كوپ ۇزاماي تەاتر مەنى قاراعاندى قالاسىنا ىسساپارمەن اتتاندىردى. اقتاسقا وسى جوبا يدەياسىن م.اۋەزوۆ تەاترىنا اكەلگەن پروفەسسور نۇرلان دۋلاتبەكوۆ مىرزا الىپ كەلدى. مەنى احيكو اتايعا ء«سىز تۋرالى پەسا جازادى, دراماتۋرگ» دەپ تانىستىردى.
جادىمنان وشپەي قالعان ءبىر نارسە – احيكو اقساقال مەن ەلەنا اجەيدىڭ قاتتى ساسقاندارى. كادىمگىدەي ابىرجىپ, نە ىستەپ, نە قويعاندارىن بىلمەي كەتتى. ول كىسىلەرمەن نۇرلان اعانىڭ بۇرىننان ارالاس-قۇرالاس ەكەنىن بىلەمىن, بۇل ابىرجۋدىڭ سەبەبى مەن سياقتىمىن. «جازۋشى, دراماتۋرگ» دەگەن ءسوزدىڭ اسەرى مە...
ۇلكەن كىسىلەردى مۇنشا ابىگەرگە تۇسىرگەنىمە مەن دە قىسىلىپ بارامىن. سونىمەن نە مەنەن, نە ول كىسىلەردەن ءبىر اۋىز ءسوز شىقپايتىن قىزىق تا ىڭعايسىز جاعداي ورنادى. ايتەۋىر نۇرلان اعا بارلىعىمىزدى قۇتقارىپ, ورتاعا ساۋالدار تاستادى. اڭگىمە قارلاگ توڭىرەگىندە, ول كىسىنىڭ قارلاگقا قالاي تۇسكەنى, وندا نەنى باستان كەشكەنى. احيكو اقساقال بارلىق سۇراققا مەكتەپ وقۋشىسى سياقتى الدەبىر ىجداھاتپەن, جۇرەك شىمىرلاتار شىنشىلدىقپەن جاۋاپ بەرەدى. نۇرلان اعا ساۋال قويادى. مەن وتىرمىن. اراسىندا سۋرەتكە ءتۇسىرىپ قويامىن. ول كىسىنىڭ ءومىربايانىن, جالپى جاعدايدى الدىن الا ينتەرنەتتەن وقىپ العانمىن, قولىمدا كەي داتالاردى, وقيعالاردى ولاي ەمەس, بىلاي بولعان دەپ تۇزەتىپ قويۋعا جەتەتىن اقپارات بار.
1945 جىلى قىزىل اسكەر وڭتۇستىك ساحالينگە دەيىن باردى. ول كەزدە احيكو جاس كۋرسانت بولاتىن. 1948 جىلى تۇتقىنعا ءتۇسىپ, 10 جىلعا سوتتالادى. ونى وزگە جاپوندارمەن بىرگە جۇك كەمەسى ارقىلى ۆلاديۆوستوكقا اكەلگەن. ول كەيىن پەتروپاۆلعا, سوسىن جەزقازعانعا, اقىر اياعى قارلاگقا كەلگەن. احيكو تەك 1989 جىلى عانا اقتالىپ شىعادى. ونى تۋعان ەلىندەگى تۋىستارى مەن جاقىندارى تەك جارتى عاسىر وتكەن سوڭ عانا كورگەن. «اكەسى ەلگە قايتىپ ورال» دەپ حات جازىپ جىبەرىپتى. ونىڭ وتباسى بولدى. ءبارىن تاستاپ كەتكىسى كەلمەدى» دەيدى تەتسۋرونىڭ جارى ەلەنا احيكو. قازاقستاندىق جاپون جاپونياعا توعىز رەت بارعان. بىراق, تۇبەگەيلى قالىپ قويماي قازاقستانعا ورالىپ وتىرعان.
