كاكەن-تالدى اۋىلى
جاقىندا وسى ءوڭىردىڭ اقساقالدارىنىڭ شاقىرۋىمەن قىتايمەن شەكارادا ورىن تەپكەن شىلىكتى ەلدى مەكەنىنە ارنايى بارىپ, اۋىل تۇرعىندارىمەن سويلەسكەنىمىزدە ءتۇيىنى تارقاماعان ماسەلەلەردىڭ كوپ ەكەندىگىنە كوز جەتكىزگەندەي بولدىق.
جولى اسفالتتالماعان جالعىز اۋىل
شىلىكتى اۋىلدىق وكرۋگى اۋدان ورتالىعى زايساننان 65 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. ەلدى مەكەن تۇرعىندارىن كوپتەن بەرى الاڭداتىپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ ەڭ ۇلكەنى – وسى 65 شاقىرىم جولدىڭ اسفالتتالماي, ساپالى جوندەۋ كورمەي وتىرعاندىعى. شىلىكتى – زايسان اۋدانىنداعى جولى اسفالتتالماعان جالعىز اۋىل. اۋىل تۇرعىندارى وسىعان قاپالانادى. «اۋدانداعى باسقا اۋىلداردىڭ جولدارى سايراپ جاتىر. اۋىزسۋ ماسەلەسى شەشىلگەن. جاقىندا گاز كەلەدى دەپ جاتىر. ءبىزدىڭ ولاردان قاي جەرىمىز كەم؟ «ايعايلاي-ايعايلاي قاسقىردان دا ۇيات بولدى» دەگەندەي, جولدىڭ جايىن ايتا-ايتا اۋدان اكىمدىگىنەن دە ۇيات بولدى. وبلىس باسشىلىعىنا دا, ءتيىستى باسقارمالارعا دا ايتۋدايىن ايتىپ جاتىرمىز. ازىرگە ەشقانداي ناتيجە جوق», دەيدى شىلىكتى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى جالشي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, زەينەتكەر امانگەلدى راحيموۆ.
شىلىكتىدەگى ەكىنشى تۇيتكىل – اۋىزسۋ ماسەلەسى. وسى ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ سوزىنە سەنسەك, شىلىكتى اۋىلدىق وكرۋگىندەگى بىردە-ءبىر ۇيگە ءالى كۇنگە تازا اۋىزسۋ ەنگىزىلمەگەن. تەك ەكى اۋىلداعى ءبىر كوشەگە عانا ەكىدەن-ۇشتەن كولونكا قويىلىپتى. تاسباستاۋ اۋىلدىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ساعىمجان شاجاەۆ ەلدى مەكەندەگى ەكى كولونكا تۇرعىنداردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرماي وتىرعاندىعىن, بەرىلەتىن سۋ مولشەرى تىم از, قۋاتى جەتكىلىكسىز ەكەندىگىن ايتادى. جالشي اۋىلىنداعى ءبىر كوشەگە وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اۋىزسۋ تارتىلىپ, ءۇش كولونكا ورناتىلىپتى. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, وسى ىسپەن شۇعىلدانعاندار اۋىزسۋ تارتۋ ءۇشىن اۋىل سىرتىنداعى توقتاۋسىز اعىپ تۇراتىن ەكى ارتەزيان قۇدىعىن پايدالانىپتى. پايدالانعاندا قۇرىلعىلارىن وسى ەكى قۇدىق ۇستىنە ورناتسا كەرەك. «الگىلەر ءۇشىنشى قۇدىقتى دا سۋ تارتۋ ءۇشىن بىتەيمىز دەگەندە اۋىل بولىپ ارەڭ توقتاتتىق. ويتكەنى وسى قۇدىقتاردىڭ ارقاسىندا اۋىل تۇرعىندارى جىل سايىن كارتوبىن ەگىپ, قىسقى ازىعىن قامداپ وتىر. ەكى قۇدىق بىتەلگەننەن كەيىن بىلتىردان بەرى اۋىلدىڭ جارتىسى كارتوپ سالمايتىن بولدى. ونى قويشى, اۋىلعا سۋ تارتامىز دەگەننەن كەيىن قۇدىقتاردى جابۋعا كەلىستىك. كەلىسكەنىمىزدى قايتەيىك, سۋ تارتۋشىلار اۋىلداعى اينالدىرعان ءجۇز مەترلىك ءۇش كوشەنىڭ بىرەۋىنە عانا سۋ اكەلىپ, قالعان ەكەۋىن قالدىرىپ كەتىپتى», دەيدى وسى اۋىلدىڭ تۇرعىنى ا.راحيموۆ.
