ورىس ايەل, اتاقتى وراز جاندوسوۆتىڭ كەلىنى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى كلاۆديا انتونوۆنا پيششۋلينا ەكەن. ال اقسارى ادام سول ۋاقىتقا دەيىن-اق اتاعى الىسقا كەتكەن, قوعام قايراتكەرى – موڭعوليالىق قانداسىمىز زاردىحان قينايات ۇلى ەكەن.
ۋاقىت شىركىندە توقتاۋ-تولاس دەگەن بولعان با, ارادا اپتالار, ايلار زىرلاپ ءوتىپ جاتتى. ءبىزدى كۇن وتكەن سايىن جاقىنداستىرىپ, ەتەنە باۋىرلاستىرىپ جىبەرگەن تىلسىماتتىڭ جۇمباعىن ءدال باسىپ شەشە الماسام دا, شامالاپ ايتار بولسام, تاعدىرلاستىق, ماقسات-مۇددەگە تەمىرقازىق بولعان ومىرلىك ۇستانىمدارىمىز بەن ارماندارىمىزدىڭ ورتاقتىعى,ۇقساستىعى دەۋگە بولار.
زاكەڭ موڭعول ەلىنەن ارقالاپ كەلگەن تاريحي دەرەكتەر مەن ءوزى تىكەلەي باسىنان وتكىزگەن عۇمىرباياندىق ەستەلىكتەر نەگىزىندە جازىلعان كىتاپتارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن باسپادان شىعارىپ, ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, قولىنان نە كەلەتىنىن, تاۋەلسىز قازاق ەلىنە ادال قىزمەت ەتۋدىڭ قانداي بولاتىنىن ايگىلەي باستادى.
قازاق جەرىنە اياق باسقان 22 جىلدا اسا قۇندى 11 مونوگرافيا مەن 200-دەن اسا عىلىمي ماقالا جازىپ, باسپاسوزدە جاريالاعان زاكەڭ, ونداعان كانديداتتىق, دوكتورلىق جۇمىستارعا جەتەكشى ءھام وپپونەنتتىگىنىڭ سىرتىندا, 6-7 كىتاپقا جانە ۇجىمدىق زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنە قوسىمشا اۆتور بولعان ەكەن.
موڭعولياداعى دەموكراتيالىق وزگەرىستەر مەن جاڭعىرۋلارعا تىكەلەي ىقپال ەتىپ, الەمدىك ساياساتكەرلەر نازارىنا ىلىكتىرگەن العاشقى ەڭبەگى «سوتسياليزم بە, الدە وركەنيەتتىڭ اداسۋى ما؟» دەپ اتالعان ەكەن. وتكەن حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا توتاليتارلىق رەجيم سىرەسىپ تۇرعان زاماندا «سوتسياليزم» دەپ اتالعان دۇلەيگە بۇلاي سوقتىعۋدىڭ اقىرى نە بولارىن زاكەڭ ويلامادى دەيسىڭ بە؟ بۇل ارادا, زاردىحان سياقتى كورەگەن ويشىل ازاماتىمىزدىڭ الەمدىك سوزگە ارالاسىپ «وركەنيەتتىڭ اداسۋى» تۋرالى وي-تولعاۋلارى امەريكالىق ساياساتشىلاردان دا بۇرىنىراق نەمەسە قاتار باستالعانىنا وتانداستارىنىڭ نازارىن اۋدارعىمىز كەلدى.
زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ 76 جىلدىق عۇمىرناماسى ءۇش ۇلكەن كەزەڭ بويىنشا سارالانۋى كەرەك دەپ ءتۇيدىم. وعان سەبەپ بولعان 2010 جىلى جارىق كورگەن «كوشپەندىلىك عۇمىر» اتتى ءوزى «ەسسە» دەپ ايقىنداعان تاماشا ەڭبەگى ەدى.
بۇل كىتاپ زاكەڭدى بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, بىلگىر تاريحشى رەتىندە بىلەتىن ادامدارعا جازۋشى, اقىن, تاماشا ەتنوگراف زاردىحان تۇلعاسىن سومداپ بەرگەندەي بولدى.
زاكەڭ عۇمىرىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى بالالىق شاعى وتكەن تۋعان جەر, ەرجەتكىزگەن ورتا, كوز كورگەندەر تۋرالى پەرزەنتتىك تەبىرەنىستەرگە تولى ەستەلىكتەرى, تۇنىپ تۇرعان ءتولتۋما ەتنوگرافيالىق ماتەريالدارى ارقىلى بەدەرلەنگەن. وقىرمان سول ارقىلى حح عاسىردا قيىر قونىپ, شەت جايلاعان موڭعوليا قازاقتارىنىڭ باسىنان وتكەن «جىلاعان جىلدار» شەجىرەسىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الادى. انادان 7 جاسىندا, اكەدەن 16 جاسىندا ايىرىلىپ «قيناياتتىڭ جالعىزى» اتانعان زاردىحان قازاقتىڭ قاسيەتتى تۋىسقاندىق, قاۋىمدىق قوعامىنىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا ەلدىڭ ايالى الاقانىندا ەرجەتىپتى.
