كەلىنشەكتىڭ بالاسى (باللادا)
I
جاڭا ۋايىم جاماعان ەسكى قايعى –
جالعىزدىقتىڭ جامالىن وسقىلايدى.
ەرسىز ءۇيدىڭ ەڭسەسىن ەزە باسىپ,
تاعى دا ءبىر قالاعا كەش قۇلايدى.
بوساعادا تۇر ءۇنسىز سۇراق اۋىر:
قايدا بارماق سۇراپىل مىنا ءداۋىر؟..
بيىگىنە جەتەر مە, بەسىگىنەن
بەينەتىنە ءبىر ءوزى شىداعان ۇل.
جالعىز باسقا كۇن – تىربىڭ, تۇندەر – نالا,
ونى ءسىرا كورەدى كىمنەن عانا؟..
اق قاعازداي جۇقارعان جۇيكەسىنە,
تاعى ءتيدى ەسىكتەن كىرگەن بالا.
بولتىرىكتەي ءبۇرىسىپ جارالانعان,
جاۋىنگەردەي جاۋتاڭداپ جازالانعان.
كىرگەن بالا – ءوز ۇلى ون جاستاعى,
تاعى تاياق جەپ كەپتى بالالاردان.
– ەز-اۋ, – دەيدى كەلىنشەك كۇيىپ كەتىپ,
– ەز-اۋ, – دەيدى جەلكەدەن ءتۇيىپ, زەكىپ.
– نە بولدى ەندى, ءبىر جەرىڭ اۋىردى ما؟
– كىم ول؟ – دەيدى قايتادان ءيىپ كەتىپ.
– ەرىك, – دەدى,
(كەلىنشەك قايتا اينالدى).
– تاعى سول ما؟
(تاعى دا ايقايلادى):
– سەنەن جاسى كىشى عوي, جەتپەي مە ءالىڭ؟
– جەتەدى ءالىم...
(ارى قاراي ايتا المادى).
– جەتسە نەگە, سورلى ەدىڭ قانداي عانا؟
(ارىنداعان اشۋدان تانبايدى انا).
– جەتەدى ءالىم, – دەدى ۇلى قاتۋلانىپ,
– بىراق ونىڭ اكەسى بار عوي, ماما!..
سولق ەتتى مي, كوز الدىن تۇمان باستى,
سۇرتە المادى جانارعا تۇنعان جاستى.
باعالانعان بالداي دەپ ءتاتتى ءومىردىڭ,
ءبىر سويلەمى شىعار بۇل ۋدان دا اششى.
جاساعانمەن ءبىر جاۋاپ قايتارماق ءتۇر,
وعان ەندى قانداي ءسوز ايتا الماق بۇل؟
«اكەم قايدا, قايدا اكەم؟» دەگەن داۋىس,
تار كەۋدەنىڭ ىشىندە ايعايلاپ تۇر.
ءوز داۋىسىن ءوزى ەستىپ ساناداعى,
وي شىڭعىرىپ, ءجۇزى ءۇنسىز قابارادى.
كەۋدە كەرگەن ايقايدى كەرى يتەرىپ,
كەڭىردەكتەن جۇتىنىپ سازارادى.
وتكەن كۇننىڭ وتكىنشى «جىرىن» الگى,
سۇراماستاي بولاتىن ۇلى ماڭگى.
«بىراق ونىڭ اكەسى بار عوي, ماما!»
و, شەرلى ءسوز!
جاڭعىرىپ تۇرىپ الدى.
قان قۇيىلىپ قاپيا زەردەسىنە,
ەسەڭگىرەپ, كەلگەندەي ەندى ەسىنە.
قوس قولىمەن ءوز باسىن ءوزى سۇيەپ,
ءىلبىپ باسىپ كىردى انا بولمەسىنە.
نايزاعايدان اتىلعان وت سىڭايلى,
كوكىرەگىن قاق ءتىلىپ ءوتتى قايعى.
كوتەرىلگەن كەۋدەدەن اساۋ اعىن,
جانارىنىڭ جاعاسىن سوققىلايدى.
ەندى ۇققانداي بالا ەمەس, زار ەكەنىن,
ەندى ۇققانداي اكە ەمەس, انا ەكەنىن.
جالعىزى عوي جالعىزى,
جالعىزىنىڭ,
جالعىز عانا تىلەگى بار ەكەنىن...
سىرتتا بوران, سىقىرلاپ قىس سۇيەگى,
قىراۋ باسقان تەرەزە جىپسيەدى.
ەكى جالعىز وتىرعان ەكى بولمە,
ەرەگەسكە تۇسكەندەي تۇكسيەدى.
«ماما, – دەيدى ىشىنەن, مەن ەمەسپىن,
شىدار ەدىم بارىنە ەرەگەستىڭ.
«كەلىنشەكتىڭ بالاسى» دەگەندە ولار,
شىدامادىم, شىداماي توبەلەستىم...
– اكەم بار, – دەپ ايتا الماي ەش بالاعا,
توبەلەستىم شىداماي كەش مەنى, انا.
