ادەتتە جەتىسۋ جۇرتشىلىعى دانقتى بابالارىمىزدىڭ وربۇلاقتاعى ەرەن ەرلىگىنە ەرتەدەن قانىق ەدى. بوداندىق تۇسىندا بۇل تۋراسىندا جازىپ-سىزۋدى ايتاسىز, جاريالاي ايتۋعا ءتىلىمىزدىڭ كۇرمەلە بەرگەندىگى بارشاعا ايان. ازاتتىق الىپ, العاشقى پرەزيدەنتىمىز قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىن ەشنارسەنىڭ جوقتىعىن العا تارتقاندا عانا اقتاڭداق قۇرساۋىنداعى وربۇلاقتىڭ تۇساۋى كەسىلدى. وسىلايشا 2003 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن وربۇلاق شايقاسىنىڭ 360 جىلدىعى جاركەنت ءوڭىرىنىڭ بەلجايلاۋ الابىندا تولىققاندى اتالىپ ءوتتى. ءبىرتۋار ءابىش كەكىلباەۆتىڭ سول سالتاناتتا قاناتتانا باستى بايانداما جاساعانى كۇنى كەشە عانا سياقتى ەدى-اۋ, بەۋ دۇنيە!
نەسىن ايتاسىز, 1635 جىلى قۇرىلعان جوڭعار حاندىعىنىڭ ءا دەگەننەن-اق بەيبىت جاتقان ەلىمىزگە قىرعيداي ءتيۋى عاسىردان اسقان ۇلت ازاتتىق كۇرەسىمىزگە الىپ كەلدى. دەسەك تە, اتالمىش قىرعىننىڭ ءدال وسى مەزگىلدە باستالۋىنىڭ مىنانداي ءبىر قيسىنى دا بار ەدى. اتاعى ءماشھۇر ەسىمحاننىڭ ۇلى جاڭگىر سۇلتان اڭداۋسىزدا جوڭعارلاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالادى. ەرتەدەن بەلگىلى, حانزادانىڭ جاۋ تۇتقىنىنا اينالۋى نامىسقا تيەر جايت. توسىن حابارمەن قۇلاقتانعان ەلىمىزدىڭ تۇتقالى تۇلعالارى دەرەۋ ونى قايتارۋدىڭ امالىنا كوشەدى. ۇزىن مۇرت ۇزاق باتىر بۇرايكە دەگەن قىرعىزدىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن كورىنەدى. سونىڭ كومەگىمەن ەلىمىزدىڭ حاس باتىرلارى قىرعىزدارمەن بايلانىسادى دا ساتى دەپ اتالار مەكەندە كىسەندەۋلى كۇيدە وتىرعان حانزادانى ءتۇن قاراڭعىلىعىن پايدالانا قۇتقارىپ الادى. وعان قوسا قونتايشىنىڭ ايەلىن دە وڭگەرىپ اكەتسە كەرەك. بۇدان كەيىن شورت كەتكەن باتىر قونتايشى قىرعىزداردى تىكەلەي شابادى. مىنە, سول جولى ون مىڭ قارالى قىرعىزدى تۇتقىنداپ قايتار جولدا وربۇلاقتا كۇنىبۇرىن تارس بەكىنىپ جاتقان جاڭگىر سۇلتاننىڭ اڭىزعا اينالعان از عانا ساربازدارىنىڭ تورىنا وزدەرى ەكپىندەتە كەلىپ ءدوپ تۇسكەن. مىڭعىرعان قولىنا سەنگەن ول ور-بەكىنىسكە شابۋىلدى ۇدەتە تۇسەدى. جاڭگىردىڭ جارتى قولى قارسى جاقتىڭ تۋ سىرتىن اينالا نايزاعايداي جارقىلداي لاپ قويىپ, بىلتەلى مىلتىقتارىمەن ۇزبەي وق جاۋدىرعان ساتتە جوڭعارلارىڭ جاڭقاداي جان-جاققا ۇشسا كەرەك.
