شيرەك عاسىر اۋقىمىنداعى ەلىمىزدەگى وراسان وزگەرىستەر مەن قول جەتكىزگەن تابىستاردىڭ تابيعاتىنا زەر سالساق, ءبىر نارسەگە انىق كوز جەتكىزەر ەدىك. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ جەتىستىكتەرى مەن تابىستارىنىڭ قاينار باستاۋىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسى تۇر, قايتالانبايتىن قولتاڭباسى جاتىر.
تاۋەلسىزدىك پەن ەلباسىنىڭ اجىراماس ەگىز ۇعىم بولۋى دا وسى سەبەپتى.
بۇدان 25 جىل بۇرىن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ جانە دامۋ ستراتەگياسى» اتتى باعدارلامالىق ەڭبەگى جاريا ەتىلدى. بۇگىنگى ۋاقىت مەجەسىنەن قاراعاندا, اتالعان باعدارلامانى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى دامۋ باعىتىنىڭ تۇجىرىمدامالىق ىرگەتاسىن قالاعان تاريحي قۇجات دەپ باعالاۋىمىز كەرەك.
پرەزيدەنت سول كەزدىڭ وزىندە-اق ەل ومىرىندەگى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ, جاڭعىرۋ مەن جاڭارۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن قاجەتتىلىگىن تەوريالىق تۇرعىدا نەگىزدەپ بەردى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا زور اۋقىمداعى, جۇيەلى مودەرنيزاتسيا جۇرگىزىلدى. مەملەكەت قۇرىلىسىنداعى ەكونوميكالىق, ساياسي كونسترۋكتسيالار تۇبەگەيلى وزگەرتىلىپ, جاڭارتىلدى.
قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانىنا 26 جىل وتكەن سوڭ ءبىز بۇل وزگەرىستەردىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرمىز. قازاقستانداعى جاڭعىرۋ پروتسەسى باتىل, بىرەگەي جانە پراگماتيكالىق ۇستانىمدا جۇرگىزىلدى. مەملەكەتتى قۇرۋ, اياعىنان تىك تۇرعىزۋ كەزەڭىندە ناقتى ماقسات-مۇراتتارىمىزعا قاراي, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جەتىلدىرىلىپ, ىسكە اسىرىلىپ وتىردى.
ارينە تاۋەلسىز مەملەكەت پەن ونىڭ قۇرىلۋ تاريحىنداعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇلجىماس, ايرىقشا ءرولى تۋرالى تالدامالىق ەڭبەكتەر از ەمەس. دەسە دە, پرەزيدەنتتىڭ كوشباسشىلىق قاسيەتىنىڭ مودەرنيزاتسيالىق پروتسەستەرگە تەرەڭ اسەرى مەن ىقپالى ءالى دە زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى دەپ ويلايمىن.
مەنىڭشە, ەلباسىنىڭ باسقارۋىمەن ىسكە اسىرىلعان رەفورمالار مىنا ەكى تۇعىردان باستاۋ الادى: ەۆوليۋتسيالىق قوزعالىستار قاعيداسىنا باسىمدىق بەرۋ جانە ۇنەمى يننوۆاتسيالارعا ارقا سۇيەۋ. دامۋدىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسى وسى ەكى باستاۋدىڭ توعىسۋىنان قالىپتاسىپ وتىر. دامۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ «نازارباەۆتىق ۇلگىسى» دەگەنىمىز – وسى.
بۇل ۇلگىنىڭ نەگىزىندە قانداي قۇندىلىقتار جاتىر؟ بۇل ۇلگىنىڭ نەگىزىندە حالىق پەن مەملەكەت اراسىنداعى – ەل مەن ەلباسى اراسىنداعى اجىراماس بايلانىس, مىزعىماس سەنىم, ورتاق تاڭداۋ مەن ءبىرتۇتاس مۇددە قابىسىپ جاتىر.