ۇقساس نەگە سەنىمەن فاميليام,
ولاي ەمەس كلاستا ەش بالادا».
ءسابي – جۇرەك نە سىرىن جاسىرادى,
ءبىر مۇڭىنان ءبىر مۇڭىن اسىرادى.
«اكەسى ولگەن بالا بار بىراق ونى,
اكەسىنىڭ اتىمەن شاقىرادى.
ايتشى, ماما, ايتپايسىڭ اتىن نەگە؟
ۇيگە ءبىزدىڭ سۇقپايدى ول باسىن نەگە؟
ولگەن بولسا ەگەردە مولداعا ايتىپ,
وقىتپايمىز جۇمادا حاتىم نەگە؟..».
سان ساۋالدار جالىنى شارپىپ وتكەن,
كىم تۇسىنەر جاس جاننىڭ زارپىن وكتەم.
جاسى ونعا جەتكەنشە و, قۇدىرەت,
قانشا ۋايىم جۇرەگىن جانشىپ وتكەن.
ءبىر بولمەدە بوزدايدى بالا – جۇرەك,
ءبىر بولمەدە سىزدايدى انا – جۇرەك.
وسكەن سايىن بالاسى قۋانۋشى ەد,
وسكەن سايىن الاڭى بارادى ۇدەپ.
«جالعىز عانا تىلەكپەن جەتسىن دەگەن,
ق ۇلىنىم-اي, كۇنىڭنەن ەس بىلمەگەن,
جالعىز ءوزىم جولىڭا جانىمدى ساپ,
كەم, قور بولماي ەشكىمنەن ءوسسىن دەپ ەم...»
بيىل جازدا اۋىلعا ەرتپەك ەدى,
بارماي قويىپ, اناسى سوككەن ونى.
«مىناۋ كىمنىڭ بالاسى؟» دەپ قادالىپ,
سۇراي بەرگەن شالداردى ول جەك كورەدى.
قازىر سولاي, ومىرلىك بۇرالاڭدا,
جاۋاپ بەرىپ قاسقايىپ تۇرا الار ما؟
كۇمىلجيتىن كۇن كەلەر ەرتەڭ ءالى,
ەر جىگىتتىڭ ءۇش جۇرتىن سۇراعاندا.
ويحوي, وسىناۋ زاماندا ار قۇلاعان,
قانشا جۇرەك كەۋدەدە قان جىلاعان.
قالدى قايدا قازاقتىڭ قايران كۇنى,
جەتىم جىلاپ, جەسىرى قاڭعىماعان؟
اناسى – سور, سامايىن سور اعارتقان,
اكەسى – قور, قاۋقارسىز كوز الارتقان.
وتاعاسىز وڭ جاقتان «وتاۋ» شىقتى-اۋ,
كەشىرە گور, بىزدەردى و جاراتقان!..
تويدا شاپقان تايىنا جۇلدە بايلاپ,
ءوز اۋىلى, ءوز جەرى جۇرگەن ويناپ.
اكەسى ولگەن كەي بالا سورلى ەمەس-اۋ,
اۋلەتىمەن وسەتىن بىرگە قايناپ.
تالقىلانعان تاعدىرلى كەشۋى بار,
بىرەۋ كەلىپ سيپارعا كەكىلى بار.
قابىرعادان قان كەشكەن بۇل قازاقتا,
ءوستى قانشا جەتىم قىز, جەتىم ۇلدار.
دۇشپانىڭنىڭ باسىنا بەرمەسىن دەر,
بۇل جەتىمنەن وزگەشە ول جەتىمدەر.
«مەنىڭ اكەم ەل قورعاپ سوعىستا ولگەن»,
دەپ قاسقايىپ جەتىلدى سول جەتىمدەر.
سول اكەلەر وققا ۇشىپ قامالىندا,
جاتقان شاقتا بەرىسپەي اجالىنا.
ۇل-قىزىنىڭ بەينەسى قالعان شىعار,
ەڭ سوڭعى رەت اشىلعان جانارىندا...
قۇداي ايداپ تۇبىندە ءبىر اكەلەر,
دەگەن ءۇمىت ەمەستەي ءسىرا, سونەر.
تانىمايتىن ۇل-قىزى تىلەكشى بوپ,
جەر بەتىندە ءجۇر قانشا ءتىرى اكەلەر.
بىرەۋگە بار, بىرەۋگە زارداي ءومىر,
ىرعالاسىڭ تامىرى بارداي ءومىر.
جەتى اتاسى تۇگىلى ءبىر اكەنىڭ,
دەرەگى جوق قاڭباقتاي قانداي ءومىر؟
بارادى ۋاقىت سىناپتاي سىرعىپ اعا,
كىمدى اياماق, جۇباتپاق كىمدى عانا؟!
ون جاستاعى جەتىمنىڭ وبالىمەن,
وينايدى-اۋ كەپ وپاسىز تۇنگى قالا.
دەرتتەي مەڭدەپ جايىلىپ جانعا بار مۇڭ,
دىزىلدايدى ۇشىنداي قانداۋىردىڭ.