«ساحاليندە كۇن سۋىق. اسكەريلەردەن قالعان كۇرتەشەنى تاۋىپ كيىپ, جاعالاۋدا تەنتىرەپ جۇرگەنىمدە سوۆەت اسكەرلەرى ۇستاپ الىپ, اباقتىعا قامادى. بىردەن «جاپون تىڭشىسىسىڭ» دەدى. مەن ولاي ەمەس ەكەنىن تۇسىندىرۋگە تىرىستىم. بىراق كوپ ۇزاماي شىندىقتى ايتقاننان گورى جاپون تىڭشىسى بولعاننىڭ اناعۇرلىم قاۋىپسىز ەكەنىن ۇقتىم. وسىلاي تەرگەۋشىلەرگە قارسىلاسقاندى توقتاتتىم. مويىندادىم. ولار ماعان قالىڭ پاپكا اشىپ, بۋما-بۋما قاعاز ارنادى. مەن بارىمەن كەلىستىم... قارلاگقا تۇسكەندە ون جەتى جاستا ەدىم. تاجال ماشينا جاڭا تۋعان سابيدەن باستاپ, ەڭكەيگەن, مۇگەدەك كەمپىر-شالعا دەيىن شىمىرىكپەي جۇتاتىن. قارلاگتىڭ قاپاسىندا 50 مىڭنان اسا جاپون وتىردى, ەڭبەك ەتتى, ءومىر ءۇشىن كۇرەستى. سولاردىڭ ءبىرى مەن ەدىم» دەيدى ول كەيىنىرەك اكتەر دۋلىعا اقمولدا سومداعان وبرازدا. بىراق بۇل جايىندا ءازىر ەشقايسىمىز بىلمەيمىز.
«جاپونيا – مەنىڭ وتانىم. بىراق قايتا بارىپ تۇرعاندا ۇيرەنە المادىم. ادامدار وتە جۇمىسباستى. ءبىر-بىرىمەن ءبىز سياقتى جاقىن ارالاسپايدى, بارلىعى اسىعىس. اقتاستاعىداي ەسىكتىڭ الدىنا شىعىپ شەمىشكە شاعىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋ دەگەن اتىمەن جوق. ەلەنا ءتىل تۇسىنبەيدى, مەن تۇسىنگەنمەن, ءبارىبىر توسىرقادىم, سودان كەيىن بولمايدى ەكەن بۇل دەپ, اقتاسقا قايتا ورالدىق».
ء«ۇيدى ساتپاعانىمىزدى ايتساڭشى. بالالارعا تاپسىرىپ كەتكەنبىز. ساتۋعا قيماعان ەدىك, سەزگەندەي ەكەنبىز». «جوق, قۇداي قاقتى, ايتپەسە قايتىپ كەلگەن سوڭ قايتەر ەدىك». «جاعدايىمىز جاقسى, ەكەۋمىز دە زەينەتاقى الامىز. ءبارى جەتكىلىكتى, راحمەت». «قازاقستانداي جەر جوق الەمدە».
ەلەنا اجەي دە كەزىندە ۋكراينادان اۋىپ كەلگەن. ءبىرىنشى ايەلى كاتيا ەدىل بويىن جاعالاعان نەمىستەردىڭ وتباسىنان شىققان. ول دا قازاقستانعا دەپورتاتسيالانعان جانداردىڭ ءبىرى. ەلەنا اجەي قارلاگ جايىنا كەلگەندە بالاپانىن قورعاعان تورعايداي شىرىلداپ, احيكو-ساننىڭ ماڭىنا جولاتپاۋعا تىرىسادى ەكەن. «نەعىلاسىڭدار, كوڭىلى بۇزىلادى, اۋىرىپ قالادى, سۇراماڭدار» دەيدى. ساپار ماقساتى – ول كىسىنىڭ ءوز اۋزىنان لاگەر تاۋقىمەتىن ەستۋ بولعاندىقتان, ول تاقىرىپتى اينالىپ ءوتۋ جانە مۇمكىن ەمەس.
اقىرى احيكو اقساقال جىلاپ قالدى. اڭگىمە اۋانىن جايلاپ وزىمىزگە اۋداردىق. الماتى قالاي, اۋا رايى قالاي, ازىق-ت ۇلىك قانشا تۇرادى دەگەن سياقتى ساۋالدارعا ەندى مەن جاۋاپ بەرىپ وتىرمىن.
...ماعان ول كىسىنىڭ ءوزىن كورۋ قىزىق بولدى, ساۋساقتارىن كورۋ, شاشىنا قاراۋ. جالپى قانداي ەنەرگيا شاشادى, سول قىزىق. مەكتەپتە وقىماعان, لاگەردەن شىققاننان كەيىن قارا جۇمىسقا ارالاسادى, قۇرىلىسشى, شاحتەر بولىپ ەڭبەك ەتكەن. ۇيلەنگەن, ءبىرىنشى ايەلى كاتيانى ەكى بالاسىمەن العان, احيكودان جانە ەكى بالا دۇنيەگە كەلگەن. بۇگىندە 11 نەمەرە, 4 شوبەرەسى بار. قازىرگى اجەي مەن كاتيا قايتىس بولعاننان كەيىن باس قوسقان.
