قازاقستاندا تۇڭعىش ەنتسيكلوپەديالىق ادەبيەتتەردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ءوزى دە باسپا تۇساۋى كەسىلگەن ءدال سول جىلداردان باستاۋ الادى. بۇل ۋاقىت ىشىندە باسپا ءتاي-ءتاي باسىپ قاز تۇرۋدان باستاپ, العاشقى قالىپتاسۋ, ءوسىپ-جەتىلۋ, اقىرىندا تولىسۋ مەن كەمەلدەنۋ كەزەڭدەرىن باسىنان وتكەردى. ەلىمىزدەگى باسپا قۇرىلىمىندا ەنتسيكلوپەديالىق ادەبيەتتەردىڭ جانرى, ادەبي, عىلىمي كريتەريى مەن ءستيلى, تەحنيكالىق جۇيەسى تۇڭعىش رەت جاسالىپ, قالىپتاستى. ەنتسيكلوپەديالىق ادەبيەتتەردى پايدالاناتىن, ونى وقىپ تۇسىنە الاتىن وقىرمانداردىڭ بىرنەشە ۇرپاعى ءوسىپ شىقتى. عىلىم مەن ءبىلىم سالالارى بويىنشا ەنتسيكلوپەديالىق ماقالالار جازۋعا قۇقىقتى عالىمدار مەن جوعارى بىلىكتى مامان اۆتورلار شوعىرى قالىپتاسىپ, ولاردىڭ دا بىرنەشە ۇرپاعى دۇنيەگە كەلدى.
ەنتسيكلوپەديالىق باسپادا جۇمىس ىستەي الاتىن جان-جاقتى ءبىلىمى مەن قابىلەتى بار رەداكتور, كوررەكتور, تەحنولوگ, وپەراتور كادرلاردىڭ بىرنەشە بۋىننان تۇراتىن ۇلكەن توبى تاربيەلەنىپ شىقتى. بۇل تۇرعىدان العاندا ەنتسيكلوپەديالىق باسپا وزىنشە ءبىر ەرەكشە مەكتەپتىڭ ءرولىن اتقاردى. ەنتسيكلوپەديا ءوزىنىڭ «بىلىمدەر جيىنتىعى» دەگەن اتىنا لايىقتى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. 50 جىلدىڭ ىشىندە بىرنەشە جۇزدەگەن ەنتسيكلوپەديالىق جيناقتار, قالىڭ-قالىڭ تومدار جارىق كورىپ, وقىرمان ەنتسيكلوپەديالىق اقپاراتپەن بارىنشا تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. ەنتسيكلوپەديالىق بىلىمدەردىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىك سۇرانىستارىمەن بىتە قايناسىپ كەتۋىنىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ بۇرىنعى «قىزىق رومان وقۋ» دەڭگەيىندە عانا كەنجەلەپ قالعان رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق بولمىس-ءبىتىمى قايتا تۇلەپ, عىلىمي-كوپشىلىك جانە تانىمدىق اقپاراتتارمەن ەمىن-ەركىن ارالاساتىنداي بيىككە كوتەرىلدى.
باسپا «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» (قسە) 12 تومىن 1978 جىلعا دەيىن شىعارىپ بولدى. ءار تومى 40 000 دانامەن تارالىپ, 120 باسپا تاباق كولەمىندە جارىق كورگەن 12 تومدا بارلىعى 50 مىڭعا جۋىق ماقالا جاريالانىپ, ونىڭ 30 پايىزى ۇلتتىق (جەرگىلىكتى) تەرميندەر مەن ۇعىمدارعا ارنالدى. 13 مىڭعا جۋىق كارتا, سۋرەت جانە باسقا دا كورنەكى ماتەريالدارمەن بەزەندىرىلدى. «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىن» جاساۋعا قازاقستاننىڭ جانە بۇرىنعى كسرو-نىڭ اسا ءىرى عىلىمي ورتالىقتارى مەن كورنەكتى عالىمدارى, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارى, مادەنيەت قايراتكەرلەرى, پارتيا, كەڭەس جانە باسقا دا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنىڭ, مۇراجايلار مەن مۇراعاتتاردىڭ, كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى, تاعى باسقالار قاتىستى. ولار بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان, قوعامدىق نەگىزدە اتقاردى. اسا ءىرى 50 عالىم مەن ماماننان قۇرىلعان باس رەداكتسيا جانە ونىڭ كۇندەلىكتى جۇمىس ىستەيتىن عىلىمي-رەداكتسيالىق اپپاراتى (130-داي ادام) جەمىستى ەڭبەك ەتتى. بارلىق ماتەريال 300-دەن اسا عالىم مەن مامان تارتىلعان 35 سالالىق رەداكتسيالىق كەڭەستىڭ قاراۋىنان ءوتتى; ولار عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ 47 سالاسىن قامتىدى. اۆتورلار سانى 8000-عا تارتتى, ياعني ءار تومنىڭ ماقالالارىن جازۋعا ورتا ەسەپپەن 600–700 ادام قاتىستى. وقىرمان قسە تومدارىنان بارلىق قۇرلىقتار مەن مۇحيتتار, ەلدەر مەن حالىقتار, شەكسىز دە شەتسىز اسپان الەمى مەن جەر قويناۋى جايىندا تولىق تۇسىنىك الدى. عىلىمدار, ولاردىڭ سان الۋان سالالارى, ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى, ءوزارا كىرىگۋى, جاڭا سالالاردىڭ پايدا بولۋى, ادامنىڭ تابيعاتپەن قارىم-قاتىناسى, ت.ب. جان-جاقتى باياندالدى. قوعامدىق ءوندىرىستىڭ بارلىق سالالارى, ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, مادەني قۇرىلىس, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى, ت.ب. سالالار عىلىمي جانە ناقتى دەرەكتەرمەن سيپاتتالدى. باس رەداكتسيا 12 تومدىقتان كەيىن ءتۇرلى سالالىق ەنتسيكلوپەديالار مەن انىقتامالىقتار, سوزدىكتەر شىعارا باستادى.