قىتاي شەكاراسى
بيىل كوكتەمدە شىلىكتىنىڭ مالدارىنان برۋتسەللەز اۋرۋى انىقتالىپ, قىرداعى اعايىندى ءبىراز اۋرە-سارساڭعا سالعان-دى. شەكارالىق ايماقتاعى ەلدىڭ جاعدايىمەن تانىسۋعا بىزبەن بىرگە ارنايى بارعان اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى مارات ءۋالي بۇل دەرتپەن كۇرەسۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلىپ, قازىرگى ۋاقىتتا شىلىكتىگە قاراستى بىرنەشە اۋىلدان برۋتسەللەزگە بايلانىستى قويىلعان شەكتەۋلەردىڭ الىنعانىن جەتكىزدى.
كاكەن-تالدىنىڭ كۇيى
«التىن ادام» تابىلعان كيەلى وڭىردەگى ەڭ وزەكتى, تاعدىرشەشتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – حالىق سانىنىڭ ازايىپ, مەكتەپتەردىڭ جابىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعانى. بارىنەن دە قيىنى, ءدال شەكارانىڭ تۇبىندەگى ەلدى مەكەندەردىڭ جالاڭاشتانىپ قالۋى. ماسەلەن, قىتايمەن شەكاراداعى كاكەن-تالدى اۋىلىندا بار بولعانى 10 ءۇي عانا قالىپتى. اۋىل ءىشى القام-سالقام. قاڭىراپ قالعان عيماراتتار مەن ۇيىندىلەردەن كوز سۇرىنەدى. شىلىكتىگە قاراستى باسقا اۋىلداردى ارالاعاندا مۇنداي ىزعار سەزىلمەگەن سەكىلدى ەدى. الدە توپتالىپ ەل وتىرعان جەر جىلى, ىق بولا ما ەكەن؟! كاكەن-تالدىداعى سۋىق ىزعار ەتتەن ءوتىپ, سۇيەككە جەتكەندەي بولدى.
«ۇيىسقان ەل كەتكەن سوڭ اۋىل جارىقتىق تا بوزىنگەندەي بوزداپ, اڭىراپ قالادى ەكەن-اۋ», دەدىم ىشتەي قوس ەلدىڭ شەكاراسىن ءبولىپ تۇرعان سىم تارتىلعان باعاندارعا كوز سالىپ تۇرىپ. باعان دەمەكشى, قازاقتىڭ ايگىلى اقىنى سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ:
شەپ قۇرىپ اپ شەكارانىڭ شەتىنە,
تۇر باعاندار تەرەڭ بويلاپ بەكىنە.
ءبىر جاعى اشىق, ال ءبىر جاعى كۇپ-كۇڭگىرت,
جالپاق اسپان جارىلعانداي ەكىگە,
دەگەن ولەڭ جولدارى ەرىكسىز ويعا ورالعانى بار. كونەكوزدەردىڭ ايتۋىنشا, كاكەن-تالدىدا كەزىندە 200-دەن استام ادام تۇرىپتى. ءوز الدىنا باستاۋىش مەكتەبى جۇمىس ىستەگەن اۋىلدا تىرشىلىكتىڭ قازانى بۇرق-سارق قايناپ, ەلدى مەكەن تۇرعىندارى زاستاۆاداعى اسكەريلەرمەن تىزە قوسىپ, شەكارانى قورعاۋعا اتسالىسىپ, تالاي قىلمىسكەردى قۇرىقتاۋعا جاردەمدەسكەن ەكەن.