قاراپايىم. قاراپايىمدىقتىڭ دا شەگى, دەڭگەيى بار. احيكو-ساننىڭ قاراپايىمدىلىعىن تەك اعاشقا تەڭەۋگە بولاتىن سياقتى. قارا اعاش سياقتى. جانە سونداي بەرىك.
قاھارمان. ون جەتى جاسىندا قاڭعىرىپ ايدالادا قالعان, بارلىق جاقىن-جۋىعىنان ايىرىلىپ نە ءتىلىن, نە مادەنيەتىن تۇسىنبەيتىن ەلدىڭ لاگەرىنەن ءبىر-اق شىققان, سول توزاقتان وتكەن, ەندى سەكسەننىڭ التاۋىنا كەلىپ, قاريا بولىپ وتىر. سول بوتەن ەلدىڭ تورىندە, بالالى-شاعالى, ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى. كەمپىرى قاسىندا. زەينەتاقى الادى. ومىرگە ريزا, تىرشىلىگىنە ادال. مەن ول كىسىنى فەنومەن دەپ باعالادىم.
پەسانى جازۋ بارىسىندا وسى باعا – باستاۋشى ءرول وينادى...
نۇرلان دۋلاتبەكوۆ اعا ءبىراز وتىرعاننان كەيىن ءوز شارۋالارىمەن كەتىپ قالدى, ال مەن احيكو اقساقالدىڭ ۇيىندە تاعى ءبىراز بولا تۇرايىن دەپ, قالدىم. ەكى قاريامەن وڭاشا قالعاننان كەيىن ازداپ باتىلدىق پايدا بولا باستادى. ال ول كىسىلەر ءالى قوبالجۋلى. ءالى مەن ول كىسىلەردىڭ كوزدەرىنە الماتىدان كەلگەن دراماتۋرگ بولىپ تۇرمىن. اجەي «كوفە ىشەسىڭ بە؟ بىزدە گەرمانيادان ارنايى جىبەرىلگەن كوفە بار. احيكو ەكەۋمىز ىشپەيمىز, بالالار بىراق ءبارىبىر سالادى» دەدى. مەن ىشەمىن دەدىم. بالالار دەپ وتىرعانى – احيكو اقساقالدىڭ ءبىرىنشى جارى كاتيانىڭ ۇلى مەن قىزى ەكەن. ولار گەرمانياعا ءبىرجولاتا قونىس اۋدارىپتى. دەگەنمەن اي سايىن احيكو اقساقال مەن ەلەنا اجەيگە ساۋقات سالىپ تۇرادى ەكەن. شاي, كوفە, كونفەتتەر... «كوفە ىشپەيمىز, سالما» دەگەندى تىڭدامايدى, وزدەرى كوفەقۇمار, سودان ەلدىڭ ءبارىن سولاي كورەدى», دەيدى ەلەنا اجەي. ۇزاق ىزدەپ, تاپتى اقىرى. ەندى تۋركا جوق, ەكەۋلەپ جاتىپ, كىشكەنتاي تەمىر تارەلكەگە قايناتتىق. ءىشىپ وتىرمىن. ولار ماعان سۇيسىنە قارايدى. مەن بولسام جانتالاسىپ, پەسانى جازۋ بارىسىندا قاجەت بولۋى مۇمكىن دەتالداردى جينايمىن. احيكو اقساقالدىڭ قوزعالىسى, كوزقاراسى, باسىن قالاي بۇرادى. كەز كەلگەن دەتال كەرەك. كوزدەرى... قادالعاندا وڭمەنىڭنەن وتەدى. قانداي جاعدايعا كۋا بولمادى, قانداي قاسىرەت شەكپەدى دەسەڭىزشى...
قارلاگ جايلى سۇراۋعا ءداتىم بارمايدى. باسقا نە ايتاسىڭ؟ ءارى قاراي وتىرا بەرۋدىڭ رەتى جوق. امالسىز, قايتار جولدىڭ امالىن سۇرادىم. ولار ءتۇسىندىردى. سودان كەيىن ماعان سەنبەي تۇرعانداي كوز تاستاعان ەلەنا اجەي كالوشىن كيىپ, تاكسي تۇراتىن ورىنعا شىعارىپ سالدى. احيكو اقساقال دا شىقپاق ەدى, ەلەنا اجەي ەكەۋمىز ەكى جاقتاپ ۇيدە قالۋىن وتىندىك. جەر تايعاق, كۇن سۋىق. 2016 جىلدىڭ اقپانى. ول كىسى قالدى. بۇل تىرلىكتىڭ بارىنەن الدەبىر ىستىق قامقورلىق سەزىلەدى. قيماي قوشتاستىم.