وشپەس ەرلىگىمىزدىڭ جىلناماسىن ارعىن اعىنتاي, قومپاي, نايمان كوكسەرەك, بودەس, شاپىراشتى قاراساي, تورتقارا جيەمبەت جىراۋ, قاڭلى ساربۇقا, سۋان ەلتىندى, دۋلات جاقسىعۇل, قىرعىز كوتەن مەن تاباي سىندى باتىرلار جازعان ەدى. وسىلايشا سايىن دالادا بىتىراپ جاتقان قازاقتىڭ باۋىرمالدىعى مەن بىرلىگىنىڭ جۇلدىزى جارقىراي ءبىر جانعان ەدى! سالقام جاڭگىر بولسا اكەسى ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىمنىڭ ەرلىك جولىن قايتالاي جاڭعىرتىپ, قايتپاس قايسار حالىقتىڭ رۋحىن اق الەمگە پاش ەتتى!
سونىمەن بۇگىنگى جاركەنت جەرىندە وتكەن وربۇلاق شايقاسى, ەلباسىمىز اتاپ كورسەتكەنىندەي, قاھارماندىقتىڭ شىنايى شەجىرەسىنە اينالدى. سول 1643 جىلى جازعاسالىم جوڭعارلىق باتىر قونتايشىنىڭ 50 مىڭ قولىمەن جوڭكىلە جەتكەنى دە راس. موعول ۇستىرتىندە مۇنشاما قولدى تابان استىندا جاساقتاۋ ەجەلگى ءۇردىس. ارعى تاريحىمىزعا زەر سالساق, بالا شاقتان دوس-جار پەيىلدەگى تەمىرشى مەن جامۇقا ءاۋ باستا تايپاىشىلىك قاقتىعىسقا تۇسكەننىڭ وزىندە ەكى جاقتان 30 مىڭنان استام سارباز ويناقتاپ شىعا كەلمەپ پە ەدى؟! الدى-ارتىن جيناقتاپ ۇلگەرمەگەن سالقام جاڭگىردىڭ («قاشار ما جاۋدان مەن سالقام». «قوبىلاندى باتىر» جىرى) 600-اق اسكەرمەن قارسى تۇرىپ, العاشقى بەتپە-بەتتە 10 مىڭ جاۋ قولىن جەر جاستاندىرعاندىعى دا شىندىق! ويتكەنى ءوزى تۇتقىندا بولعان شاقتا جاڭگىر حان جوڭعار اسكەرلەرىنىڭ تاكتيكاسىن ابدەن زەردەلەپ العان ەدى. شايقاس شەبىنە كىشكەنە وزەنشەسى بار تاۋ اراسىن قولايلى دەپ تاۋىپ, اسكەرىن «ور قازۋ» ادىسىنە جەدەل ماشىقتاندىرۋى دا سول سەبەپتەن.
وسى ورايدا زەردەلى اعامىز بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى تاقىرىبىمىزدى بىلايشا تۇزدىقتايدى:
– 1643 جىلعى بۇل سوعىس – ەرەكشە سوعىس. قازاق قازاق بولعالى ور قازىپ, وقپانا جاساپ بۇلاي شايقاسقان ەمەس. ورىن العان جاعدايعا بايلانىستى قازاق قولباسشىلارى تىڭ ادىستەردى ويلاپ تاپقان. جەردىڭ ىڭعايىنا قاراي اسكەري تاسىلدەردى قولدانسا سانى وزدەرىنەن ونداعان ەسە كوپ جاۋ جاساقتارىن توسقاۋىلداۋعا بولاتىنىن ءىس جۇزىندە كورسەتكەن. «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن بابالارىمىز حالىق ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن. سونىمەن قاتار وربۇلاق جەڭىسى – باۋىرمالدىق پەن سەنىمنىڭ ۇلى كۇشىنىڭ كورىنىسى.
قازاقتار قالماق جاساعىندا 50 مىڭ ادام بار ەكەنىن وتە جاقسى ءبىلدى. بىراق ەشكىم جان ساۋعالاپ ىققان جوق. بارلىعى ءبىر بايلامعا توقتادى, ءبىر ماقساتقا ءتاستۇيىن بەكىدى.
