بيزنەستى دامىتۋعا نە كەدەرگى؟

ۇكىمەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن بيۋدجەت زاڭنا­مالارىن تالقىلاۋلار بارىسىندا سەناتورلار ءوز پىكىرلەرىن بۇكپەسىز جەتكىزىپ كەلەدى. بۇل جولى پالاتانىڭ حالىق­ارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتە­تىنىڭ توراعاسى قۋانىش سۇلتانوۆ 2012-2014 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قابىلداۋ بارىسىندا ەلدىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاساپ وتىرعان كەيبىر ماسەلەلەرگە ۇكىمەتتىڭ نازارىن ەرەكشە اۋداردى. بۇگىن سونى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. جىلدان-جىلعا ايتىلىپ جۇرگەن سۋبۆەنتسيالار تاجىريبەسى اۋماقتاردى ءوز تابىستارىن كو­بەيتۋگە ىنتالاندىرماي وتىر­عانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. الماتى قالاسى, اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان باسقا وڭىرلەر تۇگەلدەي رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تاۋەلدى. سۋبۆەنتسيا بيۋدجەتپەن بىرگە ءوسىپ كەلەدى. 2000 جىلعى سۋبۆەنتسيالاردىڭ كولەمى 27 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, ال 2012 جىلعا 880 ملرد. تەڭگەنى بەكىتپەكپىز. ياعني, ون جىل بۇرىنعى بيۋدجەتتىڭ 7 پايى­زى­نان 16 پايىزعا دەيىن ءوستى. ۇكى­مەتتىڭ وسىعان بايلانىستى ءىس-قيمىلى قانداي بولماق؟ جەرگىلىكتى بيلىككە جەرگىلىكتى سالىق تۇرلەرىن جانە ولاردىڭ ستاۆ­كالارىن بەكىتۋ قۇقىعىن زاڭنا­مالىق تۇردە بەرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلۋىنا كوشكەن دۇرىس بولماي ما؟ وڭىرلەر بيۋدجەت­تەرىنىڭ كىرىس مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋعا كاسىپكەرلىكتى, اسىرەسە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دا­مىتۋعا باعىتتالعان شارالار ءالى جەتكىلىكسىز. 2011 جىلعى 1 قاڭتارعا رەسپۋبليكا بويىنشا 675 937 شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەرلىك سۋبەكتىلەرى تىركەلگەن. كەيبىر مالىمەتتەر بويىن­شا وسى­لاردىڭ 40 پايىزعا جۋىعى جۇمىس جاسامايدى. تابىس جوق, تابىس بول­ماعان سوڭ سالىق تا جوق. جۇ­مىس ىستەپ تۇرعاندارىنىڭ ءوزى­نىڭ سا­لىق تولەيتىن مۇمكىن­دىكتەرى تومەن. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا باستى كەدەرگىلەر نە؟ ولار – قارجى ينستيتۋتتارىن­داعى جەمقورلىق, زاڭ بۇزۋشى­لىق, سونداي-اق نەسيەلەر ۇستە­مەسىنىڭ جوعارىلىعى مەن بانك قىزمەتكەر­لەرىنىڭ شەنەۋنىكتىك مىنەز-قۇ­لىقتارى. كاسىپكەرلىكتى دامى­تۋ­عا باعىتتالعان ءتۇرلى دامۋ قورلارى جانە باسقا دا ينستيتۋتتار, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ رەتىندە جۇمسالاتىن نە­سيەلەردىڭ قىمبات­تاپ كەتۋىنە ۇلەس قوسقان­نان باسقا ەشقانداي پايدا اكەلىپ وتىرعان جوق. كا­سىپ­كەرلەر ولاردان وڭاي­لىق­پەن قاراجات الا ال­مايدى. اتال­عان ينستيتۋتتار جو­بالاردى ىرىكتەۋدى تەك وزدەرىنە عانا ءتۇسى­نىكتى, وزدەرىنە عانا ءتيىمدى تارتىپپەن جۇرگىزەدى. وسىنىڭ سالدارىنان جاڭا ءوندىرىس جانە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋدى كوز­دەيتىن كوپتەگەن جوبالار مەملەكەتتىك قولداۋدان تىس قالعان, ال ولارعا جەتپەي قالعان بيۋدجەتتەن بولىنگەن قىرۋار قا­راجات ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك­تەردىڭ دەپوزيتتەرىنە ورنالاستى­رىلعانىن ەسەپ كوميتەتى انىق­تاعان بولاتىن. ۇكىمەت وسىلارعا توسقاۋىل قويىپ, كاسىپكەرلىكتىڭ, شاعىن ءجا­نە ورتا بيزنەستىڭ قاناتىن جازىپ, ەركىن ورىستەۋىنە تىكەلەي قامقور­لىق جاساۋعا مىندەتتى. بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى جونىندەگى ەسەپتەردى قاراعان كەزدە, كۆازيمەملەكەتتىك مەكەمەلەردى قىسقار­تۋ جونىندە ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتسا دا, بىرەۋلەرى جابىلىپ, ەكىنشىلەرى جاڭادان اشىلىپ جاتادى. مىسالى, ماقساتتارىنا جەتپەگەن سترەسستى اكتيۆتەر قورىنىڭ ورنىنا پروبلەمالىق نەسيەلەر قورى قۇرىلىپ جاتىر. قارجى ينستيتۋتتارى, بانكتەر كوبىنە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋعا ەمەس, سىياقى الۋعا ماشىقتانىپ العان. كەدەن وداعىنا كىرگەلى قا­زاقستاننان رەسەيگە جىبەرىلەتىن ەكسپورتتىڭ 10-پايىزعا ازايىپ, رەسەيدەن يمپورتىمىز كوبەي­گەنىن ۇكىمەت قالاي ءتۇسىن­دى­رەدى؟ وسىنىڭ ءوزى بىزدەگى ءونىم ءوندى­رىسىنىڭ تومەندىگىن كورسەتىپ تۇر ەمەس پە؟ ۇكىمەت وسىعان ايرىق­شا نازار اۋدارىپ, ەكپىن بەرۋى ءتيىس. سونداي-اق, ءبىزدىڭ مەم­لەكەتتىك تەلەارنالار كورشى ەلدەردەن «ءسوي­لەيتىن» ارنالارمەن باسەكە­لەسە الماي جاتىر. ءتىپتى ولار 24 ساعات قازاقستانعا «سارناپ» تۇرعاندا, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ارنالار ءتۇن ورتاسى­نان تاڭعى 6-عا دەيىن ۇزىلىستە جاتادى. وسى بوستىقتى تولىق­تىرۋ قاجەت. «حاباردى» 24 ساعاتقا كوشىرەتىن مەزگىل جەتتى. تەلەارنا ساپالى تۇردە قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن سپۋتنيك ارقىلى اقپارات تارا­تۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭ جاڭا تەحنيكامەن جاب­دىقتالۋى ءتيىس ەكەنى ءسوزسىز. وسى جونىندە جاسا­عان ۇسىنىس­تارىمىز ۇكىمەت تاراپى­نان قول­داۋ تابادى جانە كەلەسى جىلعى بيۋدجەتتە وعان قاراجات بولىنەدى دەگەن سەنىمدەمىن.