ەلەۋرەيدى ماس قوعام شەرىن ءىشىپ,
شەجىرەدەن اداسىپ قالعان ۇلدىڭ.
قۇتىرىنعان اق بوران دالاداعى,
مۇڭعا ۇلاسىپ ۇدەيدى ساناداعى.
ەكى جالعىز وتىرعان ەكى بولمە,
ەرەگەسكە تۇسكەندەي قابارادى...
ەكەۋى دە ءبىر-ءبىرىن جانىعانداي,
ەكەۋى دە بىرەۋدى ساعىنارداي...
ەكى كىرپىك ايقاسپاي ارپالىسار,
ۇزاق ەدى قاڭتاردىڭ تاڭى قانداي...
II
بۇل ومىردەن كۇتكەنى, كۇتپەگەنى,
ءبارى سورداي سەزىلىپ تىستەنەدى...
وي ماڭگىرتىپ ۇيقىعا كەتكەن بالا,
اكە جايلى ب ۇلىڭعىر ءتۇس كورەدى.
قولتىعىندا شاڭعىنىڭ قوس تاياعى,
اۋىق-اۋىق بىردەڭە جەپ قويادى.
ءبىر كىسىمەن بىرگە ءجۇر بوكس زالدا,
«اكەم وسى كىسى ەكەن» دەپ قويادى.
كەلگەن جەرى جارىلىپ جول بەرەردەي,
بويى قانداي شىركىن-اي, ەڭگەزەردەي.
دەلەبەسى قوزادى
الىپ كىسى,
ارقاسىنان ءبىر قاعىپ دەم بەرەرەدەي.
قاراعانشا شارق ۇرىپ اينالاعا,
كەتە قالدى تاعى دا قايدا عانا؟
اكەسىنە انەكي, سالەم بەردى,
كۇزەتشىسى مەكتەپتىڭ ايدار اعا.
كوڭىلى شات اينالا كوك وسكىن بوپ,
كورە قالىپ ەرىكپەن ەگەسسىن كەپ.
ايعاي سالماق بولادى:
«كوردىڭدەر مە,
كەلىنشەكتىڭ بالاسى ەمەسپىن», دەپ.
بوي جەتپەسە كيىمگە شەگەدەگى,
اكەسى الىپ تاعى دا, بەرەدى ونى.
قايتا جوق بوپ كەتەدى سودان كەيىن,
«تاستاپ كەتتىڭ دەگەنشە نەگە مەنى؟»
تىعىلىنباق ەكەن دەپ بالا مىنا,
تۇرادى ءۇنسىز تىعىلا قالادى دا.
اتىن اتاپ اكەسى «تۇر» دەگەندە,
ماماسى كەپ وياتتى ساباعىنا...
III
كوزدەن شىققان كەرمەكتىڭ ءدامىن تالماپ,
ىڭىرسيدى قاڭتاردىڭ تاڭىن قارماپ.
نەگە شىركىن, بۇل توردە وتىرمايدى,
ەسىگىندە بىرەۋدىڭ جالىنعان باق؟..
بىرەۋ بارداي بار مۇڭىن ۇعاتىنداي,
قۇشاق جايىپ الدىنان شىعاتىنداي.
تۇسىنىكسىز ءومىرىن ءتۇس ارالاس,
تۋ سىرتىنان باقىلاپ تۇراتىنداي.
ديىرمەنى تىرلىكتىڭ شاڭدى بالاق,
شىر اينالار تاعى دا جاندى قاجاپ.
اۋلاسىنا كىرگىزىپ مەكتەبىنىڭ,
تۋ سىرتىنان اناسى قالدى قاراپ.
قاراي بەردى ۇلىنا تاعات قالماي,
قالعان ينە سەكىلدى ساباقتالماي...
ارقاسىنا سۋمكا ەمەس ق ۇلىنشاعى,
اۋىر سۇراق ارقالاپ باراتقانداي.
شالعانداي-اق سەلت ەتتى ساناسىن وت,
ەلەستەدى دەرتتەي بۇل داۋاسى جوق.
ومىرگە ءالى كەلمەگەن نەمەرەسى –
اۋلەتى جوق اكەنىڭ بالاسى بوپ.
ەلەستەدى, قيالى قيىر كەزىپ,
بيلەيتىندەي كەي ساتتە ميىن جەلىك...
شىرق ءۇيىرىپ قايتەر ەد اكەتپەسە,
تىرلىك دەگەن تىنىمسىز قۇيىن كەلىپ.
IV
الا قۇيىن كەۋلەگەن ءىشىن ەرەن,
بار ساۋالىن بالانىڭ تۇسىنەر ەڭ.
ۇيىرىنەن اداسقان جاپان تۇزدە,
ق ۇلىن داۋسىن ەستىسەڭ كىسىنەگەن.
«جەتى اتاڭدى بىلمەسەڭ, نە بىلەسىڭ؟» –
دەگەن دالا ۇكىمى تەگىنە سىن.
سايقال قالا شەرتەدى ساق-ساق ك ۇلىپ,
اۋلەتى جوق قازاقتىڭ «شەجىرەسىن»...
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى
