ءداستۇرلى تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارى – حالىقتىڭ رۋحاني تاريحى جانە ونىڭ ۇلتتىق ساناسى, فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمى, سۇلۋلىققا, كوركەمدىككە دەگەن كوزقاراسى. ەندەشە, تاۋەلسىزدىگىمىزدى, ەلدىگىمىزدى, مەملەكەتتىگىمىزدى مەيلىنشە بەرىك ورنىقتىرۋ ماقساتىندا ەجەلدەن ەل ساناسىندا ورنىققان ءتول اتاۋلارىمىزدى جاڭعىرتۋ, قايتا اتاۋ – وتانشىلدىق, ۇلتتىق رۋحىمىزدى اسقاقتاتارى حاق.
عۇن زامانىنان سىر شەرتەتىن سارىارقا تورىندەگى تالاس, تارتى, بۇلانتى, مونشاقتى, سىلەتى, ولەڭتى, شىدەرتى, قودان, مىرجىق, باعىلان, تەنتەك, تاعى باسقا توپونيمدەر كونەنىڭ كوزىندەي قاستەرلى. قىتاي جىلناماسىندا عۇن تاۋى – التاي تاۋى دەگەندى بىلدىرگەن. ۇلت مادەنيەتىنىڭ باس كىتابى – قورقىت اتا كىتابىندا ارقا, الاتاۋ, قازىلىق تاۋى دەيتىن بايىرعى اتاۋلار بار.
ەۋرازيانىڭ ۇشى-قيىرسىز كەڭىستىگىندە تۇركى توپونيمدەرى جەتەرلىك. مىسالى: ايدار (ۋكراينا), ايم (رف), التىناي (رف), باتاگاي (رف), كاينار (مولدوۆا), كاراسۋ (يران), كوكتەبەل – كوك توبە (قىرىم), ياسسى – ىسسى (رۋمىنيا), كيزليار – قىزدار (داعىستان), كۋلتۋك – قولتىق (رف), كارتالى – قارا تالدى (رف) ءتارىزدى تۇركىلىك جەر-سۋ اتاۋلارى احمەت دۇيسەنباەۆتىڭ «ەۋرازيا توپونيمدەرى» («ەگەمەن قازاقستان», 2014 جىل, 26 اقپان) جانە «تۇركى توپونيمدەرى» («قازاق ادەبيەتى», 2012 جىل, 13 قاڭتار, № 2) اتتى ماتەريالدارىندا كورىنىس تاپقان.
اتىراۋ وبلىسى, جىلوي اۋدانىندا اقكيىزتوعاي دەگەن جەر بار. مۇنىڭ ءمانىسى بىلاي ەكەن: ەل قۇرمەتتىسى قوجانازار بابامىز (حاس سۋرەتكەر ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ اتاسى) ايشۋاق حاندى اق كيىز توسەپ قارسى العان. سودان باستاپ وسىلاي اتالعان.
استانانىڭ ىرگەسىندە, ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورتاعاسىرلىق بوزوق شاھارى بار. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل دا قازاق وركەنيەتىنىڭ كۋاگەرى.
قازاقستاندا تانىم-پايىمىڭدى كورىكتەندىرەتىن ءھام تەرەڭدەتەتىن, قيال-سەزىمىڭدى قاناتتاندىراتىن, ءمان-ماعىناسى سۇلۋ جەر-سۋ اتاۋلارى جەتكىلىكتى. ايتالىق: دومبىرالى, كوركەم, قارلىعاش, وعىزبالىق, ايعىر ۇشقان, كۇلەگەش (قارقارالىداعى جارتاستىڭ اتى, ءبىر ءسوزىڭدى جەتى رەت قايتالايدى) جانە ت.س.س.
يا بولماسا اقمولا وبلىسىندا ماعىناسى كومەسكىلەنگەن «ەي», «تۇنتۇيگىر» دەيتىن ەلدى مەكەندەر بار. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى پرەسنوۆكا سەلوسىنىڭ ءدال قاسىندا پرەسنوە كولى بار. 2012 جىلى 88-دەگى اقساقال سونىڭ بايىرعى اتاۋىن ايتىپ بەرە المادى. مىنە, وتارلاۋدىڭ كەساپاتى. وتارلاۋ ساياساتىنىڭ نەگىزىندە پايدا بولعان جاساندى جەر, سۋ, ەلدى مەكەن اتاۋلارىن ءبىر قاۋلىمەن-اق كەلمەسكە كەتىرۋ ابزال.
اقمولا وبلىسىنىڭ ششۋچە اۋدانىندا 60 قازاق وتباسى مەكەن ەتكەن «نوۆىي قاراباۋىر سەلوسى» بار. كوزگە سۇيەل, كوڭىلگە ءتۇرپى. سول سەكىلدى, دميتريەۆكا مەن نيكولاەۆكا. العاشقىسىنىڭ ءتول اتاۋى «ۇرىمقاي», كەيىنگىسى «ارشالى» دەسە دە قونىمدى. ويتكەنى بۇل جەردە ارشالى وزەنى اعادى.
ونوماستيكادا اسا كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ەلدى مەكەنگە, مەكتەپكە, داڭعىلعا, كوشەگە, اۋەجايلارعا, ايلاقتارعا, تەمىرجول ۆوكزالدارىنا, ت.س.س. كىسى ەسىمدەرىن بەرۋ. ەل ۇعىمىندا بەلگىلى ءبىر ادامنىڭ بايلىعى, اتاق-دارەجەسى ەمەس, ارداقتى ىستەرى, ۇلگىلى, ونەگەلى ءداستۇرى مەن مەكتەبى, تاريحي قىزمەتى قايراتكەردىڭ ناقتى تۇلعاسىن انىقتايدى. جاپونيادا قايراتكەر ءبىر عاسىردان كەيىن ايرىقشا نازارعا ىلىنەدى ەكەن. قازاق جاعدايىندا كەيبىرەۋلەردىڭ جاساندىلىقپەن, دابىرا-داڭعازامەن اتاعى شىققاندارعا توپىراعى سۋىماي-اق ەكى وكپەسىن قولىنا الىپ جۇگىرۋ ابەستىك, ادەپسىزدىك. تاريحتىڭ تارازىسىن, تاڭداۋىن, تالقىسىن قايدا قويامىز؟! بۇگىنگى كۇنگە دەيىن اباي «قازاقتا مارابايدان اسقان اقىن جوق» دەپ قۇرمەتتەگەن, قوبىلاندى مەن ەر تارعىندى ەرەسەن كوركەمدىكپەن, تەرەڭدىكپەن تولعاعان جىراۋعا ەشتەڭە بۇيىرماعان. بۇعان قاراپ ماراباي جىراۋدى ۇمىتتىق دەۋگە استە بولمايدى.
تاريحشى ا.ي.لەۆشيننىڭ «وپيسانيە كيرگيز-كازاچيح, يلي كيرگيز-كايساتسكيح, ورد ي ستەپەي» (سپب, 1832) اتتى ەڭبەگىندە قىزىلجار – كوكشەتاۋ – اقمولا باعىتىندا جانە ۇلىتاۋ مەن تۇركىستانعا قاراي سوزىلعان قارا جولدى ابىلاي حان جولى دەپ اتالعان دەپ جازادى. وسى تاريحي ءۇردىستى قالپىنا كەلتىرسەك, تاريحي زەردەمىزدى ساۋلەلەندىرەر ەدى.
سونان سوڭ حان كەنەنىڭ باتىر قارىنداسى بوپاي حانىمعا, مەملەكەت قايراتكەرى ابىلقايىر دوسوۆقا, الاشتىڭ ارداقتىلارى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى مەن ءشاراپي الجانوۆقا, «جاس قازاق» ءانىنىڭ اۆتورى رامازان ەلەباەۆقا, دارىندى سىنشى ايقىن نۇرقاتوۆقا مەكتەپ, كوشەگە ەسىمدەرىن بەرۋ, ەسكەرتكىشتەر قويۋ پارىز. ويتكەنى ماحاتما گاندي ايتقانداي, «ماڭگىلىك اقيقاتتار, ولاردىڭ اتاۋى «ماڭگى» دەپ اتالىپ تۇرسا دا, وزدەرىن ۇدايى ەسكەرىپ تۇرۋعا جانە ساناعا سىڭىرۋگە مۇقتاج».
سەرىك نەگيموۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