جازۋشى-تاريحشى ايتسا ايتقانداي-اق, بۇل شايقاس ەل بىرلىگى مەن نامىس-جىگەرىنىڭ شىنايى كورىنىسىنە ۇلاستى. سوعىس ۇستىندە ور قازىپ قورعانۋ, جەر ىڭعايىن, سونداي-اق ادام مەن جان-جانۋاردىڭ تىنىسىن بىتەپ, ۋلاندىرار ساسىق تەكەنىڭ ءتۇتىنىن وڭتايلى پايدالانا ءبىلۋ سەكىلدى ايلا-تاسىلدەر مۇراتقا جەتكىزدى. ءۇمىت وتىن جاندىردى. ەرتەڭگى كۇنگە تالپىندىردى. ارينە, جاڭگىر سۇلتاننىڭ دوسى سامارقاننىڭ بيلەۋشىسى ءجالاڭتوس ءباھادۇر قولىنىڭ كومەككە دەر شاعىندا جەتۋى جەڭىستىڭ باس قازىعى ەدى!
ۇكىمەت ۇيعارىمىمەن ۇيىمداستىرىلعان وربۇلاق شايقاسىنىڭ 360 جىلدىعى, نەسىن ايتاسىز, ەلدىك رۋحىمىزدى اسقاقتاتىپ-اق جىبەردى. سول تۇستا وقيعا بولعان ورىنعا باكەنە ەسكەرتكىش تاس ورناتىلسا, 2017 جىلى الماتى وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن بۇل تاس ەڭسەلى تۇردە جاڭعىرتىلدى. سول شاراعا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, رەسپۋبليكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى, بلوگەرلەر مەن تاريحشى, ولكەتانۋشىلار شاقىرىلىپ, اتالمىش تاقىرىپ جان-جاقتىلى ناسيحاتتالدى دا.
بەلجايلاۋعا سوڭعى رەت وتكەن جازدا بەكسۇلتان اعانىڭ شاقىرۋى بويىنشا بارعان ەدىك. بۇل ساپاردىڭ ءجون-جوسىعى تىپتەن ەرەك. زاڭ سالاسىنىڭ ءىرى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى, قوعام قايراتكەرى, قىزمەت بابىمەن بارعان وڭىرلەرىندە امىسە رۋحانياتىمىزدىڭ شىراعدانىن جارقىراتا جاعىپ جۇرەتىن بەكەت تۇرعاراەۆ ەسىمدى بەكزات پەرزەنت سالقام جاڭگىر جانە ونىڭ ساربازدارى قازا تاپقان جەرگە بەلگىتاس قويادى ەكەن دەگەن جايدارمەن حابار كوڭىلىمىزدى كوكتەم اتتىرىپ جىبەرگەن. قوناقتاردى جاركەنت شاھارىندا شۇرقىراسا قارسى الدىق.
سويتسەك, بەكەت تۇرعاراەۆ مىرزا وسىنىڭ الدىندا عانا وربۇلاققا كەلىپ كەتكەن ەكەن. جول بويى زيارات ەتۋ ۇستىندە الگىندە ايتىلعان سالقام قورىمىنىڭ اشىق-شاشىق, قورشاۋسىز, قورعاۋسىز جاتقانىن كورىپ, جانى جابىرقايدى. كوپ ويلانباستان وسى مەكەندى اۋماعىمەن قورشاتىپ, ەسكەرتكىش تاس ورناتۋعا شەشىم قابىلدايدى دا دەرەۋ ىسكە كىرىسەدى. ارنايى ماماندار جىبەرەدى. ءبىر اي مەرزىمگە جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا دوڭگەلەنىپ قالعان شارۋانىڭ ناتيجەسى بولسا, مىنەكي, كوز الدىمىزدا. بەكەڭنىڭ بۇعان قوسا كيەلى قازىعۇرتتا سالقام جاڭگىر مەن ءجالاڭتوس باھادۇرگە ۇلكەن ەسكەرتكىش ورناتقالى جاتقاندىعىنان دا جول ءۇستى حاباردار بولدىق!