زاكەڭنىڭ ەكىنشى عۇمىرلىق كەزەڭى ەداۋىر ۇزاق تا, ماعىنالى وقيعالارعا تولى بولعانىن كورەمىز. ورتا مەكتەپتى موڭعول مەكتەبىندە ۇزدىك باعامەن اياقتاپ, ۇلانباتىرعا ءبىلىم قۋىپ بارعان 1961 جىلدان بىلاي قارايعى بىرىڭعاي قوعامدىق عىلىمدار اياسىنداعى ىزدەنىستەر سوقپاعى ونى ماسكەۋگە اپارىپ كوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىن اياقتاپ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىنە قول جەتكىزگەن بولاتىن.
ءبىلىم-بىلىگى دە, ابىروي-اتاعى دا اسپانداپ تۇرعان وتكەن عاسىردىڭ 70-80-ءشى جىلدارىندا زاكەڭ موڭعول وكىمەتىنىڭ قولداپ-قولپاشتاۋى ارقاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, الەمنىڭ 27 ەلىنە موڭعول دەلەگاتسياسىن باستاپ بارىپ قايتقان ەكەن. عىلىم سالاسىنان مۇلدە وزگەشە مانساپ قۋعانداي بولعان ول جىلداردى زاكەڭ تەككە وتكىزبەپتى. ومىرلىك تاجىريبە, ورنىقتى ءبىلىم, ۇلتتىق وي-سانانىڭ جەلەپ-جەبەۋىمەن بولار, الەمنىڭ جارتىسىنا بيلىگىن جۇرگىزگەن تاكاپپار شىڭعىس حان اۋلەتى ات توبەلىندەي از قازاقتىڭ جەتىم پەرزەنتىن اسپەتتەپ, سەنىم ارتىپ وكىمەتتىڭ ەكىنشى ادامى دارەجەسىنە كوتەرىپتى.
زاردىحان قينايات ۇلىن قوعام قايراتكەرى, موڭعوليانىڭ رەفورمالىق قوزعالىسىنىڭ باس يدەولوگى رەتىندە تانىتقان 1990 جىلدار زاكەڭ عۇمىرناماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى جارقىن سامعاۋ كەزەڭى رەتىندە باعالانۋعا لايىق.
قيناياتتىڭ جالعىزىن جالپاق الەمگە تانىتقان «سوتسياليزم بە, الدە وركەنيەتتىڭ اداسۋى ما؟» اتتى مانيفەس مانزەلدەس ەڭبەگى سول ەسەيۋ, كەمەلدەنۋ كەزەڭىنىڭ جارقىن ەسكەرتكىشى دەسە بولار. «كوشپەندىلىك عۇمىردا» جەكە تاقىرىپ رەتىندە باياندالعان «ەگەر قوعام تاپسىرىس بەرسە ونى وزگەرتۋگە 15 ادامنىڭ اقىل-ويى جەتەدى ەكەن» دەي كەلىپ, 15 ادامنىڭ اقىل-ويىنىڭ ءوزى قوعامدى قوزعالىسقا ەنگىزەتىنىن, ەگەر قوعام قوزعالىسقا ەنسە, اقىل-ويدىڭ الدىندا اپپارات ماشيناسىنىڭ ءوزى قاۋقارسىز بولىپ قالاتىن تاجىريبەنى ادامداردىڭ ەسىنە سالا كەتۋدى» ەسكەرتەدى.
* * *
زاردىحان قينايات ۇلى تاريحشى رەتىندە قازاق تاريحى عىلىمىنا قانداي جاڭالىقتار اكەلدى دەسەك ول جاڭالىقتاردى ءبىزدىڭ تاريحشىلار قالاي باعالاپ, قالاي قابىلدادى دەگەن ءوز سۇراعىمىزعا وزىمىزشە جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.
1.قازاق وقىرماندارىنا مۇلدە بەيتانىس بولىپ كەلگەن موڭعولياداعى شاشىراندى قازاقتاردىڭ «جىلاعان جىلدار شەجىرەسىن» جازىپ بەرۋ ارقىلى تاريحي-ءبىلىم, تاعىلىمدىق ساباق ءدارىسىن وقىعانداي بولدى. ودان كەيىن «موڭعولياداعى قازاقتار» 1, «موڭعولياداعى قازاقتار» 2, «قوبدالىق قازاقتار» 3, دەگەن القالى كىتاپتارى ارقىلى جان-جاقتىلى ماعلۇمات الدىق.
