ بۇلاردىڭ الاڭسىز قىزمەت ەتۋىنە بوگەت بولماسىن دەپ مەنى ناعاشى اپام باقىت قاينارعا الىپ كەتەدى. ول كىسى سول شاقتا مەدبيكە, ال ناعاشى اتام حاتشىبەك ەسەپشى بولىپ ەڭبەك ەتەتىن. قازىردە ناعاشىلارىم سەمەيدە تۇرادى, ەكەۋى دە زەينەتكەر. ءوسىپ-ونگەن اۋلەت نەگىزىنەن وسى سەمەيدە تۇرىپ جاتىر.
ايتەۋىر, وتباسىمىز تۋرالى ءسوز باستالىپ كەتكەن سوڭ ەندى سونى جەرىنە جەتكىزىپ ايتا كەتسەم, ارتىقتىعى بولماس دەپ ويلايمىن. قازىردە اتا-انام ماماندىقتارىنا وراي جەكە كاسىپپەن اينالىسادى. ياعني, بۇرىنعى كاسىپتەرىن ودان ءارى دامىتىپ, جيھاز وندىرىسىمەن شۇعىلدانۋدا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن تىرلىك جاساپ كەلەدى. قالاي دەسەك تە سونىڭ ءبارى ەل ەگەمەندىگىنىڭ ارقاسى. بولماسا جەكە شارۋامەن اينالىسقان جانداردى كەشەگى كەڭەس زامانىندا يت قوسىپ قۋالاپتى دەپ ەستيمىز. وزىمنەن كەيىنگى باۋىرىم ۆلاديسلاۆ مەن وقىعان №7 مەكتەپ-ليتسەيدىڭ 11 سىنىبىندا وقىپ جاتىر. ول دا ءۇش ءتىلدى بىلەدى. ول مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ءتارتىپ ساقشىسى بولسام دەيدى. ونى ەندى ۋاقىت كورسەتەدى.
– ە, مەملەكەتتىك ءتىلدى ناعاشى جۇرتىڭ دا قايناردا جۇرگەندە ۇيرەنگەن بولدىڭ عوي؟
– تىپتەن دە ولاي ەمەس. مەنىڭ جاسىم ەكىگە كەلگەنشە ءتىلىم شىقپاپتى. بۇل بالا مىلقاۋ بولىپ قالماسا نەعىلسىن دەپ ۋايىمداپتى ناعاشى جۇرتىم. سودان قالاعا, اتا-انامنىڭ قولىنا قايتىپ كەلدىم. قۇداي قولداپ, ءتىلىم دە شىقتى. بىراق, مىنا قىزىقتى قاراڭىز, اكەم نەمىس, شەشەم قازاق بولعانمەن ءتىلىم ورىسشا شىقتى. ويتكەنى, وتباسىندا اكە-شەشەم كوبىنە ورىسشا سويلەسەتىن جانە اۋلاعا شىقساڭ دا ءبارى ورىسشا سايرايدى. بالاباقشادا دا سولاي. ەندى سونىڭ ءبارى باياعى زاماننان قالعان ەسكى ءۇردىس قوي. سول شاقتا مۇلدەم ءتىل بىلمەگەنىمە نازالانىپ, شەشەمە مەن نەگە قازاقشا ۇقپايمىن, نەگە قازاقشا سويلەمەيمىن دەپ جىلاعانىم ەسىمدە قالىپ قويىپتى. سول تۇستا ءۇش تىلدە – نەمىسشە, قازاقشا جانە ورىسشا ەركىن سويلەيتىن اكەمە ۇقساپ باعۋعا تىرىسقانىم عوي وزىمشە. شىندىعىندا ءتىل بىلگەن ادام ءوزىن سۋدا جۇزگەن بالىقتاي ەركىن سەزىنەتىنى راس قوي. كەيىن ۋاقىتى كەلگەندە سەن دە اكەڭ سەكىلدى ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرەتىن بولاسىڭ دەپ انام مەنىڭ جىگەرىمدى جانىپ, قايراتتاندىرعانى دا ەسىمدە.
– سونىمەن مەكتەپكە باردىڭ...
– مەن مەكتەپكە بارعان شاقتا تەمىرجول ۆوكزالىنىڭ ماڭىندا تۇراتىنبىز. سول سەبەپتى وسى ماڭداعى №23 ورىس مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن اتتادىم. مۇندا قازاق ءتىلى ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ وقىتىلادى ەكەن. جانە مۇعالىمگە بايلانىستى ما, تالاپ كۇشتى. سونسوڭ مۇنى زامان تالابى دەپ تە ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. بولماسا كەشەگى كەڭەس زامانىندا ورىس مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلىنىڭ جاي انشەيىن كوز الداۋ ءۇشىن وقىتىلعانىن كورمەسەك تە, ەستىدىك قوي. سول سەبەپتەن دە, بۇل ساباقتى بەرۋگە تاجىريبەسى ازداۋ, ايتەۋىر اقشا تاپقانعا ءماز مۇعالىمدەر جەگىلەدى ەكەن.
ال بىزگە قازاق تىلىنەن ساباق بەرگەن الماگۇل ەرعاسەنوۆا وزىنە دە, وزگەگە دە تالاپ قويا بىلەتىن ءتاجىريبەلى مۇعالىم, بىلىكتى مامان بولىپ شىقتى. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ مىندەتىڭ ەكەنىن ول مەيلىنشە ءتۇسىندىرىپ باعاتىن. جانە جاي قۇرعاق ۇگىتپەن شەكتەلمەي, اۋەزدى ءتىلدىڭ قىرى مەن سىرىنا ۇڭىلۋىمىزگە جول اشا ءبىلدى. قانداي ەرتەگى, باتىرلار جىرىن وقىماسىن, ەلىكتىرىپ اكەتەدى. كوپ ءسوزدىڭ ءمانىن تۇسىنبەي قالساق تا, بىلمەككە قۇشتارلىق ءبارىن جەڭەدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە باسقالارعا قاراعاندا, ماعان جەڭىل. ويتكەنى, ۇيدەگى كەڭەسشىم دە مىقتى. ياعني, انام ءوز بىلگەنىن ماعان ۇيرەتۋدەن ايانىپ قالعان ەمەس. وسى ەكى ارالىقتا اتا ءتىلى – نەمىس ءتىلىن دە ۇيرەنۋگە ىنتام اۋا باستادى.
ال بەسىنشى, التىنشى سىنىپتاردا وقىپ جۇرگەندە قازاق ءتىلى پانىنەن ءتۇرلى وليمپيادالارعا قاتىسا باستاعاننان ءوز بولاشاعىمدى ايقىنداپ العانداي بولدىم. ياعني, باستاۋىش سىنىپتا ارحيتەكتور, ياكي ديزاينەر بولسام دەگەن بالا ارمانىم جايىنا قالدى دا, ونىڭ ورنىن تىلگە دەگەن قۇشتارلىق باسا بەردى.
ءسويتىپ جۇرگەندە قالانىڭ جاڭاسەمەي دەپ اتالاتىن بولىگىنە قونىس اۋداردىق. سوعان وراي ماعان ءۇيدىڭ ماڭىنداعى №7 مەكتەپ-ليتسەيگە اۋىسۋعا تۋرا كەلدى. مۇندا دا تىلگە قۇشتارلىق ارتا تۇسپەسە كەمىگەن جوق. سونىڭ ايعاعىنداي, بۇرىنعى ەسكى داعدىممەن ءتىل وليمپيادالارىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسا باستادىم. بۇل شاقتا سەمەي ءوڭىرىنەن شىققان اباي, شاكارىم, مۇحتار سىندى الىپتاردىڭ شىعارمالارىمەن ەپتەپ بولسا دا سۋسىنداپ قالعان ەدىم. ال ودان كەيىنگى جەردە اقيىق اقىن مۇقاعالي ولەڭدەرىمەن تانىستىعىم باستالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كوكىرەك كوزىم اشىلىپ, سانامدا سىلكىنىس پايدا بولدى. قىزىل ءسوز ءۇشىن ايتتى دەمەڭىز, وسىدان كەيىنگى جەردە كەۋدەدە وتانشىلدىق سەزىم دە باس كوتەرگەن.
شىندىعىندا, «مەن ەگەر لاپىلداپ جانباسام, سەن ەگەر لاپىلداپ جانباساڭ, سەرپىلەر تۇنەك ءتۇن قاشان» دەپ اقىنداردىڭ ءبىرى جىرلاعانداي, تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ ىلە-شالا ومىرگە كەلگەن ءبىزدىڭ تولقىننىڭ دا سول ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن قىزمەت ەتەر كەزى كەلدى عوي.
ءسويتىپ جۇرگەندە تاعى ءبىر جاۋاپتى سىناققا ءتۇسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بۇل وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايى بولاتىن. وندا مەن 11 سىنىپتا وقيتىنمىن, ياعني مەكتەپتى بىتىرەيىن دەپ جاتقانمىن. قازاق ءتىلى پانىنەن ايماقتىق وليمپيادا وسى سەمەي پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا وتكىزىلدى. ارۋاق قولداپ دەگەندەي, وسى سايىستا جۇلدەلى ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدىم. مۇنى ءوز باسىم ازىرگى ءومىر جولىمداعى ەڭ باستى جەڭىسىم دەپ بىلەمىن. ويتكەنى, سول جەڭىستىڭ ارقاسىندا اتالعان ينستيتۋت رەكتورىنىڭ گرانتىن يەلەندىم. سولايشا مەكتەپ بىتىرمەي جاتىپ مەنىڭ بولاشاعىم ايقىندالىپ قالدى.
– ال ەندى ميرا, ءوزىڭ وقىپ جاتقان ينستيتۋت پەن فاكۋلتەت تۋرالى, بىرگە جۇرگەن دوستارىڭ جايىندا ايتىپ بەرسەڭ.
– ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا ەسىمى بۇكىل ەلىمىزگە بەلگىلى قايىم مۇحامەدحانوۆ, تولەۋباي امانوۆ سىندى ادەبيەتشى, ماتەماتيك عالىمدار ەڭبەك ەتكەن. ينستيتۋت شاكىرتتەرى اراسىنان ەڭبەك ەرلەرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, جازۋشى-اقىندار كوپتەپ شىققانىن دا جاقسى بىلەمىز. قازىردە بىزگە اراپ ەسپەنبەتوۆ, قينايات شاياحمەتوۆ سىندى بىلگىر ۇستازدار ءدارىس وقيدى. ونىڭ ءبىرى – بەلگىلى سۇلتانماحمۇتتانۋشى, ال ەكىنشىسى بىلىكتى ءتىل مامانى رەتىندە قالىڭ كوپشىلىككە ەسىمدەرى كەڭىنەن تانىلعان عالىمدار.
ينستيتۋت, فاكۋلتەت باسشىلارى تۋرالى مەنىڭ باعا بەرىپ جاتقانىم دۇرىس بولماس. سولاي دەي تۇرعانمەن, ينستيتۋتتاعى ءوزارا تۇسىنىستىك, قالىپتاسقان جاقسى ءۇردىس تۋرالى وسىنداعى ستۋدەنت جاستار اتىنان ءوز لەبىزىمدى بىلدىرە كەتسەم, ارتىق بولماس. ايتالىق, ينستيتۋت رەكتورى مەيىر عاريپوللا ۇلى جاڭا زاماننىڭ جاڭا باسشىسى. ول كىسىمەن رەكتوردىڭ جاڭا جىلدىق شىرشاسىندا, ينستيتۋت دەڭگەيىندەگى ءتۇرلى ءىس-شارالاردا كەزدەسىپ قالامىز. مۇنىڭ سىرتىندا رەكتوردىڭ جەكە سايتىنا كىرىپ, ءوزىمىزدى تولعاندىرىپ كەلە جاتقان ساۋالدارعا قولما-قول جاۋاپ الىپ جاتامىز. مۇنى دا جاڭا زامان تىنىسى, دەموكراتيانىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ بىلەمىز.
