وقيعانىڭ حرونولوگياسى
يرانداعى نارازىلىق اكتسيالارى 28 جەلتوقسان كۇنى مەشحەد قالاسىندا باستالدى. 29 جەلتوقسان كۇنى رەشت, كەرمانشاح, شيرازە, يسفاحان, حامادان قالالارىندا دا ميتينگىلەر ءوتتى. 30 جەلتوقسان كۇنى تەگەران قالاسىنداعى تەگەران ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الدىندا جانە رەۆوليۋتسيا الاڭىندا دا حالىق نارازىلىق اكتسيالارىنا شىقتى.
شەتەلدىك باسىلىمداردىڭ حابارلاۋىنشا, 1 قاڭتار كۇنى حالىق اسكەري بازالار مەن پوليتسيا بولىمشەلەرىن, اكىمشىلىك عيماراتتاردى باسىپ الۋعا تىرىسقان. شەرۋگە شىققاندار ەراك قالاسىندا باسيدج ميليتسياسىنىڭ شتاب-پاتەرىن ورتەپ قانا قويماي, دورۋندا جەرگىلىكتى گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ شتاب-پاتەرىن باسىپ الماق بولعان.
2 جەلتوقسانعا قاراعان ءتۇنى نەدجەفابادتا ميتينگىگە شىققانداردىڭ ءبىرى پوليتسيا قىزمەتكەرىن ءولتىرىپ, تاعى ۇشەۋىن جارالاعان. كەحدەريدجان قالاسىندا شەرۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ پوليتسيا ۋچاسكەسىنە شابۋىلى كەزىندە 6 ادام قازا تاپقان. جالپى, قايتىس بولعانداردىڭ سانى بۇگىندە 21 ادامعا جەتتى.
تەگەراندا ءۇش كۇنننىڭ ىشىندە 450 ادام قاماۋعا الىندى. شەرۋگە شىققان حالىقتىڭ ناقتى سانى بەلگىسىز. ميتينگىلەر كەم دەگەندە 20 قالادا ءوتىپ جاتىر.
حالىقتىڭ قانداي تالاپتارى بار؟
شەرۋگە شىققاندار ءبىرىنشى كۇنى مەملەكەتتەگى ەكونوميكالىق جاعدايعا نارازىلىقتارىن بىلدىرگەن. جينالعاندار الدىمەن قىمباتشىلىقتى توقتاتۋدى سۇراعان. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك باعاسى ەكى ەسە وسكەن. ودان كەيىن حالىق ساياسي تۇتقىنداردى بوساتىپ, شەرۋگە شىققان حالىققا قارسى زورلىق-زومبىلىق كورسەتپەۋدى سۇراعان. سونىمەن قاتار شەرۋگە قاتىسۋشىلار يراننىڭ حالىقارالىق جانجالدارعا ارالاسۋىنا قارسى ەكەنىن بىلدىرۋدە. يراننىڭ مەملەكەتتىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى حالىق تەك ەكونوميكالىق تالاپتار قويدى دەگەنىمەن, شەتەلدىك باق يرانداعى شەرۋدە ساياسي لوزۋنگتەردىڭ كوپتىگىن ايتىپ جاتىر. ال ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, لوزۋنگتەردىڭ كوپتىگى شەرۋگە شىققان حالىقتىڭ ورتاق ماقساتى مەن بيلىككە ايتار ناقتى تالابى جوق ەكەنىن بىلدىرەدى.
"يراندا بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك توپتار وزدەرىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن ميتينگىلەر ۇيىمداستىرىپ تۇرادى. بىراق بۇل جولعى نارازىلىقتىڭ ەرەكشەلىگى - الدىمەن حالىق ەكونوميكالىق جاعدايدى سىنادى. كەيىن ساياسي سيپاتقا ءوتتى. قازىر شەرۋ يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ماڭىزدى يدەولوگيالىق اسپەكتىلەرىنە قارسى باعىتقا اۋىستى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - شەرۋ مەملەكەت بويىنشا جاپپاي ءوتىپ جاتىر. بۇل الدىن الا ۇيىمداستىرىلعان با, الدە دومينو اسەرىمەن ءوتىپ جاتىر ما, ول جاعى ءالى بەلگىسىز", دەيدى برۋكلين ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى سيۋزان مالوني.
يرانداعى قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ ءبىرى, 2003 جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى شيرين ەبادي مەملەكەتتە ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ۋشىققانىن ايتىپ La Repubblica باسىلىمىنا سۇحبات بەردى. "سىبايلاس جەمقورلىق ادام شوشيتىن دەڭگەيگە جەتتى. سانكتسيالاردان باس تارتۋ تۇرعىندارعا ەشقانداي پايدا اكەلمەدى. سونىمەن قاتار يراننىڭ اسكەري شىعىندارى دا وتە كوپ. حالىق بيلىكتىڭ وسىنشا كوپ اقشانى سىرتقا شاشقانىنا قارسى", دەيدى ەبادي.
