قازاقستاننىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ جازعان «نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءومىربايان» كىتابى پرەزيدەنتتىڭ تۋعان جەرى شامالعان كەنتىنەن باستالادى. شامالعان شايى, اينالاداعى ءتاڭىرى تاۋلارى... كىتاپتى وقىعاندا مىناعان تاعى ءبىر مارتە كوزىڭ جەتەدى: ادام تابيعاتپەن, ءوز وشاعىمەن, تۋعان-تۋىسىمەن, ەلىمەن, دوستارىمەن بىرلىكتە بولىپ, ولاردىڭ قۋانىشىنا قۋانىپ, جەتىستىككە جەتكەندە قاسىنان تابىلعاندا, ءتاڭىر وعان جىلى قاباق تانىتادى ەكەن.
تۇلعانىڭ باسىپ وتكەن جولى اينالاسىنداعى ادامدار ءۇشىن ءاردايىم قىزىقتى. ازەربايجاندا جاس نۇرسۇلتاننىڭ ءومىرى وتتىڭ اراسىندا وتكەنىن كوبى بىلە بەرمەيدى. بولاتتان قۇيىلعان پەشتە وت-جالىنمەن شىڭدالعان جاس وعلان كەيىننەن ءومىردىڭ قيىن سىناقتارىن مويىماي كوتەردى.
كىتاپتى اسىقپاي وقىپ وتىرىپ تاعى ءبىر جاڭالىق اشتىم. ن.نازارباەۆتىڭ پىكىرلەرى مەن ارەكەتىنەن حالىققا, وتانعا قىزمەت ەتۋگە باعىتتالعان ءپالساپا كوردىم. ماڭىزدى ماسەلەلەرگە قاتىستى شەشىم شىعارماستان بۇرىن ونىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ جاعدايىن ويلايتىنىنا تاعى كۋا بولدىم. كەڭەس وداعىنان ءبولىنىپ شىعۋ ۇدەرىسى ەندى باستالعان ۋاقىتتا ن.نازارباەۆ ماڭىزدى شەشىم شىعاردى. ول 1989 جىلدىڭ 18 تامىزىنداعى ءتىل تۋرالى مالىمدەمە بولاتىن. «تاياۋدا باسپاسوزدە تىلدەر تۋرالى قازاق كسر زاڭىنىڭ جوباسى جارىق كورەدى, ونى رەسپۋبليكا عالىمدارى مەن ماماندارىنىڭ, مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلكەن توبى ۇزاق ۋاقىت بويى دايىندادى. بۇل قۇجاتقا تۇبەگەيلى باعا بەرىپ جاتقىم كەلمەيدى, بۇل – بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ءىسى. تەك جوبانىڭ قۇقىقتىق تۇجىرىمداماسىنىڭ باسقا رەسپۋبليكالاردا قابىلدانعان وسى تاقىلەتتەس زاڭدار تۇجىرىمدامالارىنان, اتاپ ايتقاندا, ونىڭ ينتەرناتسيونالدىق ءمانىن كۇشەيتۋ تۇرعىسىنان ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەتىنىنە نازار اۋدارعىم كەلەدى. جاڭا زاڭنىڭ اۆتورلارى باسشىلىققا العان باستى ولشەمدەردىڭ ءبىرى رەسپۋبليكاعا اتىن بەرگەن حالىقتىڭ شىنايى وركەن جايۋىنا باسقا ۇلتتار ادامدارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قىسىم جاساۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزۋگە بولمايتىندىعى تۋرالى تەرەڭ وي بولاتىن. جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىنىڭ ناقتى قورعالۋىن بارشا جۇرتشىلىق تۇبەگەيلى شارادان – وعان مەملەكەتتىك مارتەبەنىڭ زاڭدى تۇردە بەكىتىلىپ بەرىلۋىنەن شىن مانىندە ءادىل اڭعارىپ وتىر. الايدا وسىنداي قادام جاسالا وتىرىپ, بارلىق حالىقتار تىلدەرىنىڭ ەركىن دامۋىنا دا زاڭنامالىق جولمەن كەپىلدىك بەرىلەتىن بولادى. بۇل ورايدا ورىس ءتىلى ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى رەتىندەگى ءوز فۋنكتسيالارىن لايىقتى اتقارا بەرەتىن بولادى, ول بۇرىنعىداي ءاربىر حالىقتىڭ, ءاربىر ادامنىڭ قۋاتتى زياتكەرلىك الەۋەتتى ءرولىن ساقتاپ قالادى», دەلىنگەن اتالعان مالىمدەمەدە.