ال فاكۋلتەت دەكانى فاريدا جاقسىباەۆا بۇل قىزمەتتى ون جىلدان بەرى اتقارىپ كەلە جاتقان ءتاجىريبەلى ۇستاز. ءبىر جاعىنان اقىلشى انامىزداي. كۋراتورىمىز قارلىعاش قۇرمانباەۆا جاس عالىم, قاشاندا جاستاردىڭ اراسىنان تابىلادى. فاكۋلتەتىمىزدە بيىلدان باستاپ تاربيە جونىندەگى كۋراتور جانە بار. بۇل مىندەت گۇلجانات مۇقانعاليەۆا دەگەن اپايىمىزعا جۇكتەلگەن. مىنە, وسى كىسىلەردى ءوزىمىزدىڭ اقىلشىمىز دەپ بىلەمىز. ال ينستيتۋت كولەمىندەگى بارلىق رۋحاني شارالاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرەتىن تاربيە جۇمىستارى ءجونىندەگى پرورەكتور ەرعالي ەسەنجولوۆ دەگەن اعايىمىزدىڭ دا ءبىز ءۇشىن ءجونى بولەك.
ينستيتۋت كولەمىندە ۇلتتار دوستىعى, ءتىل, جاستار تاربيەسى تۋرالى ءوتىپ جاتاتىن شارالاردا ەسەپ جوق. مۇندا بۇگىنگى كۇنى جيىرماعا جۋىق ۇلت وكىلدەرى وقىسا, سولاردىڭ ەشقايسىسى الگىندەي مازمۇندى شارالاردان تىس قالعان ەمەس. سونىڭ ىشىندە جەلتوقسان قاھارمانى قايرات رۋحىنا ارنالعان ءداستۇرلى كەشتى بولە جارىپ ايتا كەتسەم دەيمىن. وسى كەش سوڭى ستۋدەنت اقىنداردىڭ مۇشايراسىمەن قورىتىندىلانىپ كەلەدى. وعان رەسپۋبليكامىزدان تىس جەرلەردەن دە جاس تالانتتار قاتىسۋدا. قايرات جالپى ستۋدەنت جاستاردىڭ ماقتانىشى دەسەك تە, ونىڭ سەمەيلىكتەر ءۇشىن ورنى بولەك. ويتكەنى, تاۋەلسىزدىك جولىندا قىرشىنىنان قيىلعان ول وسى سەمەيدە ماڭگىلىككە تىنىستاپ جاتىر.
جوعارىدا ينستيتۋتىمىزدا جيىرماعا جۋىق ۇلت وكىلدەرى وقيدى دەدىم عوي. سونىڭ تورتەۋى بولىپ ءبىز بۇرناعى جىلى قازاق فيلولوگياسى فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇستىك. سونىڭ ەكەۋى قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن. ورىس قىزى ناتاليا بورودۋلينا ءۇرجار اۋدانىنان بولسا, بەلورۋس قىزى ديانا دەرگاچ كۋرچاتوۆ قالاسىنان. ال ەندى انا زاماندا كەشەگى اتوم پوليگونىنىڭ استاناسىندا قازاق مەكتەبى اشىلادى, ونىڭ تۇلەگى جوعارى وقۋ ورنىنا بارىپ, ونىڭ قازاق فيلولوگياسى فاكۋلتەتىنە تۇسەدى دەپ كىم ويلاپتى. وسىنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى دەپ تاعى ءبىر قايتالاپ قويعان ءجون.
سونىمەن, الگىندە ايتقان ءتورتەۋدىڭ ەكەۋى قازاق مەكتەبىنىڭ تۇلەگى دەدىك. ال مەنىڭ شەشەم قازاق قىزى ەكەندىگىن ەستىپ, ءبىلىپ وتىرسىزدار. سوندىقتان ءبىزدىڭ ارامىزدان العاشقى بەتتە تىلدەن قينالىڭقىراعان ناتاليا مينح بولدى. ءبىر جاقسىسى, ابزال ۇستازداردىڭ ارقاسىندا قازىر ول دا ىسىلىپ قالدى. كۇنى ەرتەڭ ونىڭ باسقا ۇلت وكىلدەرىنە مەملەكەتتىك ءتىلدى تەرەڭ ۇيرەتەتىندىگىنە ەش كۇمان جوق. ال تازا قازاق ءبولىمىندە وقىپ جاتقان بىزگە بۇدان دا شيراي تۇسپەسەك بولمايدى. سوعان وراي, كەيدە كەيىن تازا قازاق مەكتەبىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن قالاي ساباق بەرەمىن دەپ قوبالجىپ قالاتىنىم دا بار.
قازاقتا جامان سىرىن ايتامىن دەپ شىنىن ايتادى دەگەن ءسوز بار. وسى ورايدا سىرىمدى دا, شىنىمدى دا ايتا كەتسەم, مەنى دۇرىس ۇعارسىزدار دەپ ويلايمىن. مەنىڭ پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ قازاق فيلولوگياسى فاكۋلتەتىنە ەشكىمنىڭ زورلىعىنسىز, جۇرەك قالاۋىممەن تۇسكەنىم راس. سوندىقتان قالاعان ماماندىعىمنان ەشقاشان باس تارتپايمىن. بىراق رەتى كەلىپ جاتسا قازاق جۋرناليستكاسىنا, ونىڭ ىشىندە تەلەجۋرناليستيكاعا بەت بۇرسام دەگەن دە ويىم جوق ەمەس. تۋىستارىم سەنى «قازاقستان» تەلەارناسىنداعى مايا ۆەرونسكايا سەكىلدى تەلەجۇرگىزۋشى رەتىندە كورسەك دەپ قويادى. ەندى ونىڭ ءبارىن ۋاقىت كورسەتەدى.
– ءسوز سوڭىندا ينستيتۋتقا وقۋعا تۇسكەننەن بەرگى جەردەگى قول جەتكەن جەتىستىكتەرىڭ تۋرالى ايتا كەتسەڭ.
– ينستيتۋتقا ءتۇسىپ ءبارىن تىندىرىپ تاستادىم دەي المايمىن. بىراق ازدى-كوپتى جەتىستىكتەر جوق ەمەس. ەڭ باستىسى, بۇرىنعىسىنشا ءتىل سايىستارىنان تىس قالعان جوقپىن. ايتالىق, بيىلعى جىلدىڭ كوكتەم ايىندا «ءتىل – مەملەكەتىمىزدىڭ تۇعىرى» دەگەن اتپەن ستۋدەنت جاستار اراسىندا وتكەن بايقاۋدا جۇلدەلى ءبىرىنشى ورىندى يەلەندىم. ال تامىز ايىندا وبلىس ورتالىعى وسكەمەندە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي «مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – پارىزىڭ» دەگەن اتپەن 18 بەن 30 جاس ارالىعىنداعى باسقا ۇلت وكىلدەرى اراسىندا وتكەن بايقاۋدا باس جۇلدەنى جەڭىپ الدىم. سوندا ديانا دەرگاش, ناتاليا مينح ۇشەۋىمىز «قاراجورعا» ءبيىن بيلەدىك. بۇدان كەيىن سول تامىز ايىنىڭ سوڭىندا استانادا وتكەن ءتىل سايىسىنا قاتىستىم. وعان نەگىزىنەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, كوللەدج بەن مەكتەپتەردىڭ وقىتۋشى-مۇعالىمدەرى, جۋرناليستيكا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىستى. سوندىقتان جۇلدەلى ورىنعا ىلىگە المادىم. بىراق وعان ەش رەنجىمەيمىن. قايتا وسىنداي مارتەبەلى بايقاۋعا قاتىسىپ, تاجىريبە جيناقتاپ قايتقانىما قۋانامىن.
ينستيتۋتقا تۇسكەلى قوعامدىق جۇمىستان دا سىرت قالعان ەمەسپىن. ايتالىق, ستۋدەنتتەر اراسىندا فاكۋلتەت كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ ءتورايىمىمىن. ونىڭ سىرتىندا ينستيتۋت كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ حاتشىسىمىن. وسى مىندەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ, تۇرمىسى تومەن وتباسىلارىنان شىققان ستۋدەنتتەرگە قول ۇشىن بەرىپ, كومەكتەسۋدى ءوزىمنىڭ پارىزىم سانايمىن. كەيدە ورالمان ستۋدەنتتەرگە دە كومەكتەسىپ جاتامىز. ماسەلەن, كاسىپوداق كوميتەتى داۋلەت ارىن دەگەن ورالمان ستۋدەنتتىڭ استانادا «جاستار جىرلايدى» دەگەن اتپەن وتكەن جىر سايىسىنا قاتىسىپ كەلۋىنە جاردەمدەستى.
جۋىردا سەمەيدە وبلىس اكىمىنىڭ باستاماسىمەن «ءبىر وتان, ءبىر ءتىل – تاۋەلسىز قازاقستان» اتتى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن وزگە ۇلت جاستارىنىڭ وبلىستىق فورۋمى ءوتتى. وعان ءبىز دە قاتىستىق.
وسىنىڭ ءبارى ستۋدەنت جاستار اراسىنداعى بەرەكە-بىرلىكتى نىعايتا تۇسەتىن وڭ شارالار دەپ بىلەمىن. ءبىز – تاۋەلسىزدىك تۇلەكتەرى ەل ەرتەڭىنە نىق سەنىمدىمىز. حاكىم اباي اتامىز ايتقانداي, سول ەگەمەن ەل ىرگەسىنە ءبىر كىرپىش بولىپ قالانا بىلسەك, ارمانىمىزدىڭ ورىندالعانى.
اڭگىمەلەسكەن داۋلەت سەيسەن ۇلى.
– مەنىڭ اتام الەكساندر مەن اجەم ۆالەنتينا قىرىم جاعىنىڭ نەمىستەرى ەكەن, – دەپ باستادى ءوز ءسوزىن ميرا, – سوعىس جىلدارى ولار بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اقسۋات اۋدانىنا كوشىپ كەلەدى. باستاپقىدا ولار جاڭا ورتاعا سىڭىسە الماي قينالعان دە كورىنەدى. بىراق جەرگىلىكتى حالىقتىڭ باۋىرمالدىعى مەن قايىرىمدىلىعى بۇلاردىڭ جۇرەگىن تەز جاۋلاپ الادى. ال مۇنداي جاعدايدا ءوزىڭدى بوتەن سەزىنۋگە جول قالماسا كەرەك. الدىمەن بۇلار ءتىل ۇيرەنۋگە تىرىسىپ باعادى. ارينە, باستاپقىدا ءتىلدى بۇزىپ سويلەگەندەرىنە قىسىلادى. بىراق قازاق اعايىنداردىڭ وعان كۇلمەي, كەرىسىنشە قولپاشتاپ, قولداعاندارىنا ريزا بولادى. ءسويتىپ, تەز ارادا ءتىل ءۇيرەنىپ الادى. سودان كەيىنگى جەردە بۇلاردى ەشكىم جاتسىنباعان ءتارىزدى.
ءبىرازدان سوڭ بۇلار قازاقى ورتاعا تىپتەن بەيىمدەلە ءتۇسىپتى. ياعني, قازاقتاردىڭ بالاجاندىعى بۇلارعا دا جۇققان سەكىلدى. سونىڭ ايعاعىنداي, مەنىڭ اكەم توعىز اعايىندى. كوپ اعايىندى بولعاندىعىنا بۇگىندە وزدەرى دە قۋانادى. سونىڭ ءبارى ءتىپتى اقسۋاتتا ورىسشا وقىسا دا قازاقشاعا جۇيرىك, ءويتكەنى دوستارىنىڭ ءبارى قازاق.