ەلباسىنىڭ كۇش-جىگەرى مەن كورەگەندىگى سوندا, ول ۇلتقا دامۋدىڭ ەڭ وڭتايلى, ەڭ دۇرىس باعىتىن كورسەتىپ بەردى. مەملەكەت پەن قوعامدى جاڭارتۋدىڭ تۇپقازىق قاعيدالارىنىڭ ءبىرى «الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» قاعيداسى بولعانى بەلگىلى. بۇل قاعيدانىڭ قانشالىقتى دۇرىس بولعاندىعىن ءبىز بۇگىن مەيلىنشە تەرەڭ ءتۇسىنىپ وتىرمىز. نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ىرگەتاسىن بەكىتۋ, ورتا تاپتىڭ پايدا بولۋى, جالپى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋى بۇگىنگى تاڭداعى ساياسي جانە رۋحاني جاڭارۋلارعا جول اشىپ بەرىپ وتىر.
ءبىز جوعارىدا مىسالعا كەلتىرگەن «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ جانە دامۋ ستراتەگياسى» اتتى باعدارلامالىق ەڭبەگىندە ن.نازارباەۆ: ء«بىز قالىپتاسقان شىندىقتى بايسالدى باعالاپ, قانداي دا بولماسىن اسىرە قۇلشىنىستان باس تارتىپ, سابىرلى دا سالماقتى پراكتيتسيزممەن قارۋلانۋعا ءتيىستىمىز» دەپ جازدى. ەلباسىنىڭ وسى پراگماتيكالىق ۇستانىمى تاۋەلسىز مەملەكەتتى جاڭعىرتىپ, جاڭارتۋدىڭ نەگىزىنە اينالدى.
جاڭعىرۋ ساياساتى ناقتى ماقسات-مىندەتتەر توڭىرەگىندە جۇزەگە استى. ەكونوميكالىق رەفورمالار تابىستى جۇرگىزىلىپ, قوعامنىڭ جاڭا الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمى جاسالدى. حالىقتىڭ, ساياسي, قۇقىقتىق مادەنيەتى بارىنشا ءوستى. راديكاليزم مەن الەۋمەتتىك ماسىلدىققا توسقاۋىل قويىلدى. سونىڭ ارقاسىندا, جوعارىدا ايتقان تۇراقتىلىق پەن جاڭارۋدىڭ مىزعىمايتىن نەگىزى قالاندى.
دامۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى ىشكى ساياساتتاعى قولدانىس ءۇشىن عانا ەمەس, حالىقارالىق ارەناداعى تاۋەلسىز مەملەكەتتى تاپ باسىپ تانىتقان ءتولتۋما بەلگىمىزگە اينالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل ەكونوميكالىق, ساياسي, رۋحاني جاڭعىرۋعا باستايتىن مۇلدە جاڭا رەفورمالار ادىستەمەسى بولدى.
تاريحتان بەلگىلى, كوپتەگەن دامىعان ەلدەردەگى رەفورمالار ءتۇرلى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, ەكى-ءۇش مارتە قايتالانىپ جاسالدى. الىسقا بارماي-اق, ازياداعى, سونىڭ ىشىندە وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى رەفورمالاردى مىسالعا الساق تا جەتكىلىكتى.
تاۋەلسىز قازاقستانداعى رەفورمالار جاڭا پاراقتان, ناقتىراق ايتقاندا «تاقىر جەردەن» باستالدى دەسە دە بولادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قازاقستان ەكونوميكاسى ەشقانداي باسەكەگە قارسى تۇرا المايتىن, مەڭىرەۋ ءبىر تۇكپىردەگى كەڭەستىك ەكونوميكا ەدى. ەكونوميكانىڭ, قوعام مەن الەۋمەتتىڭ ونە بويى كەڭەستىك ساياسي جۇيە مەن يدەولوگيانىڭ شىرماۋىندا بولاتىن.
وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە مەملەكەت باسشىسىنا باتىل ءارى جەدەل مودەرنيزاتسيا جاساۋىنا تۋرا كەلدى. ول ءوز جەمىسىن بەردى دە. سول جىلدارداعى جاڭارۋدىڭ تابيعاتى يننوۆاتسيالىق, موبيليزاتسيالىق سيپاتتا جۇرگىزىلدى. ول ءۇشىن ءبىر جاعىنان باتىستىق تەحنولوگيالار مەن ەكونوميكالىق يننوۆاتسيالار قولدانىلسا, ەكىنشى جاعىنان الەۋمەتتىك, مادەني داستۇرلەردىڭ الەۋەتىن جاڭا زامانعا شۇعىل بەيىمدەپ, جۇمىلدىرۋعا تۋرا كەلدى.