ن.نازارباەۆ جاساعان بۇكىل قادامدارىندا, قابىلداعان شەشىمدەرىندە ەلدەگى حالىقتار دوستىعىنىڭ ساقتالىپ, قورعالۋىنا ءاردايىم ءمان بەردى. ول دۇنيەنىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىندە تۇتانعان ءورتتى سوندىرۋگە ارەكەت ەتكەن جانە بەيبىتسۇيگىش باسشى رەتىندە تانىلدى. قولىمداعى ازەربايجان تىلىنە اۋدارىلعان كىتاپتاعى مىنا ءبىر بولىمگە نازار اۋدارعىم كەلەدى. 1991 جىلدىڭ 19-21 تامىزى ەدى. كسرو-دا «تامىز توڭكەرىسى» ورىن الدى. كوتەرىلىسكە قاراپايىم ادامدار ەمەس, مەملەكەت قايراتكەرلەرى شىققان بولاتىن. الىپ دەرجاۆانىڭ كۇنى بىتۋگە تايادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ قاتتى تولقىدى. الەمنىڭ نازارى كەڭەس وداعىنا اۋعان. كەز كەلگەن كۇنى كۇتپەگەن وقيعا ورىن الۋى مۇمكىن. وقيعانى اسا ىجداعاتتىلىقپەن باقىلاعان ن.نازارباەۆ ءوز ەلى ءۇشىن ۋايىمدادى. تولقىنىسقا تولى كۇندەردە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قولىنداعى داپتەرگە ماسەلەنىڭ ءمان-ماعىناسىن بىلاي تارقاتادى. «تامىزدىڭ 20-سىندا كەشكە ماعان ركفسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ عيماراتىنا ازىرلەنىپ جاتقان شابۋىل تۋرالى دەرەك كەلىپ ءتۇستى. مەن بىردەن كريۋچكوۆپەن بايلانىستىم. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى ەشتەڭە بولمايدى دەپ انت-سۋ ءىشتى. وعان سەنۋگە بولمايتىنىن ءتۇسىنىپ, مەن ركفسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ عيماراتىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان جالعىز اپپارات ارقىلى بىرنەشە رەت ب.ن.ەلتسينمەن بايلانىستىم, ول ۇرەيلى حاباردى راستادى. بوريس نيكولاەۆيچكە ءوزىمنىڭ قولداۋ كورسەتەتىنىمدى ايتىپ, بىردەن ياناەۆتىڭ ءنومىرىن تەردىم دە, وعان ءۇزىلدى-كەسىلدى نارازىلىق ءبىلدىرىپ, ركفسر جوعارعى كەڭەسىنە قارسى كەز كەلگەن كۇش قولدانۋ ارەكەتىنىڭ ەڭ اۋىر زاردابى بولاتىندىعىن قاتاڭ تۇردە ەسكەرتتىم. سودان كەيىن يازوۆقا تەلەفون سوقتىم, ونىمەن اڭگىمە 21 تامىز كۇنى تاڭعا جۋىق قانا بولدى. مەن وعان بىلاي دەدىم: ء«سىز – سولداتسىز, سوعىستى باستان وتكەردىڭىز. قولىڭىزدى ءوز بالالارىڭىزدىڭ قانىنا بوياماڭىز. وندا جاستار عانا تۇر». بارلىق اسكەردى جەدەل الىپ كەتۋدى تالاپ ەتتىم. ءسىرا, ولارعا وسى اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك...». جاڭا وداقتىق شارتتىڭ قول قويىلۋىنىڭ تاپ قارساڭىندا ءورىس العان تجمك انتيكونستيتۋتسيالىق ب ۇلىگىنىڭ توڭىرەگىندەگى وقيعالار وداقتىق ورتالىق پەن بىرىڭعاي مەملەكەتتى ساقتاپ قالۋدىڭ كەلەشەگى ساياسي تۇرعىدان مۇمكىن ەمەستىگىن ايقىن دالەلدەپ بەردى, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بەدەلىن ءتۇسىرىپ, كسرو-نىڭ تاراۋىن جەدەلدەتتى. كوكپ تاعدىرى مەن كەڭەستىك اسا ءىرى دەرجاۆانىڭ تاعدىرىنا وسىلايشا نۇكتە قويىلدى».
سول كۇننەن بەرى ءتاڭىر جەر بەتىنە جىبەرگەن ن.نازارباەۆتىڭ يىعىنا جاڭا جۇك ءتۇستى. ول – الەمنىڭ بەيبىتشىلىك ەلشىسى بولۋ! ءومىرىنىڭ ەڭ قيىن ساتتەرىندە كەيدە بيىكتىكپەن, كەيدە اقىلمەن ماسەلەنى شەشىپ وتىردى. قان توگىلگەن جەرگە ونى سۋمەن جۋ ءۇشىن اتتاندى. بەيبىتشىلىك ورنادى. بۇۇ-نىڭ بيىك مىنبەرلەرىندە داۋىسى ەستىلىپ, رەسەي-تۇركيا الاۋىزدىعى تۋىنداعاندا ونىڭ وڭ شەشىمىن تاپتى.
ن.نازارباەۆتى ءبىزدىڭ ازەربايجاندا دا وتە جاقسى كورەدى. بىزدەگىلەر ونى تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى, اقساقالى رەتىندە ەسەپتەيدى. ازەربايجان پرەزيدەنتىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسي ماسەلەلەر جونىندەگى كومەكشىسى, ءبولىم باسشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءالي حاسانوۆ ن.نازارباەۆتى زاماناۋي قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەپ ەسەپتەيدى. «ن.نازارباەۆتىڭ جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا نازار اۋدارارلىق جانە كورەگەن شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى 1998 جىلى ەل ورتالىعىن استاناعا كوشىرۋى بولدى. شاھاردىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا بارعان مارقۇم گەيدار اليەۆ ەلوردانىڭ استانا اتانۋى قازاق حالقىنا قايىرلى بولاتىنىن ايتا كەلە, بۇل قالانىڭ بارشا تۇركى الەمىنىڭ استاناسى اتاناتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. قازىرگى تاڭدا استانا ۇلكەن-ۇلكەن فورۋمدار, حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار, الەمدىك ولشەمدەگى شارالار وتكىزەتىن مەكەنگە اينالدى», دەيدى ول.
جالپى, قازاقستان – تۇركى الەمىنىڭ استاناسى. استانا قالاسى – ن.نازارباەۆتىڭ تاريحتا قالاتىن قولتاڭباسى. استانا شاھارىن ەلوردا ەتۋ ارقىلى شاھاردىڭ زاماناۋي كەلبەتى قالىپتاستى. ازەربايجان مەملەكەتتىك ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ساياساتكەر راسيم مۇساباەۆتىڭ پىكىرىنشە, ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگى مەن ۇتىمدى ساياسي شەشىمدەرىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان وتە از ۋاقىت ارالىعىندا كەڭەستىك شىنجىردان قۇتىلا ءبىلدى. ول ەلىندەگى بەيبىتشىلىك, اماندىق پەن ساۋلىقتىڭ كەپىلى بولدى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەنادا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋى, تاۋەلسىزدىك العان تۇستا بۇۇ قۇرامىنا ەنۋى, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋى – قازاق كوشباسشىسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسى.
ازەربايجان ساياساتكەرى جانە مەملەكەتتىك ۋاكىل راسيم مۇساباەۆ ن.نازارباەۆپەن 90-جىلدارداعى كەزدەسۋىنىڭ اسەرىمەن بىلاي بولىسەدى: «1991 جىلدىڭ تامىزى ەدى. مەن ازەربايجان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى بولىپ قىزمەت اتقاراتىنمىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋلى قاراباقتاعى ارمەنيا-ازەربايجان شيەلەنىسىن شەشۋ ماقساتىندا بوريس ەلتسينمەن بىرگە كەلدى. وسى ساپاردان كەيىن دە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كسرو-نىڭ مەملەكەتتىك كەڭەستەرىندە, تمد سامميتتەرىندە ءاردايىم ازەربايجان تاراپىن قولداعانىنىڭ كۋاسى بولدىم. ەكىجاقتى جانە حالىقارالىق ماسەلەلەردى شەشۋ بارىسىندا, ەكى ولكەنىڭ جاعدايى شيەلەنىسكەن, جاعدايى مۇشكىلگە اينالعان ساتتە بەيبىتشىلىك ەلشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حاقتىڭ داۋىسىن جەتكىزىپ, سوڭعى شەشىمدى ايتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسقارعان قازاقستان – قازىرگى تاڭدا ازەربايجاننىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەسى. سونداي-اق ۇزاق جىلدار ازەربايجاندى باسقارعان گەيدار اليەۆپەن, قازىرگى ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆپەن بىرگە ونىڭ ماڭگىلىك دوستىعى جالعاسا بەرەدى».
تۇركى الەمى كوشباسشىسىنىڭ ومىرىنەن اقپارات بەرەتىن كىتاپتى اۋدارعان كەزدە ونىڭ دوستىق پەن سەنىمگە ماڭىز بەرەتىنىن ءتۇسىندىم. ن.نازارباەۆ تۋرالى ازەربايجاندىق «داڭق» وردەنىنىڭ يەگەرى سابىر رۇستەمحانلىنىڭ ايتۋىنشا, قاراباق ءۇستىن قارا بۇلت جاپقاندا, ارمەنيالىقتار ازەربايجان توپىراعىن تاپتاپ وتكەندە ن.نازارباەۆتىڭ تۇركى الەمىندەگى ءرولى انىق بايقالدى. وتانىمىزدىڭ جاعدايى اۋىر كەزەڭدە رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسينمەن بىرگە باكۋعا كەلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوزدەرىنەن وتە تەرەڭدىك كوردىم. مەن وعان حالىقتىڭ قالاۋىن جەتكىزدىم. ن.نازارباەۆتىڭ كوزىندەگى تەرەڭدىك 1986 جىلعى جەلتوقساندا الماتىدا شەرۋگە شىققان بوزداقتاردىڭ تابى ەدى. ول حالقىمىزدىڭ باسىنا تۇسەتىن جاعدايدى ءتۇسىندى. سابىر رۇستەمحانلى گ. اليەۆ پەن ن.نازارباەۆ ءبىر-ءبىرىن قاتتى سىيلاعانىن ايتادى.