وسىلايشا كوپتەن بەرى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتىپ جۇرگەن ءبىر رۋحتىق شارۋاسى ءوز ورايىمەن ارناسىن تاپتى. قاشاندا كەلىپ, كەتىپ جۇرگەن قوناقتار وربۇلاقتىڭ الدىندا شامامەن ون شاقىرىمداي جەردەگى ۇسەنسازدان وتەدى. ال بۇل ارادا جاڭگىر حاننىڭ قازا تاپقاندىعى بەلگىلى. ونىڭ وڭ جاق قاپتالىندا سول جولعى ۇرىس ۇستىندە جارىق دۇنيەمەن قوشتاسقان قارۋلاس سەرىكتەرى جاتىر. بارلىعىن قوسا ەسەپتەگەندە الپىسقا جۋىق ساربازدىڭ بەيىتتەرى ورىن تەپكەن. ءيا, بۇل ارادا 1653 جىلى جوڭعارلار قايتالاي سوعىس سالادى. ءبىزدىڭ قالىڭ قولىمىز ولاردى ۇيگەنتاس بەلىندە توسىپ الادى. الاپات كۇرەس ۇستىندە ساربازدارىن باستاپ, جاسىنداي جارقىلداپ جۇرگەن جاڭگىر حان قاپىدا قالادى. ايتكەنمەن, جاۋجۇرەك ساربازدار بۇل جولى دا جوڭعارلاردى ەتتەي تۋراپ, ەشكىدەي باقىرتقان ەدى. ىنىنە قايتا تىعىلعان ولاردىڭ كوپكە دەيىن ءۇنى دە شىقپاي قالعاندىعىن كارى تاريح تاڭبالاي كۋالاندىرىپ تۇر.
وربۇلاق شاتقالىنداعىداي شايقاس ادامزات تاريحىندا جوققا ءتان. بۇل رەتتە تەك سپارتاندىق پاتشا لەونيدتىڭ 300 جاۋىنگەرىنىڭ باسقىنشى پارسىلىق كسەركستىڭ 80 مىڭدىق ارمياسىنان تاۋ مەن تەڭىز اراسىنداعى تار وتكەلدى قورعاپ قالۋىن عانا مىسالعا الۋعا بولادى. ال سول 300 گرەكتىك سپارتاندىعىڭىزدىڭ اتاق-داڭقى جەر-جاھانعا ءماشھۇر. قانشاما كىتاپ جازىلدى, پوەمالار تۋدى, سپەكتاكلدەر قويىلدى. گولليۆۋدتە ەكى بىردەي كوركەم فيلم تۇسىرىلگەن. لەونيد پاتشاڭىز گرەكيانىڭ ۇلتتىق باتىرىنا اينالدى. ءبىز بولساق, سول ءالى دە «ەشتەن كەش جاقسىنىڭ» كۇيىمەن ءجۇرمىز. دەگەنمەن, وربۇلاق شايقاسىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ, جاستاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن الاۋلاتۋ ماقساتىندا ەل كولەمىندە بىرقاتار شارالار اتقارىلۋدا. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى اياسىندا تالدىقورعان قالاسىندا وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ باستاماسىمەن ۇلكەن تەاترلاندىرىلعان كورىنىس كورسەتىلىپ, جۇرتشىلىقتى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. وعان وتاندىق ونەر شەبەرلەرىمەن بىرگە گولليۆۋدتىق اكتەرلەردىڭ دە اتسالىسۋى وزىنشە ءبىر عانيبەت. ەندى الەمگە پاش ەتەرلىك دەڭگەيدە تاريحي فيلمدەردى قولعا الار ۋاقىت جەتتى دەپ بىلەمىز.