ارينە «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى» كەڭەستىك جانە سوتسياليستىك كەزەڭنىڭ ءونىمى بولعاندىقتان, وعان سول كەزدەگى ساياسي-يدەولوگيالىق بىرجاقتى كوزقاراستىڭ اسەرى بولعانى ءسوزسىز. ماسەلەن كوپتەگەن قوعامدىق-ساياسي جانە جەرگىلىكتى ۇلتتىق ماسەلەلەر ەنتسيكلوپەدياعا كىرمەي قالدى, كىرگەنى پارتيالىق جانە تاپتىق تۇرعىدان تۇجىرىمدالدى. مىنە, وسى سەبەپتەن دە, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, ەنتسيكلوپەديانى جاڭارتۋ قاجەتتىگى تۋدى. وسىلايشا, 1998-2007 جىلدار ارالىعىندا 10 تومدىق «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى دۇنيەگە كەلدى. ءار تومنىڭ كولەمى 140 باسپا تاباق شاماسىندا بولدى.
10 تومدىق ەنتسيكلوپەديا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە ساي جانە عىلىمي تۇرعىدا جازىلىپ, بۇرىنعى 12 تومدىقتان تۇبىرىمەن وزگەشە, جاڭا ساپادا جارىق كوردى. مىسالى, كەڭەستىك ەنتسيكلوپەديانىڭ 5-تومىندا كەنەسارى قاسىموۆقا «قازاقستانداعى فەودالدىق مونارحيالىق قوزعالىستار باسشىسى» دەگەن انىقتاما بەرىلىپ, ول نەگىزىنەن حاندىق باسقارۋ جۇيەسىن قايتا ورناتۋدى عانا كوزدەدى, ەڭبەكشى حالىقتىڭ مۇددەسىن ويلامادى, اسكەرى دە تەك ءوزىنىڭ جاقىن تۋىستارىنان قۇرالدى, «بارلىق قازاق جەرىن ابىلايدان قالعان ءوز مۇرام» دەپ ەسەپتەپ, ونى شارۋالارعا ءبولىپ بەرۋدەن اۋلاق بولدى دەگەن سىڭارجاق تەرىس تۇجىرىم جاسالعان بولسا, ال ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديانىڭ 4-تومىندا ول (كەنەسارى) ءوزىنىڭ «مەملەكەت قايراتكەرى, اسكەري قولباسشى, قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كوسەمى, قازاق حاندىعىنىڭ سوڭعى حانى» دەگەن شىنايى مارتەبەلى اتىنا يە بولىپ, ونىڭ كۇرەسى «رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاقستاندا جۇرگىزگەن وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى كوتەرىلگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس» دەپ ءادىل دە عىلىمي تۇرعىدان باعالاندى. سونداي-اق كەڭەستىك ەنتسيكلوپەديا «جۇمعان اۋزىن اشپاعان» نەمەسە ءوڭىن وزگەرتىپ كورسەتكەن 1920-1930 جىلدارداعى قازاق جەرىندەگى بولشەۆيكتىك ديكتاتۋراعا, اشتىق, قۋعىن-سۇرگىن, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا قارسى تۇرعان 300-دەن اسا كوتەرىلىستەر شىندىعى مەن تاريحى ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا ارقىلى تۇڭعىش رەت جالعاننىڭ جارىعىنا شىقتى. مۇنداي مىسالدار از ەمەس.