مۇنداي تاۋەكەل قادام جاڭا مەملەكەتتەر مەن قوعامدار قۇرۋدىڭ ەرەكشە ۇلگىسى بولاتىن جانە ساياسي عىلىم تاريحىنا «نازارباەۆتىڭ مەملەكەتتىك ۇلگىسى» اتاۋىمەن ەنۋىنە تولىق قۇقى بار. وسىنداي شىن مانىندەگى اۋقىمدى باستامالار كەلەشەكتە مۇقيات زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى.
بىرنەشە جىل بۇرىن قوعام قايراتكەرلەرى, ونىڭ ىشىندە مەن دە بارمىن, ن.نازارباەۆتىڭ حالىق پەن مەملەكەت الدىنداعى باعا جەتپەس ەڭبەگىن ەسكەرىپ, «ەلباسى» مارتەبەسىن رەسمي ەنگىزۋ باستاماسىن كوتەرگەن ەدىك. بۇل باستاما ەلىمىزدە جاسالعان بىرەگەي, تابىستى قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتتى ءىس جۇزىندە لايىقتى باعالاۋ بولاتىن.
وسى تۇرعىدا ەلباسى مارتەبەسى تۋرالى زاڭ قابىلدانعانىمەن, مۇنى ۇلتتىق كوشباسشىلىق كونتسەپتسياسىن قالىپتاستىرۋدىڭ باسى عانا دەر ەدىم. ەندى «ەلباسى» ۇعىمىن ساياسي سوزدىكتە وراسان مودەرنيزاتسيالاردىڭ باستى فاكتورى رەتىندە, بىرەگەي قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋت رەتىندە قاراستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. مەملەكەتتى قۇرۋ مەن قوعامدى جاڭعىرتۋ پروتسەستەرىندەگى ەلباسىنىڭ فەنومەنى باياعىدا-اق تەوريالىق تۇجىرىمداردان پراكتيكالىق شەشىمدەرگە كوشكەن.
ەلباسى فەنومەنى ۇلتتىق جاڭعىرۋ جوباسىنىڭ باستى فاكتورىنا اينالدى. ءبىز بۇگىن قوعامدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە باعىت ۇستانعان الەمدىك دەڭگەيدەگى قايراتكەردىڭ زامانىندا تاريح جاساپ جاتىرمىز. ەڭ باستىسى, قازاقستاندىق دامۋ جولىنىڭ ەشقايدا بۇرىلمايتىنىنا, تەك العا باسا بەرەتىنىنە دەگەن حالىقتىڭ, قوعامنىڭ سەنىمى زور.
تاۋەلسىزدىك جانە ەلباسى دەگەندە – ۇلتتىق دامۋ مەن ۇلتتىق كوشباسشىلىق تۋرالى ايتقاندا, ءبىز جوعارىداعى توقتامداردى باسشىلىققا الۋىمىز كەرەك.
ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءۇشىنشى جاڭعىرۋدىڭ ءۇش باعىتتاعى اۋقىمدى مىندەتتەرى تۇر. ەكونوميكالىق دامۋعا ساياسي قولداۋ قاجەت. ال ولاردىڭ جاڭا داۋىردەگى ىرگەتاسى قوعامدىق سانانىڭ, جەكە تۇلعا بولمىسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى بولماق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى جاڭعىرۋدىڭ جاڭا ماقسات-مۇراتتارى مەن ءمان-ماڭىزى وسىنى مەڭزەيدى. وعان ۇلتتىق بىرلىك پەن قوعامدىق تاتۋلىق ارقىلى عانا قول جەتكىزە الامىز.
تاۋەلسىز قازاقستان شيرەك عاسىر اۋقىمىندا ادام تانىماستاي وزگەرگەن, ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتكەن مەملەكەتكە اينالدى. ال مۇراتى ماڭگى, ماقساتى بيىك, جاڭا ۇلگىدەگى مەملەكەتتى قۇرۋعا ەلباسى فاكتورى شەكسىز مۇمكىندىك بەردى.
وسى تاريحي ۋاقىتتى, جەتىستىكتەرىمىز بەن تابىستارىمىزدى, قۇندىلىقتارىمىزدى قادىرلەي, باعالاي ءبىلۋ بىزگە پارىز.
دارحان كالەتاەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