شەكاراداعى كاكەن-تالدى اۋىلى
بۇگىندە شىلىكتى اۋىلدىق وكرۋگىنە شىلىكتى, جالشي, تاسباستاۋ, كاكەن-تالدى, قاراساي, قازاقستان, كەمپىربۇلاق سەكىلدى جەتى ەلدى مەكەن قارايدى. جەتى اۋىلدىڭ تۇرعىندارىنىڭ ۇزىن سانى – 2300. كەزىندە مۇندا 3 ورتا, 3 باستاۋىش مەكتەپ بولسا, قازىر 2 ورتا, 1 ورتالاۋ جانە 1 باستاۋىش ءبىلىم ورداسى عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. اۋىلدىق وكرۋگتەگى ەڭ ۇلكەن ەلدى مەكەن شىلىكتىدەگى جەتى ءجۇز ورىندىق مەكتەپتە قازىر – 190, تاسباستاۋداعى 160 ورىندىق مەكتەپتە – 52, جالشيدە كەزىندە 200-دەن استام بالا وقىعان مەكتەپتە 110 وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر. كاكەن-تالدى, كەمپىربۇلاق, قازاقستان سەكىلدى شاعىن اۋىلداردىڭ بالالارى مەكتەپكە جاقىن تۇراتىندارى تاسىمالدانىپ, الىستاعىلارى ينتەرناتتا جاتىپ وقيدى. شىلىكتى اۋىلدىق وكرۋگىندە 12 جىل بويى اكىم بولعان, قازىر زەينەت دەمالىسىنداعى ساياش ناسىرەتوۆ 1997 جىلعا دەيىن بۇل وڭىردە 5 مىڭعا جۋىق تۇرعىن تۇرعانىن ايتادى. اقساقال شەكارا شەبىندەگى حالىق سانىنىڭ جىلدان جىلعا ازايىپ, بابالاردان قالعان شۇرايلى جەرلەردىڭ الدەكىمدەردىڭ «كوزقۇرتىنا» اينالىپ, بوس جاتقانىنا الاڭدايدى. «شىلىكتى – تەك «التىن ادام» تابىلعان قاسيەتتى ولكە عانا ەمەس, شەكارالىق ايماق, ەلدىڭ قاقپاسى دەۋگە بولادى. ىرگەمىزدە الپاۋىت ەل. شەكارالىق ايماق بولعاننان كەيىن ستراتەگيالىق ماڭىزى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. مال وسىرۋگە, ەگىن شارۋاشىلىعىن ورىستەتۋگە دە قولايلى مەكەن. وڭىردەگى حالىقتى ۇستاۋ ءۇشىن, سانىن ازايتپاي ساقتاۋ ءۇشىن جول سالۋ, سۋ تارتۋ سەكىلدى ماڭىزدى شارالار ءدال قازىر تۇرعىندار كوشپەي تۇرعان كەزدە جاسالسا دەيمىز. ايتپەسە تاريحي جەر ءبىراز جىلدا قاڭىراپ بوس قالا ما دەپ قورقامىز», دەيدى اقساقال.