تۇڭعىش ءتول ەنتسيكلوپەديانى جاساۋ تۇجىرىمداماسى سول كەزدە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى كوپشىلىككە جاريا ەتىلىپ, سوزتىزبەسى ەلىمىزدىڭ عىلىمي مەكەمەلەرىندە, وبلىستاردا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وتكەن پىكىر الىسۋدان سوڭ, باس رەداكتسيا كەڭەسىندە تانىمال عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلانىپ بەكىتىلدى. تالقىلاۋ بارىسىندا 5000-نان اسا ۇسىنىستار ءتۇستى. ەنتسيكلوپەديا ماقالالارىن جازۋعا وتاندىق جانە شەتەلدىك بىلىكتى عالىمدار اتسالىستى. دايىندالعان ماقالالاردىڭ بارلىعى عىلىمي ساراپتاۋدان وتكىزىلدى. 10 تومدىقتىڭ تەك 1-تومىنا عانا 40 مىڭداي ماقالا, سۋرەت, كارتا ەنگىزىلىپ, ونى اكادەميكتەردەن باستاپ مەكتەپ وقۋشىسىنا دەيىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى ەسكەرىلدى. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديانى ءتۇزۋ بارىسىندا قازاق حالقىنىڭ, جالپى تۇركى جۇرتىنىڭ ادامزات وركەنيەتىنە قوسقان وزىندىك ۇلەسىن كورسەتۋگە باسا نازار اۋدارىلدى. وسى ماقساتپەن دالامىزدا ساقتالعان ماتەريالدىق ەسكەرتكىشتەر, وتاندىق جانە شەتەلدىك مۇراجايلار قورىندا تۇرعان جادىگەرلەر, اۋىز ادەبيەتىمىزدىڭ بەلگىلى ۇلگىلەرى تۇگەلگە جۋىق قامتىلدى.
سوڭعى تومى 2007 جىلى شىققان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديادان كەيىن «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باسپاسى ءارتۇرلى سالالىق, ايماقتىق جانە تۇلعالىق ەنتسيكلوپەديالار شىعارۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. بۇل قاتاردا اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, ت.ب. كوپتەگەن وبلىستارعا ارنالعان ەنتسيكلوپەديالاردى, 5 تومدىق «قازاقستان تابيعاتى», 2 تومدىق «قازاقستان عىلىمى», 3 تومدىق «بالالار ەنتسيكلوپەديالارىن», ت.ب. اتاۋعا بولادى. تاياۋ جىلدارى جارىق كورگەن «قانىش ساتباەۆ» پەن «ابىلاي حان» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەديالارى, سوڭعى بىرەر جىلدا شىققان «قازاق كوتەرىلىستەرى», «جامبىل», «قازاقستان حالقى» ەنتسيكلوپەديالىق جيناقتارى ەلىمىزدىڭ كىتاپ ءوندىرىسى مەن رۋحاني مادەنيەتىمىزدەگى ەلەۋلى قۇبىلىس بولدى.
ۇلتتىق ورتاق دۇنيەتانىم, ءدىل مەن ءتىل نەگىزىندە توپتاسقان حالقىمىزدىڭ ىشكى بىرلىگىن ساقتاۋ, بىرەگەيلەنۋ ۇردىسىنە, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ جالعاسۋىنا جاردەمدەسۋ جاڭا ەنتسيكلوپەديانى جاساۋ كەزىندە ۇستانعان باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولدى. باسپا بۇل باعىتىن ءالى دە جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇعان دالەل رەتىندە وتكەن جىلى شىققان «قازاقستان حالقى» ەنتسيكلوپەدياسىن ايتساق تا بولادى. بۇل كىتاپ – وسىدان 22 جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن قۇرىلىپ, شاڭىراق كوتەرگەن, ۇلت بىرلىگىنىڭ ءرامىزى ىسپەتتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ تاريحي جولىن تارازىلاۋعا ارنالعان.
ادەتتە ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديانى 15-20 جىل سايىن تولىقتىرىپ قايتادان شىعارىپ وتىراتىنى ءمالىم. بارلىق وركەنيەتتى ەلدەردە وسىلاي ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە, ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديامىزدىڭ العاشقى تومى شىققاننان بەرى 20 جىلداي ۋاقىت ءوتتى. بۇل ارالىقتا بۇكىل الەمدە, ءوز ەلىمىزدە دە ۇدەرىستى ۇلكەن وزگەرىستەر مەن جاڭارۋلار بولدى. وسىنى ەسكەرگەندە, ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديانى جاڭارتىپ, قايتادان شىعاراتىن مەزگىلدىڭ جەتكەنى انىق.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى العاشقى ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا شىعار كەزدە ەلباسىمىز: «الەمدە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر مەن جاڭارۋلاردان سوڭ جاڭا ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا قۇراستىرۋ ءداستۇرى بۇرىننان بار. سەبەبى جاڭا ەنتسيكلوپەديا تۇتاس ۇلتتىڭ دۇنيەتانىمىن جاڭاشا جۇيەلەپ, سول ەلدەگى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جاڭا ارنامەن دامۋىنا بەرىك ىرگەتاس قالايدى» دەگەن ەدى. بۇگىنگىدەي رۋحاني جاڭعىرۋ كەزەڭىندە بۇل مىندەتتىڭ ءمان-ماڭىزى بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
جانات سەيدۋمانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى
الماتى