بىراق, وكىنىشكە قاراي كەشەگى مىزعىماستاي كورىنگەن الىپ يمپەريا ىدىراي باستاعان شاقتا ءبىزدىڭ اۋلەت الدىمەن بورودۋليحا اۋدانىنا قوتارىلا كوشىپتى. بۇعان ەندى ولاردى سوگۋگە بولماس. قالاي بولعاندا دا ولار ءۇشىن اقسۋاتتىڭ ءجونى بولەك. ويتكەنى, ولار سول جاقتا ءوسىپ, ءوندى. ونىڭ ۇستىنە اتامىزدىڭ سۇيەگى سول جاقتا. ياعني, ءوزىنىڭ وسيەتى بويىنشا قايتىس بولعان سوڭ اقسۋاتقا جەتكىزىلىپ, جەرلەنگەن. ونىڭ ءبىر سەبەبى سول, ەرتەرەكتە قايتىس بولىپ كەتكەن ەۆالد دەگەن ۇلى سول جاققا جەرلەنگەن ەكەن. ەكىنشىدەن, اتامىز قازاق ورتاسىندا ماڭگىلىك تىنىستاۋدى ءجون كورگەن بە دەيمىن. اتام دۇنيەدەن وزعاندا مەن بار جوعى ەكى جاستا ەدىم. سول سەبەپتى اتام ەسىمدە قالماپتى. ال اجەم قايتىس بولعاندا مەن التى جاستا بولاتىنمىن. ول كىسىنىڭ جارقىن بەينەسى, ايتقان اقىلى ءالى ەسىمدە. اجەم بورودۋليحا جاعىندا ماڭگىلىك تىنىستاپ جاتىر. اكەممەن بىرگە تۋعانداردىڭ كوبى نەگىزىنەن گەرمانياعا كوشىپ كەتتى. اراسىندا رەسەيگە كەتكەندەر دە بار. سولاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن, ارا-تۇرا سەمەي وڭىرىنە كەلىپ كەتىپ جۇرەدى. سوندا جاس بولسام دا ولاردىڭ بۇل جاقتى قيمايتىندىقتارىن بايقاپ قالامىن. اعايىندارىمنىڭ قازاقتاردى, قازاق ءتىلىن ساعىندىق دەيتىنىن قايتەرسىڭ! بۇيىرتسا, الداعى جىلى گەرمانياداعى تۋىستارعا مەن دە بارىپ قايتاتىن شىعارمىن.
– ال ەندى اتا-اناڭ تۋرالى ايتا كەتسەڭ.
– ءيا, ءوزىم دە سوعان كەلە جاتىر ەدىم. اكەمنىڭ اتى – ليبگولد, وتباسىندا سەگىزىنشى بولىپ ومىرگە كەلىپتى, اقسۋات ەلىنىڭ تۋماسى. مەكتەپتى سول جاقتا ورىسشا بىتىرگەن. بىراق جوعارىدا ايتقانداي, قازاقشاعا سۋداي. مەكتەپتەن كەيىن سول جاقتا تەحنيكالىق ۋچيليششەدە وقىعان. اسكەرگە بارىپ كەلگەن سوڭ سەمەيدەگى جيھاز فابريكاسىندا شەبەر بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى.
ال شەشەم تورعاي ابىرالى ءوڭىرىنىڭ قازاعى, قاينار اۋىلىنان. بۇلار التى اعايىندى, بەس قىز, ءبىر ۇل. سولاردىڭ ەڭ ۇلكەنى مەنىڭ شەشەم مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ سەمەيدەگى تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. ال ونى بىتىرگەن سوڭ بىرەر جىل سىرت جاقتا جۇمىس ىستەپ, اقىر سوڭىندا اكەم جۇمىس ىستەپ جاتقان جيھاز فابريكاسىنا ماماندىعى بويىنشا قىزمەتكە ورنالاسادى. سودان ءدام-تۇزدارى جاراسىپ, ءوز الدىنا شاڭىراق قۇرادى. العاشقىدا باسپانا قايدان بولسىن, جاتاقحانادان ءبىر بولمە العانعا قۋانادى. سونسوڭ مەن تۋعان سوڭ بۇلاردىڭ الاڭسىز قىزمەت ەتۋىنە بوگەت بولماسىن دەپ مەنى ناعاشى اپام باقىت قاينارعا الىپ كەتەدى. ول كىسى سول شاقتا مەدبيكە, ال ناعاشى اتام حاتشىبەك ەسەپشى بولىپ ەڭبەك ەتەتىن. قازىردە ناعاشىلارىم سەمەيدە تۇرادى, ەكەۋى دە زەينەتكەر. ءوسىپ-ونگەن اۋلەت نەگىزىنەن وسى سەمەيدە تۇرىپ جاتىر.
ايتەۋىر, وتباسىمىز تۋرالى ءسوز باستالىپ كەتكەن سوڭ ەندى سونى جەرىنە جەتكىزىپ ايتا كەتسەم, ارتىقتىعى بولماس دەپ ويلايمىن. قازىردە اتا-انام ماماندىقتارىنا وراي جەكە كاسىپپەن اينالىسادى. ياعني, بۇرىنعى كاسىپتەرىن ودان ءارى دامىتىپ, جيھاز وندىرىسىمەن شۇعىلدانۋدا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن تىرلىك جاساپ كەلەدى. قالاي دەسەك تە سونىڭ ءبارى ەل ەگەمەندىگىنىڭ ارقاسى. بولماسا جەكە شارۋامەن اينالىسقان جانداردى كەشەگى كەڭەس زامانىندا يت قوسىپ قۋالاپتى دەپ ەستيمىز. وزىمنەن كەيىنگى باۋىرىم ۆلاديسلاۆ مەن وقىعان №7 مەكتەپ-ليتسەيدىڭ 11 سىنىبىندا وقىپ جاتىر. ول دا ءۇش ءتىلدى بىلەدى. ول مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ءتارتىپ ساقشىسى بولسام دەيدى. ونى ەندى ۋاقىت كورسەتەدى.
– ە, مەملەكەتتىك ءتىلدى ناعاشى جۇرتىڭ دا قايناردا جۇرگەندە ۇيرەنگەن بولدىڭ عوي؟
– تىپتەن دە ولاي ەمەس. مەنىڭ جاسىم ەكىگە كەلگەنشە ءتىلىم شىقپاپتى. بۇل بالا مىلقاۋ بولىپ قالماسا نەعىلسىن دەپ ۋايىمداپتى ناعاشى جۇرتىم. سودان قالاعا, اتا-انامنىڭ قولىنا قايتىپ كەلدىم. قۇداي قولداپ, ءتىلىم دە شىقتى. بىراق, مىنا قىزىقتى قاراڭىز, اكەم نەمىس, شەشەم قازاق بولعانمەن ءتىلىم ورىسشا شىقتى. ويتكەنى, وتباسىندا اكە-شەشەم كوبىنە ورىسشا سويلەسەتىن جانە اۋلاعا شىقساڭ دا ءبارى ورىسشا سايرايدى. بالاباقشادا دا سولاي. ەندى سونىڭ ءبارى باياعى زاماننان قالعان ەسكى ءۇردىس قوي. سول شاقتا مۇلدەم ءتىل بىلمەگەنىمە نازالانىپ, شەشەمە مەن نەگە قازاقشا ۇقپايمىن, نەگە قازاقشا سويلەمەيمىن دەپ جىلاعانىم ەسىمدە قالىپ قويىپتى. سول تۇستا ءۇش تىلدە – نەمىسشە, قازاقشا جانە ورىسشا ەركىن سويلەيتىن اكەمە ۇقساپ باعۋعا تىرىسقانىم عوي وزىمشە. شىندىعىندا ءتىل بىلگەن ادام ءوزىن سۋدا جۇزگەن بالىقتاي ەركىن سەزىنەتىنى راس قوي. كەيىن ۋاقىتى كەلگەندە سەن دە اكەڭ سەكىلدى ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرەتىن بولاسىڭ دەپ انام مەنىڭ جىگەرىمدى جانىپ, قايراتتاندىرعانى دا ەسىمدە.