"التىن ادام" تابىلعان توبە
شەكارالىق ايماقتاعى وڭىرگە ارنايى كەلگەننەن كەيىن شىلىكتىنىڭ داڭقىن شىعارعان «التىن ادام» تابىلعان جەرگە تاعزىم ەتپەگەنىمىز ءجون بولماس دەپ قاسيەتتى ورىنعا ايالدادىق. جالشي اۋىلىنان 2 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ەكەن. تاريحي مەكەنگە العاش رەت تابان تىرەگەندىكتەن ىشتەي «التىن ادام» تابىلعان جەر سونادايدان مەنمۇندالاپ كوزگە تۇسەتىن شىعار, سىرتى قورشالىپ, ارنايى بەلگى قويىلعان بولار دەپ ويلاعانبىز. الايدا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى ارنايى اپارىپ كورسەتپەسە, سىرتتان كەلگەن جۇرت بايقاماي, ەلەمەي وتە شىعاتىنداي جاي توبەلەردىڭ ءبىرى سەكىلدى كورىنگەنى راس. اۋىلداعى اعايىننىڭ بابالار سۇيەگى جەرلەنگەن قورىمنىڭ ۇستىنە ءدوڭ ۇستىنە شىققانداي كولىكپەن ەمىن-ەركىن شىعا بەرەتىنى دە كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرگەنىن نەسىنە جاسىرايىق؟! جەرگىلىكتى اقساقالدار ەل اراسىندا «بايگە توبە» اتالعان بۇل جەردىڭ ءبىر كەزدەرى قورشالىپ, كەيىننەن قايتا الىنىپ تاستالعانىن ايتتى. قاستەرلى مەكەن الداعى ۋاقىتتا كەلىمدى-كەتىمدى جۇرتتىڭ اياعىنا تاپتالماي, قامقورلىققا, كۇتىمگە الىناتىن شىعار دەپ ويلايمىز.
ءتۇيىن
«شەكاراداعى شىلىكتىدەگى قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن نە ىستەلدى, كەلەشەكتە نە ىستەلەدى؟» دەگەن ساۋالدارىمىزدى زايسان اۋدانىنىڭ اكىمى تەمىربەك قاسىمجانوۆقا قويدىق. اۋدان باسشىسى شىلىكتىگە اۋىز سۋ تارتۋ ءۇشىن 50 ميلليون تەڭگە قارجى بولىنگەنىن, كونكۋرس اياقتالعاننان كەيىن قۇرىلىس جۇمىستارى باستالاتىنىن جەتكىزدى. جالشي اۋىلىنداعى قالعان ەكى كوشەگە اۋىز سۋ تارتۋ الداعى جىلعا جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. ال «التىن ادام» تابىلعان شىلىكتى قورىمى كاتونقاراعايداعى بەرەل قورىق-مۋزەيىنىڭ فيليالى رەتىندە تىركەلىپ, بۇل ماقساتتا 10 گەكتار جەر قورىقتىڭ بالانسىنا بەرىلىپتى. ت.قاسىمجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلەسى جىلى مۇندا اسپان استىنداعى مۋزەي سالىنادى. وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى ءتيىستى قۇجاتتاردى ازىرلەپ جاتىر ەكەن. «بۇل شىلىكتى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى اۋىلداردىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا اسەر ەتەدى دەپ ويلايمىز. مۋزەي ونشاقتى جۇمىس ورنى اشىلسا, جان-جاقتان تۋريستەر كەلسە, ولارعا قاجەت قوناقۇي, ءدامحانا سەكىلدى نىسانداردى جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرگە سالدىرامىز با دەگەن ويىمىز بار. 60 شاقىرىم جولدىڭ جاعدايىن دا ءبىلىپ وتىرمىز. وبلىستىق جول باسقارماسىنا ءتيىستى قۇجاتتاردى وتكىزىپ قويعانبىز. بۇل ماسەلە وبلىس باسشىلىعىنىڭ الدىنا دا قويىلىپ جاتىر. بيىل 3,5 ميلليون تەڭگە ءبولىپ, شىلىكتى مەن جالشي اراسىنداعى جولدى جانە ەكى ايالدامانى جوندەپ بەردىك. حالىقتىڭ شەكارادان بەرى قاراي كوشىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن قازىر ءىرى شارۋا قوجالىقتارىن شەكارا ماڭىنا جىبەرىپ جاتىرمىز. ماسەلەن, «قاراساي اگرو» جشس 500 گەكتار جەر الىپ, ەگىنشىلىك پەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءىرى كاسىپكەرلەر شەكارا بويىنا بارىپ, جاڭا نىساندار سالسا, تالاي ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, حالىق سانى ارتا تۇسەر ەدى دەپ ويلايمىز», دەيدى اۋدان اكىمى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
زايسان اۋدانى