2.كۇنى كەشەگە دەيىن بىرەسە موڭعول-تۇڭعىس تەكتى, بىرەسە تۇرىك تەكتى دەلىنىپ كەلگەن ءدۇدامال, عىلىمي نەگىزى شامالى زەرتتەۋلەرگە وزەك بولعان نايمان-كەرەي تايپالارى جونىندەگى جاڭساقتىقتارعا ايقىن انىقتاما بەرگەن «موڭعول ءۇستىرتىن مەكەن ەتكەن سوڭعى تۇركى تايپالارى ءىح-ءحىى عاسىر» اتتى كىتابىن 2001 جىلى جاريالادى. قازاق تاريحى ءۇشىن بۇل ەڭبەكتىڭ ورنى ەرەكشە بولسا دا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ول زەرتتەۋشىلەر نازارىنان شەت قالىپ تۇر.
بۇل تاقىرىپتى ونداعان جىل تەرەڭدەي زەرتتەپ, تۇكپىرلەي قاراستىرعان زاكەڭ قاتەرلى ناۋقاسقا شالدىققانىنا قاراماي قايتىس بولارىنان بۇرىن «نايمان حاندىعى: تاريحى جانە مادەنيەتى» ء(حىى-ءحىح عع) دەگەن تاماشا ەڭبەگىن امانات ەتىپ قالدىرعان بولاتىن. وسىناۋ جاۋاپتى اماناتتى بالاسى جارمۇحامەت پەن پروفەسسور ءنابيجان مۇحامەتحان رەداكتسيالاپ, جومارت جاندى كاسىپكەر سابىرجان مۇحامەتحاننىڭ قارجىلاندىرۋىمەن «مەرەي» باسپاسىنان تاياۋدا عانا باسىپ شىعاردى.
كاسىبي تاريحشىلىق پەن جولبيكە-اۋەسقوي تاريحشىلىقتىڭ اسپان مەن جەردەي الشاق بولاتىنىن مارقۇم زاكەڭ وسى ەڭبەگى ارقىلى تاعى ءبىر رەت تاعىلىمداپ, ونەگەلەپ بەرگەندەي بولدى.
3.قازاق تاريحىن, قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىن قاي داۋىردەن, قالاي باستاۋ كەرەك دەگەن ماسەلە كۇنى كەشەگە دەيىن داۋلى, كۇماندى, ءتىپتى تەرىس باعىتتا قاراستىرىلىپ كەلگەنى بەلگىلى. وتكەن 25 جىل بويى بۇل ماسەلە تەرىس اينالىپ 1991 جىلدان بۇرىن قازاقتا دەربەس مەملەكەت تە, انىق مەملەكەتتىك شەكارا دا بولماعان دەيتىن ساندىراققا جول اشقانداي بولدى. بىراق جالعان جالالى داۋعا نۇكتە قويىلىپ, العاش رەت قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە, عىلىمي تاريح دالەل سيپات امالدارمەن سالتاناتتى تۇردە اتاپ ءوتىلدى.
زاردىحان قينايات ۇلى باستاعان ءبىراز تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋلەرى قازاق حالقىنىڭ ات-اتاۋىمەن العاش رەت تاريح ساحناسىنا شىققان 550 جىلدىق ۇلى وقيعاعا بايلانىستى بولعانى, ال قازاق مەملەكەتى تاريحى جوشى حان شاڭىراعىن كوتەرگەن اق وردادان باستالادى دەگەن كونتسەپتسياعا نەگىزدەلىپ 2004 جىلى «قازاق مەملەكەتى جانە جوشى حان» دەگەن مونوگرافياسىن جاريالادى. اراعا 10 جىل سالىپ 2014 جىلى «ەل تانىم» باسپاسىنان جاڭا تاراۋلارمەن, قوسىمشالارمەن تولىقتىرىلعان نۇسقاسى جارىق كوردى.
قازاق تاريحىندا العاش رەت «موڭعول ۇلىستارى بيلىگى ءداۋىرى» دەگەن اتالىم پايدا بولدى. بۇل ءداۋىر 240 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتى (1224-1465/66 قامتيدى.
«جوشى وتىرعان اق وردانىڭ شاڭىراعى ەرتىستە كوتەرىلىپ, كەيىنىرەك سىعاناققا كوشىرىلدى. اق وردانى اۋەلى جوشى حان, ونان كەيىن جوشىنىڭ تۇڭعىش ۇلى وردا ەجەننەن تاراعان حاندار بيلەدى. قازاق مەملەكەتىنىڭ ۇلگىسى (پرووبراز), جەر اۋماعى, ەتنيكالىق قاۋىمى, اسكەري-ساياسي قۇرىلىمى, بيلىك ديناستياسى اق وردانىڭ اياسىندا قالىپتاستى», دەپ جازادى تاريحشى.