– سونىمەن مەكتەپكە باردىڭ...
– مەن مەكتەپكە بارعان شاقتا تەمىرجول ۆوكزالىنىڭ ماڭىندا تۇراتىنبىز. سول سەبەپتى وسى ماڭداعى №23 ورىس مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن اتتادىم. مۇندا قازاق ءتىلى ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ وقىتىلادى ەكەن. جانە مۇعالىمگە بايلانىستى ما, تالاپ كۇشتى. سونسوڭ مۇنى زامان تالابى دەپ تە ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. بولماسا كەشەگى كەڭەس زامانىندا ورىس مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلىنىڭ جاي انشەيىن كوز الداۋ ءۇشىن وقىتىلعانىن كورمەسەك تە, ەستىدىك قوي. سول سەبەپتەن دە, بۇل ساباقتى بەرۋگە تاجىريبەسى ازداۋ, ايتەۋىر اقشا تاپقانعا ءماز مۇعالىمدەر جەگىلەدى ەكەن.
ال بىزگە قازاق تىلىنەن ساباق بەرگەن الماگۇل ەرعاسەنوۆا وزىنە دە, وزگەگە دە تالاپ قويا بىلەتىن ءتاجىريبەلى مۇعالىم, بىلىكتى مامان بولىپ شىقتى. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ مىندەتىڭ ەكەنىن ول مەيلىنشە ءتۇسىندىرىپ باعاتىن. جانە جاي قۇرعاق ۇگىتپەن شەكتەلمەي, اۋەزدى ءتىلدىڭ قىرى مەن سىرىنا ۇڭىلۋىمىزگە جول اشا ءبىلدى. قانداي ەرتەگى, باتىرلار جىرىن وقىماسىن, ەلىكتىرىپ اكەتەدى. كوپ ءسوزدىڭ ءمانىن تۇسىنبەي قالساق تا, بىلمەككە قۇشتارلىق ءبارىن جەڭەدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە باسقالارعا قاراعاندا, ماعان جەڭىل. ويتكەنى, ۇيدەگى كەڭەسشىم دە مىقتى. ياعني, انام ءوز بىلگەنىن ماعان ۇيرەتۋدەن ايانىپ قالعان ەمەس. وسى ەكى ارالىقتا اتا ءتىلى – نەمىس ءتىلىن دە ۇيرەنۋگە ىنتام اۋا باستادى.
ال بەسىنشى, التىنشى سىنىپتاردا وقىپ جۇرگەندە قازاق ءتىلى پانىنەن ءتۇرلى وليمپيادالارعا قاتىسا باستاعاننان ءوز بولاشاعىمدى ايقىنداپ العانداي بولدىم. ياعني, باستاۋىش سىنىپتا ارحيتەكتور, ياكي ديزاينەر بولسام دەگەن بالا ارمانىم جايىنا قالدى دا, ونىڭ ورنىن تىلگە دەگەن قۇشتارلىق باسا بەردى.
ءسويتىپ جۇرگەندە قالانىڭ جاڭاسەمەي دەپ اتالاتىن بولىگىنە قونىس اۋداردىق. سوعان وراي ماعان ءۇيدىڭ ماڭىنداعى №7 مەكتەپ-ليتسەيگە اۋىسۋعا تۋرا كەلدى. مۇندا دا تىلگە قۇشتارلىق ارتا تۇسپەسە كەمىگەن جوق. سونىڭ ايعاعىنداي, بۇرىنعى ەسكى داعدىممەن ءتىل وليمپيادالارىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسا باستادىم. بۇل شاقتا سەمەي ءوڭىرىنەن شىققان اباي, شاكارىم, مۇحتار سىندى الىپتاردىڭ شىعارمالارىمەن ەپتەپ بولسا دا سۋسىنداپ قالعان ەدىم. ال ودان كەيىنگى جەردە اقيىق اقىن مۇقاعالي ولەڭدەرىمەن تانىستىعىم باستالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كوكىرەك كوزىم اشىلىپ, سانامدا سىلكىنىس پايدا بولدى. قىزىل ءسوز ءۇشىن ايتتى دەمەڭىز, وسىدان كەيىنگى جەردە كەۋدەدە وتانشىلدىق سەزىم دە باس كوتەرگەن.
شىندىعىندا, «مەن ەگەر لاپىلداپ جانباسام, سەن ەگەر لاپىلداپ جانباساڭ, سەرپىلەر تۇنەك ءتۇن قاشان» دەپ اقىنداردىڭ ءبىرى جىرلاعانداي, تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ ىلە-شالا ومىرگە كەلگەن ءبىزدىڭ تولقىننىڭ دا سول ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن قىزمەت ەتەر كەزى كەلدى عوي.
ءسويتىپ جۇرگەندە تاعى ءبىر جاۋاپتى سىناققا ءتۇسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بۇل وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايى بولاتىن. وندا مەن 11 سىنىپتا وقيتىنمىن, ياعني مەكتەپتى بىتىرەيىن دەپ جاتقانمىن. قازاق ءتىلى پانىنەن ايماقتىق وليمپيادا وسى سەمەي پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا وتكىزىلدى. ارۋاق قولداپ دەگەندەي, وسى سايىستا جۇلدەلى ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدىم. مۇنى ءوز باسىم ازىرگى ءومىر جولىمداعى ەڭ باستى جەڭىسىم دەپ بىلەمىن. ويتكەنى, سول جەڭىستىڭ ارقاسىندا اتالعان ينستيتۋت رەكتورىنىڭ گرانتىن يەلەندىم. سولايشا مەكتەپ بىتىرمەي جاتىپ مەنىڭ بولاشاعىم ايقىندالىپ قالدى.