بۇل ەرلىكتىڭ باستى ءمانى, بىتىراڭقىلىقتان ارىلا الماي جۇرگەن قازاق ۇلىسىنىڭ ورتاق جاۋعا قاۋىمداسا قارسى تۇرا بىلۋىندە. ويتكەنى جاڭگىر سۇلتان قازاقتىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ اتاقتى بي-باتىرلارىمەن, بۇقار جانە حيۋا حاندىقتارىمەن تىعىز دوستىق بايلانىستا ەدى. بيلىكتى تۇركىستان قالاسىندا تۇرىپ جۇرگىزەتىن. سوناۋ سامارقاننان جەتىسۋعا دەيىنگى بايتاقتان از عانا ۋاقىت ارالىعىندا جيىرما مىڭ قولدىڭ ءتۇزىلىپ كەلۋى سونىڭ ايقىن ايعاعى.
جالپى, جاڭگىر حاننىڭ ەسىمى ونىڭ سۇلتان شاعىندا-اق ەلدىڭ اۋزىنا الىنادى. 1643 جىلعى شايقاس شاعىندا جاڭگىر سۇلتان دارەجەسىندە بولاتىن. ماۋەرەنناحرداعى اشتارحانيلىق اۋلەت وكىلدەرىمەن بىرلەسە جۇرگىزگەن ويراتتارمەن سوعىسى جەڭىسپەن اياقتالدى. اعاسى جانىبەك ويراتتارمەن كەزەكتى ءبىر قاقتىعىستا قازا تاپقان سوڭ, ون جەتىنشى عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان حان تاعىنا وتىرعان ول كورشىلەس ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتىپ, سىرتقى ساياساتتى شەگەلەي تۇسەدى. شىعىس تۇركىستانداعى شاعاتايلىق اۋلەت – موعولدارمەن ەلشىلىك الماسىپ, كوپتەگەن ۋاعدالاستىقتارعا جەتەدى.
ەندى وسى ارادا جاڭگىر حاننىڭ ومىردەرەگىن نازارلارىڭىزعا سالساق دەيمىز. ءتۇپ اتاسى – شىڭعىس قاعان. ەكىنشى مىڭجىلدىق ادامىنىڭ تۇلابويى تۇڭعىشى جوشى حاننان باستاۋ الادى. ودان ورداەجەن – سارتاقتاي – قونىشا – بايان – ساسىقبۇقا – ەرزەن – شىمتوي – ورىس حان – قويىرشاق – باراق حان – جانىبەك حان (قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى) – جادىك سۇلتان – شىعاي حان – ەسىم حان – جاڭگىر حان بولىپ جالعاسادى. تاريحي دەرەكتەر سالقام جاڭگىردىڭ – اپپاق سۇلتان, تاۋەكەل سۇلتان (تاۋكە, ءاز تاۋكە) جانە ۋاليباقي ەسىمدى بالالارى بولعاندىعىن العا تارتادى.
ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقالى بەرگى بەلەستە تاريحي, فيلوسوفيالىق, الەۋمەتتىك ويلاۋ كوكجيەگى تىپتەن ورىستەگەن. تالاپشىل حالىق وتكەنىمىزدىڭ بۇگە-شىگەسىن بۇلتالاقسىز بار قالپىندا بىلگىسى كەلەدى. دۇرىسىن ايتساق, ءدال قازىر وتاندىق تاريحىمىزدىڭ, مۇنىڭ ىشىندە وربۇلاق شايقاسىنىڭ دا اقتۇما كوزدەرى كوپ ۇلعايدى.
2018 جىلى وتاندىق تاريحىمىزدىڭ شوقتىقتى اسۋىنا سانالار وربۇلاق شايقاسىنىڭ 375 جىلدىعى بۇعان دەيىنگىدەن دە مازمۇندى اتالىپ وتكەلى وتىر. ەندەشە, جاركەنت ءوڭىرى جۇرتشىلىعىنىڭ شيرەك عاسىردان بەرى جوعارى بيلىك ورىندارىنان پانفيلوۆ اۋدانىن وربۇلاق اۋدانى دەپ اتاۋ تۋرالى ومىرلىك وتىنىشتەرىنىڭ دە ورىندالار ءساتى تۋعان سەكىلدى.
امىرە ءارىن,
الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