360 بەتتىك تاماشا مونوگرافيا باي دەرەكتەمەلىك نەگىزدەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ناقتىلى عىلىمي دالەلدەرمەن جازىلعاندىقتان قازاق مەملەكەتى تاريحى اق وردادان باستالادى دەگەن تۇجىرىمعا توقتاۋ كەرەكتىگىنە شاقىرادى.
715 بەتتىك «شىڭعىس حان جانە قازاق مەملەكەتى» اتتى ايدىك زەرتتەۋ ەڭبەگىندە موڭعول, تۇڭعىس, ورىس, اراب, پارسى, ۇيعىر, قىتاي جازبا دەرەكتەرىنەن 2080 سىلتەمە جاساعان زاردىحان تاريحشىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگى مەن زەيىن-زەردەسىنىڭ, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ الدىندا بەتپە-بەت تۇرعانىمىزدى ءبىر ءسات ويلاساق پەندەشىلىكتەن ارىلۋعا بولار ما ەدى دەپ قيالدايمىز.
* * *
اللاعا شۇكىر, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قازاق ەسىن جيىپ, تاۋبەسىنە كەلە باستادى. وسى تۇستا تاريحشى, قوعام قايراتكەرى زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ ۇلى اباي رۋحىمەن قالاي قاۋىشىپ, قالاي تولعاعانىنا توقتالا كەتكىم كەلدى.
«اباي جانە قازاقى مىنەز-قۇلىق» اتتى شاعىن ەڭبەگىندە كوتەرگەن تەرەڭ ويلارىنان باستايىن. «اباي ءومىردى اق پەن قارا, ادال مەن ھارام, وتىرىك پەن شىندىق, ماحاببات پەن ارسىزدىق, سۇلۋلىق پەن سۇيكىمسىزدىك, عاقىل مەن قۋات ءھام وسىناۋ ەكى جاقتىلىقتىڭ ارا-قاتىناسىنان ىزدەدى.
...ول قازاقتىڭ مەنتاليتەتتىك مىنەز-قۇلقىن تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ سىرىن, ءومىرىنىڭ كەلەڭدى-كەلەڭسىز جاقتارىن بۇيرەك-سيراعىنا دەيىن اقتارىپ اشىپ سالدى. ونىسى قاراڭعى حالقى ارلانسا ارلانسىن, نامىسى قوزسا قوزسىن, ىزدەنسىن, ءبىر سەرپىلىپ كوزىن اشسىن, وي-ءورىسىن كەڭەيتسىن, كوكىرەگىن وياتسىن دەگەندىكتەن ەدى» (كوشپەندىلىك عۇمىر». 103-ب).
بۇگىنگى قازاق قوعامىنا تالداۋ جاساعان پروفەسسور زاردىحان «...قازاقتىڭ بۇرىنعى باسقاعا باس ۇرۋشىلىق, ۇلتتىق نيگيليزم پسيحولوگياسى جانە ۇلتتىق دەربەستىككە, ازاتتىققا ۇمتىلعان جاڭا پاتريوتيزم, ۇلتتىق سەزىم اراسىنداعى قاراما-قايشىلىق» بوي كورسەتكەنىنە نازار اۋدارادى. ءسويتىپ, «...ەل بولامىز, ۇلت بولامىز دەپ تالپىنعان بۇگىنگى قازاقتىڭ سەرپىلىس كۇشى نەدە» دەگەن سۇراققا قايسى بىرەۋلەر ۇلتتىق يدەولوگيا قاجەت دەيدى. مەنىڭشە قولدان جاڭا يدەولوگيا جاساۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقتا يدەولوگيا بىرەۋ, ول – ۇلتىنىڭ ازاتتىعى. بۇل يدەولوگيا ءالى دە ءتىرى, قازاقتىڭ باسىنا تۇسكەن قايعى-قاسىرەتىنىڭ جۇگى اۋىرلاعان سايىن تاۋەلسىزدىك (ازاتتىق) يدەولوگياسىنىڭ سالماعى ارتا تۇسەدى», دەپ جاۋاپ بەرەدى.
تاريحشى, ادەبيەتشى, اقىن, قوعام قايراتكەرى زاردىحان قينايات ۇلى قاي سالادا, قانداي تاقىرىپتا قالام تارتسا دا, ودان تاعىلىمدىق, تاربيەلىك ءھام كوركەم ەستەتيكالىق ءمان-ماعىنا تاۋىپ, ۇلت مۇددەسىنە, مەملەكەت مۇددەسىنە قىزمەت ەتتىرۋگە باسا ءمان بەرگەندىگىنە كوزىم جەتىپ, كوڭىلىم سەندى. ەندەشە, عۇلاما عالىم زاردىحان رۋحى دا ءوزىنىڭ قازاعىمەن بىرگە جاساي بەرمەك.
الىمعازى داۋلەتحان,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
الماتى