– ال ەندى ميرا, ءوزىڭ وقىپ جاتقان ينستيتۋت پەن فاكۋلتەت تۋرالى, بىرگە جۇرگەن دوستارىڭ جايىندا ايتىپ بەرسەڭ.
– ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا ەسىمى بۇكىل ەلىمىزگە بەلگىلى قايىم مۇحامەدحانوۆ, تولەۋباي امانوۆ سىندى ادەبيەتشى, ماتەماتيك عالىمدار ەڭبەك ەتكەن. ينستيتۋت شاكىرتتەرى اراسىنان ەڭبەك ەرلەرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, جازۋشى-اقىندار كوپتەپ شىققانىن دا جاقسى بىلەمىز. قازىردە بىزگە اراپ ەسپەنبەتوۆ, قينايات شاياحمەتوۆ سىندى بىلگىر ۇستازدار ءدارىس وقيدى. ونىڭ ءبىرى – بەلگىلى سۇلتانماحمۇتتانۋشى, ال ەكىنشىسى بىلىكتى ءتىل مامانى رەتىندە قالىڭ كوپشىلىككە ەسىمدەرى كەڭىنەن تانىلعان عالىمدار.
ينستيتۋت, فاكۋلتەت باسشىلارى تۋرالى مەنىڭ باعا بەرىپ جاتقانىم دۇرىس بولماس. سولاي دەي تۇرعانمەن, ينستيتۋتتاعى ءوزارا تۇسىنىستىك, قالىپتاسقان جاقسى ءۇردىس تۋرالى وسىنداعى ستۋدەنت جاستار اتىنان ءوز لەبىزىمدى بىلدىرە كەتسەم, ارتىق بولماس. ايتالىق, ينستيتۋت رەكتورى مەيىر عاريپوللا ۇلى جاڭا زاماننىڭ جاڭا باسشىسى. ول كىسىمەن رەكتوردىڭ جاڭا جىلدىق شىرشاسىندا, ينستيتۋت دەڭگەيىندەگى ءتۇرلى ءىس-شارالاردا كەزدەسىپ قالامىز. مۇنىڭ سىرتىندا رەكتوردىڭ جەكە سايتىنا كىرىپ, ءوزىمىزدى تولعاندىرىپ كەلە جاتقان ساۋالدارعا قولما-قول جاۋاپ الىپ جاتامىز. مۇنى دا جاڭا زامان تىنىسى, دەموكراتيانىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ بىلەمىز.
ال فاكۋلتەت دەكانى فاريدا جاقسىباەۆا بۇل قىزمەتتى ون جىلدان بەرى اتقارىپ كەلە جاتقان ءتاجىريبەلى ۇستاز. ءبىر جاعىنان اقىلشى انامىزداي. كۋراتورىمىز قارلىعاش قۇرمانباەۆا جاس عالىم, قاشاندا جاستاردىڭ اراسىنان تابىلادى. فاكۋلتەتىمىزدە بيىلدان باستاپ تاربيە جونىندەگى كۋراتور جانە بار. بۇل مىندەت گۇلجانات مۇقانعاليەۆا دەگەن اپايىمىزعا جۇكتەلگەن. مىنە, وسى كىسىلەردى ءوزىمىزدىڭ اقىلشىمىز دەپ بىلەمىز. ال ينستيتۋت كولەمىندەگى بارلىق رۋحاني شارالاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرەتىن تاربيە جۇمىستارى ءجونىندەگى پرورەكتور ەرعالي ەسەنجولوۆ دەگەن اعايىمىزدىڭ دا ءبىز ءۇشىن ءجونى بولەك.
ينستيتۋت كولەمىندە ۇلتتار دوستىعى, ءتىل, جاستار تاربيەسى تۋرالى ءوتىپ جاتاتىن شارالاردا ەسەپ جوق. مۇندا بۇگىنگى كۇنى جيىرماعا جۋىق ۇلت وكىلدەرى وقىسا, سولاردىڭ ەشقايسىسى الگىندەي مازمۇندى شارالاردان تىس قالعان ەمەس. سونىڭ ىشىندە جەلتوقسان قاھارمانى قايرات رۋحىنا ارنالعان ءداستۇرلى كەشتى بولە جارىپ ايتا كەتسەم دەيمىن. وسى كەش سوڭى ستۋدەنت اقىنداردىڭ مۇشايراسىمەن قورىتىندىلانىپ كەلەدى. وعان رەسپۋبليكامىزدان تىس جەرلەردەن دە جاس تالانتتار قاتىسۋدا. قايرات جالپى ستۋدەنت جاستاردىڭ ماقتانىشى دەسەك تە, ونىڭ سەمەيلىكتەر ءۇشىن ورنى بولەك. ويتكەنى, تاۋەلسىزدىك جولىندا قىرشىنىنان قيىلعان ول وسى سەمەيدە ماڭگىلىككە تىنىستاپ جاتىر.
جوعارىدا ينستيتۋتىمىزدا جيىرماعا جۋىق ۇلت وكىلدەرى وقيدى دەدىم عوي. سونىڭ تورتەۋى بولىپ ءبىز بۇرناعى جىلى قازاق فيلولوگياسى فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇستىك. سونىڭ ەكەۋى قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن. ورىس قىزى ناتاليا بورودۋلينا ءۇرجار اۋدانىنان بولسا, بەلورۋس قىزى ديانا دەرگاچ كۋرچاتوۆ قالاسىنان. ال ەندى انا زاماندا كەشەگى اتوم پوليگونىنىڭ استاناسىندا قازاق مەكتەبى اشىلادى, ونىڭ تۇلەگى جوعارى وقۋ ورنىنا بارىپ, ونىڭ قازاق فيلولوگياسى فاكۋلتەتىنە تۇسەدى دەپ كىم ويلاپتى. وسىنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى دەپ تاعى ءبىر قايتالاپ قويعان ءجون.