ن. نازارباەۆ تۇركى الەمىنىڭ ابىز كوشباسشىسى رەتىندە ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرگە العاش بولىپ ارالاسادى. ونىڭ ءالىپبي اۋىستىرۋعا قاتىستى شەشىمى حالىقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە ورايلاستىرا جاسالعان ىرگەلى شەشىم. ءبىز ءبىر كوكتەن تاراعان باۋىر حالىق رەتىندە ن.نازارباەۆتىڭ باستامالارىن قولدايمىز.
«نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءومىربايان» كىتابىن اۋدارىپ بىتكەننەن سوڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستانىمى كەلەشەكتەن وتكەنگە, وتكەننەن كەلەشەككە كوپىر بولعانىن كوردىم. ونىڭ وتكەندى ۇمىتپايتىن ەرەكشەلىگى بار. تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا اتا-بابامىزدان بىزگە مۇرا بولىپ قالعان مادەنيەتىمىزگە نەگىزدەلە وتىرىپ, مادەنيەت پەن تاريحتى ساقتاپ قالۋدىڭ جولدارىن اشىپ كورسەتتى. ءتاڭىر نۇرسۇلتان نازارباەۆتى سىناقتاردى مويىماي كوتەرىپ, حالىققا قىزمەت ەتەر قاعان بولسىن دەپ جىبەردى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ونىڭ ارەكەتى كوك تۇركىلەردىڭ, تونىكوكتىڭ, بىلگە قاعاننىڭ تاستارعا جازىپ, بىزگە جولداعان جازبالارىندا ايتىلعان «كوكتەن كوك قۇلاعانشا, جەردە جەر جارىلمايىنشا, تۇركىلەردىڭ بىرلىگىن ەشكىم بۇزا المايدى...», دەگەن جازۋدىڭ جالعاسى ىسپەتتى. ن.نازارباەۆ قازاق تاريحىنىڭ وتكەنىنە كۇمانمەن قاراعانداردىڭ جوسپارىن استى-ۇستىنە ءتۇسىردى.
بۇگىندە 127 ەتنوستى ءبىر ارناعا توعىستىرعان قازاقستاننىڭ قۋانىشى مەن جەتىستىگىنە بارشا تۇركى الەمى قۋانادى. قازاقستان پرەزيدەنتى ايماقتا, ءوز ولكەسىندە تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمنىڭ كەپىلى بولىپ وتىر. مەملەكەتتىڭ ءتۇبى تۇركى, ءوزى قازاق ەكەنىنە ءبارىنىڭ كوزىن جەتكىزدى. ياعني كەز كەلگەن ادام بۇل جەردە ءوزىن قازاق سەزىنە الادى.
ونىڭ ءار پىكىرى ءپالساپا مەن ويعا تولى. ول ەڭ اۋىر ءارى قيىن كەزەڭدەردە باسشىلىق كورسەتىپ, ماسەلەنىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنىڭ جولىن تاپتى. ەلدەگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي تاۋەلسىزدىكتەن بولەك, تاۋەلسىز ويلانۋعا مۇمكىندىك تۋدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاق حالقى كەڭەس وداعىنىڭ ماجبۇرلەگەن تىلىندە ەمەس, ءوز انا ءتىلى – قازاق تىلىندە سويلەپ, ءوز ءتىلى مەن بولمىسىن كورسەتۋگە قول جەتكىزدى. قازاق جاستارى «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى الەمنىڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, وتانىنىڭ دامۋىنا, تاريحتى جاڭادان باستاۋعا كىرىسىپ كەتتى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە ەرەكشە جوبا قولعا الىندى. ونىڭ اتى – «سەرپىن». قار استىنان شىققان بايشەشەك سەكىلدى «سەرپىن – 2050» باعدارلاماسى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك بىرەگەيلىگىن نىقتاۋعا ارنالعان جوبا.
ازەربايجانداعىلار تۇركى بىرلىگى قازاقستان شاڭىراعى استىندا جۇزەگە اساتىنىنا سەنىمدى.
ايدا ەيۆازوۆا,
جۋرناليست-پۋبليتسيست
باكۋ (ازەربايجان)