يرانداعى ەكونوميكالىق جاعداي
نارازىلىققا قاتىسىپ جاتقان حالىق كلەريكالدىق رەجىمدى (كلەريكاليزم - قوعامنىڭ ساياسي, مادەني ومىرىندە شىركەۋگە باسىمدىق بەرۋ - رەد.) قۇلاتۋدى تالاپ ەتتى. كەيبىرى مونارحيانى قايتىپ ورناتۋدى سۇرادى. دەگەنمەن شەرۋشىلەردىڭ اراسىندا ناقتى كوشباسشى جوق. ال وپپوزيا باسشىلارى الدەقاشان رەپرەسسياعا ۇشىراعان نەمەسە ەلدەن قۋىلعان.
شەتەلدىك باق مالىمەتتەرى بويىنشا, سوڭعى 10 جىلدا يرانداعى ەكونوميكالىق جاعداي ناشارلاعان. مەملەكەتتەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 12,4%-دى, جاستار اراسىندا 28,8%-دى قۇراعان. يراننىڭ ءىجو-ءى مۇناي ەكسپورتىنىڭ ارتۋى ەسەبىنەن عانا 12,5%-عا ءوستى. دەگەنمەن, مەملەكەتتە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى توقتاماعان.
حالىق نەگە يراننىڭ سىرتقى ساياساتىنا قارسى؟
يران – سيرياداعى باشار اسادتىڭ ۇكىمەتىنە اسكەري قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرعان نەگىزگى ەلدەردىڭ ءبىرى. سونداي-اق يران يەمەندەگى ساۋد ارابياسى جەتەكشىلىگىندەگى كواليتسياعا قارسى كۇرەسەتىن حۋسيت كوتەرىلىسشىلەرىنە قولداۋ كورسەتىپ وتىر دەپ ايىپتالادى. سونىمەن قاتار يراننىڭ ليۆانداعى حەزبوللا توبىنىڭ جاقىن وداقتاسى ەكەنى بەلگىلى, دەيدى BBC.
نارازىلىق شەرۋى باستالعان كەزدە تەك ەكونوميكالىق تالاپتار ايتىلعان بولاتىن. حالىق العاشقى كۇنى يراننىڭ باتىس ەلدەرىمەن 2015 جىلى يادرولىق كەلىسىمگە بايلانىستى جاساعان كەلىسىمگە قارسى ەكەندىكتەرىن ايتتى. يراندىقتار بارلىق شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالادى دەپ كۇتكەنىمەن, ەشتەڭە وزگەرمەدى. ودان كەيىن شەتەلدىك باق ساياسي لوزۋنگتەرگە ءمان بەرە باستادى. ونىڭ ىشىندە "شاح جوقتا, يراندا تارتىپسىزدىك جالعاسا بەرەدى", "ديكتاتور ءولسىن!" دەگەن سارىنداعى ۇراندار بايقالادى. Al Arabiya-نىڭ حابارلاۋىنشا, بۇل لوزۋنگتەر يراننىڭ كوشباسشىسى اياتوللا الي حامەنەيگە باعىتتالعان.
بيلىكتىڭ ارەكەتى
يران ۇكىمەتى قارسىلىقتارعا «سىرتقى اگەنتتەردى» جانە انتي-رەۆوليۋتسياشىلداردى ايىپتاپ, ينستاگرام جانە تەلەگرام الەۋمەتتىك جەلىلەرىن بۇعاتتادى. ال ەل پرەزيدەنتى حاسان روۋحاني مەملەكەتتىك ارنالاردىڭ بىرىنەن حالىققا بەينە حابارلاما تاراتىپ, ء«بىز ەركىن ۇلتپىز جانە كونستيتۋتسيا مەن ادام قۇقىقتارىنا سايكەس حالىق سىني پىكىردى ەركىن بىلدىرە الادى, ءتىپتى شەرۋگە دە شىعا الادى, الايدا سىندى ءبىلدىرۋ زورلىق-زومبىلىقپەن قاتار جۇرمەۋى ءتيىس», دەپ مالىمدەدى. دەگەنمەن, حالىق بۇل سوزدەرگە قۇلاق اسپادى. پرەزيدەنت شەرۋ كەزىندە زورلىق-زومبىلىققا جول بەرىلمەيتىنىن ايتقانىمەن, ءتارتىپ ساقشىلارى تەگەرانداعى ەنكەلاب الاڭىنان تۇرعىنداردى قۋ ءۇشىن كوزدى جاساۋراتاتىن گاز, سۋاتقىش قولداندى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بيلىك جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. يراننىڭ ىشكى ىستەر مينيسترى ابدولرەزا راحماني-فازلي حالىقتى زاڭسىز ميتينگىلەرگە قاتىسپاۋعا شاقىردى. ال ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنت ەسسحاك دجاحانگيري نارازىلىق شەرۋلەرىن ۇكىمەتكە قارسى توپتار ۇيىمداستىردى دەگەن بولجام ءبىلدىردى. "ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى جەلەۋ ەتكەن وقيعالار بولىپ جاتىر. بىراق ونىڭ ارتىندا بىرەۋدىڭ تۇرعانى انىق. ولار ۇكىمەتكە زيان تيگىزەمىز دەپ ويلاعانىمەن, جاعدايدى باسقا ماقساتقا بۇرۋشىلار تابىلارى انىق", دەدى ول.
تەگەراننىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى كەز-كەلگەن ميتيگىنى پوليتسيا قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستايتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار جوعارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەس حاتشىسى الي شامحاني اقش, ۇلىبريتانيا, ساۋد ارابياسىن يرانعا قارسى مەملەكەتتەر دەپ اتاپ, يرانداعى نارازىلىق اكتسيالارىن وسى ءۇش مەملەكەت ۇيىمداستىردى دەگەن ويىن ايتتى. باس شتاب باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماسۋد دجازايري دە وسىنداي پىكىر ءبىلدىردى. اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ اكىمشىلىگى يران بيلىگىنە الەم نارازىلىق شەرۋلەرىنە بيلىكتىڭ رەاكتسياسى قانداي بولاتىنىن كۇتىپ وتىرعانىن ايتتى. بىراق يراننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ۆاشينگتوننىڭ سوزدەرى جالعان دەپ مالىمدەدى.
دونالد ترامپ شەرۋگە شىققانداردى قولدايتىنىن ايتتى
اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ "تاماق پەن بوستاندىققا قارنى اش" حالىقتى قولدايتىنىن ايتتى. "سىبايلاس جەمقورلىق جاۋلاپ العان جۇيەگە جانە شەتەلدەگى تەررورلىق ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋعا قارسى يران حالقى بەيبىت شەرۋگە شىعىپتى. يران بيلىگى ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن سىيلاۋى كەرەك. الەم باقىلاپ وتىر", دەپ جازدى ترامپ.
ودان كەيىن اقش پرەزيدەنتى "جاقسى ادامدار وزگەرىستىڭ بولعانىن قالايدى", دەپ جازدى. ال شەرۋگە شىققان حالىققا قارسى ارەكەتتەر باستالعاندا ترامپ «يرانداعى ءىرى كوتەرىلىستەر. جۇرت اقىرى ويلاندى-اۋ. ولاردىڭ بايلىعى, اقشاسى ۇرلانىپ, تەرروريزمگە جۇمسالىپ جاتىر. حالىق ەندى وعان توزبەيتىن سەكىلدى. اقش ادام قۇقىعىن بۇزۋشىلاردى نازاردا ۇستاپ وتىرادى», دەپ جازدى Twitter جەلىسىندەگى پاراقشاسىندا. ال وعان جاۋاپ رەتىندە حاسان رۋحاني اقش پرەزيدەنتىن «يراننىڭ جاۋى» دەگەن مالىمدەمە جاسادى.
2009 جىلعى ميتينگىلەر
شەتەلدىك باق-تان يرانداعى ميتينگىلەردى 1979, 2009 جىلدارى وتكەن وقيعالارمەن سالىستىرىپ جاتقانىن ءجيى بايقاۋعا بولادى. ونىڭ سىرى نەدە؟
يراندا العاشقى رەۆوليۋتسيا 1979 جىلى باستالىپ, بۇكىل مەملەكەتكە تاراعان. ال 2009 جىلى سايلاۋ كەزىندە پرەزيدەنت لاۋازىمىنا ماحمۇد احمادينەجادا وتىرعانى كوپشىلىكتىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى. سالدارىنان نارازىلىق اكتسيالارى ءوتىپ, وعان «جاسىل قوزعالىس» دەگەن اتاۋ بەرىلدى. سول تۇستا وپپوزيتسيانى ميلليونداعان ادام قولدادى. شەرۋ كەزىندە كەمىندە 30 ادام قازا تاۋىپ, مىڭداعان تۇرعىن قاماۋعا الىندى. بۇل يراندا 1979 جىلى يسلام رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن تىركەلگەن ەڭ ءىرى شەرۋ بولدى.
گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى,
"ەگەمەن قازاقستان"