سونىمەن, الگىندە ايتقان ءتورتەۋدىڭ ەكەۋى قازاق مەكتەبىنىڭ تۇلەگى دەدىك. ال مەنىڭ شەشەم قازاق قىزى ەكەندىگىن ەستىپ, ءبىلىپ وتىرسىزدار. سوندىقتان ءبىزدىڭ ارامىزدان العاشقى بەتتە تىلدەن قينالىڭقىراعان ناتاليا مينح بولدى. ءبىر جاقسىسى, ابزال ۇستازداردىڭ ارقاسىندا قازىر ول دا ىسىلىپ قالدى. كۇنى ەرتەڭ ونىڭ باسقا ۇلت وكىلدەرىنە مەملەكەتتىك ءتىلدى تەرەڭ ۇيرەتەتىندىگىنە ەش كۇمان جوق. ال تازا قازاق ءبولىمىندە وقىپ جاتقان بىزگە بۇدان دا شيراي تۇسپەسەك بولمايدى. سوعان وراي, كەيدە كەيىن تازا قازاق مەكتەبىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن قالاي ساباق بەرەمىن دەپ قوبالجىپ قالاتىنىم دا بار.
قازاقتا جامان سىرىن ايتامىن دەپ شىنىن ايتادى دەگەن ءسوز بار. وسى ورايدا سىرىمدى دا, شىنىمدى دا ايتا كەتسەم, مەنى دۇرىس ۇعارسىزدار دەپ ويلايمىن. مەنىڭ پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ قازاق فيلولوگياسى فاكۋلتەتىنە ەشكىمنىڭ زورلىعىنسىز, جۇرەك قالاۋىممەن تۇسكەنىم راس. سوندىقتان قالاعان ماماندىعىمنان ەشقاشان باس تارتپايمىن. بىراق رەتى كەلىپ جاتسا قازاق جۋرناليستكاسىنا, ونىڭ ىشىندە تەلەجۋرناليستيكاعا بەت بۇرسام دەگەن دە ويىم جوق ەمەس. تۋىستارىم سەنى «قازاقستان» تەلەارناسىنداعى مايا ۆەرونسكايا سەكىلدى تەلەجۇرگىزۋشى رەتىندە كورسەك دەپ قويادى. ەندى ونىڭ ءبارىن ۋاقىت كورسەتەدى.
– ءسوز سوڭىندا ينستيتۋتقا وقۋعا تۇسكەننەن بەرگى جەردەگى قول جەتكەن جەتىستىكتەرىڭ تۋرالى ايتا كەتسەڭ.
– ينستيتۋتقا ءتۇسىپ ءبارىن تىندىرىپ تاستادىم دەي المايمىن. بىراق ازدى-كوپتى جەتىستىكتەر جوق ەمەس. ەڭ باستىسى, بۇرىنعىسىنشا ءتىل سايىستارىنان تىس قالعان جوقپىن. ايتالىق, بيىلعى جىلدىڭ كوكتەم ايىندا «ءتىل – مەملەكەتىمىزدىڭ تۇعىرى» دەگەن اتپەن ستۋدەنت جاستار اراسىندا وتكەن بايقاۋدا جۇلدەلى ءبىرىنشى ورىندى يەلەندىم. ال تامىز ايىندا وبلىس ورتالىعى وسكەمەندە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي «مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – پارىزىڭ» دەگەن اتپەن 18 بەن 30 جاس ارالىعىنداعى باسقا ۇلت وكىلدەرى اراسىندا وتكەن بايقاۋدا باس جۇلدەنى جەڭىپ الدىم. سوندا ديانا دەرگاش, ناتاليا مينح ۇشەۋىمىز «قاراجورعا» ءبيىن بيلەدىك. بۇدان كەيىن سول تامىز ايىنىڭ سوڭىندا استانادا وتكەن ءتىل سايىسىنا قاتىستىم. وعان نەگىزىنەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, كوللەدج بەن مەكتەپتەردىڭ وقىتۋشى-مۇعالىمدەرى, جۋرناليستيكا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىستى. سوندىقتان جۇلدەلى ورىنعا ىلىگە المادىم. بىراق وعان ەش رەنجىمەيمىن. قايتا وسىنداي مارتەبەلى بايقاۋعا قاتىسىپ, تاجىريبە جيناقتاپ قايتقانىما قۋانامىن.
ينستيتۋتقا تۇسكەلى قوعامدىق جۇمىستان دا سىرت قالعان ەمەسپىن. ايتالىق, ستۋدەنتتەر اراسىندا فاكۋلتەت كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ ءتورايىمىمىن. ونىڭ سىرتىندا ينستيتۋت كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ حاتشىسىمىن. وسى مىندەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ, تۇرمىسى تومەن وتباسىلارىنان شىققان ستۋدەنتتەرگە قول ۇشىن بەرىپ, كومەكتەسۋدى ءوزىمنىڭ پارىزىم سانايمىن. كەيدە ورالمان ستۋدەنتتەرگە دە كومەكتەسىپ جاتامىز. ماسەلەن, كاسىپوداق كوميتەتى داۋلەت ارىن دەگەن ورالمان ستۋدەنتتىڭ استانادا «جاستار جىرلايدى» دەگەن اتپەن وتكەن جىر سايىسىنا قاتىسىپ كەلۋىنە جاردەمدەستى.
جۋىردا سەمەيدە وبلىس اكىمىنىڭ باستاماسىمەن «ءبىر وتان, ءبىر ءتىل – تاۋەلسىز قازاقستان» اتتى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن وزگە ۇلت جاستارىنىڭ وبلىستىق فورۋمى ءوتتى. وعان ءبىز دە قاتىستىق.
وسىنىڭ ءبارى ستۋدەنت جاستار اراسىنداعى بەرەكە-بىرلىكتى نىعايتا تۇسەتىن وڭ شارالار دەپ بىلەمىن. ءبىز – تاۋەلسىزدىك تۇلەكتەرى ەل ەرتەڭىنە نىق سەنىمدىمىز. حاكىم اباي اتامىز ايتقانداي, سول ەگەمەن ەل ىرگەسىنە ءبىر كىرپىش بولىپ قالانا بىلسەك, ارمانىمىزدىڭ ورىندالعانى.
اڭگىمەلەسكەن داۋلەت سەيسەن ۇلى.