احيكو ءسوزى جاپونشادا «ادال ءومىر سۇرۋگە بارىنشا بەيىم جان» دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن. «اقتاستاعى احيكو» سپەكتاكلىنىڭ ءپروتوتيپى تەتسۋرو ءۇشىن بۇل ەسىم تاعدىرعا اينالدى. ول ءوزىنىڭ وتانى قازاقستانعا ادال. ونىڭ ساياساتىنا, ۇستانىمىنا ادال.
ء«بىز باقىتتى جاندارمىز! سەبەبى پەيىلى كەڭ, قۇشاعى ىستىق قازاقستانداي ەلىمىز بار. ول ءبىزدى كەۋدەسىنە جاتسىنباي باستى. تىرشىلىگىمىزدىڭ ءالسىز شىراعى سونەر شاقتا, پانا بولدى. سان مىڭداعان رۋحتى امانات ەتىپ قابىلداپ, كوبەسىن بۇزباي, قاتارىن سيرەتپەي وتان انالارىنا قايتاردى. مەن بولسام, وزىڭە قايتىپ ورالدىم, قازاقستانىم. ءوز وتانىمدى سۇيمەگەندىكتەن ەمەس, سەنىڭ الدىڭدا بورىشتار بولعاندىقتان. ءتوسى – شالقاق, تۇعىرى – اسقاق, بولمىسى – پاڭ, ءبىتىمى – بەكزات قازاق ەلى – ەندى مەنىڭ ەلىم; ىنتىماقتىڭ ۇياسى, جەرۇيىق مەكەن – قازاقستان – ەندى مەنىڭ وتانىم. ەركىندىك نىشانى بوز جۋساننىڭ جۇپارىمەن وسىلايشا قايتادان, بۇل جولى ءبىرجولاتا قاۋىشتىم» دەيدى ول سپەكتاكلدە.
بۇل – ازداپ كوركەمدەلگەن, بىراق احيكو تەتسۋرونىڭ بۇگىنگى كۇنى ايتىپ جۇرگەن ءوز ءسوزى. ادامزاتتىڭ قازاق دەگەن پەرزەنتىنىڭ ۇلتتىق كودى قانداي دەگەندە, سول ءبىر قىسىلتاياڭ زامان ەسكە ورالادى. 33-جىلدىڭ اشتىعى مەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ىزعارى, ول از دەسەڭىز, جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندى باستان كەشىپ, قاتارى ميلليونداپ سيرەگەن ۇلت باسىنا كۇن ءتۇسىپ كەلگەن بىردە-ءبىر ادام بالاسىن سىرتقا تەپكەن جوق. بۇل تابيعي بولمىس-ءبىتىم, مەيىرماندىق پا الدە قاريا ۇلىستىڭ دانالىعى, كورەگەندىگى مە؟ سول كەڭ پەيىل – تاريح قويناۋىندا قالعان جوق, ول ءالى دە ارقايسىمىزدىڭ قانىمىزدا. بۇگىنگى مامىراجاي تىرشىلىگىمىزدىڭ ءوزى سونىڭ ءبىر وتەۋى بولار.
...وسىلاي احيكو اقساقالمەن كەزدەسۋ اياقتالدى. الدىدا ۆوكزال, استانا, الماتى. جازۋ ۇستەلى.
ناتيجەنى وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر:
• ەلباسىمىز 2016 جىلدىڭ 8 قاراشاسىندا جاپونيا پارلامەنتىندە سويلەگەن سوزىندە احيكونىڭ تاعدىرى تۋرالى ايتتى. «حوكايدو تۇرعىنى 15 جاسار احيكو تەتسۋرو اسكەري تۇتقىندارمەن بىرگە كسرو-نىڭ حالىق جاۋى رەتىندە ەشقانداي كىناسى بولماسا دا ون جىلعا جازاعا تارتىلادى. باسقا جاپوندىق اسكەري تۇتقىندارمەن بىرگە جازاسىن وتەپ, قازاقستان جەرىندە ون جىلىن وتكىزىپ, اباقتىدان 24 جاسار جىگىت بولىپ شىعادى… 50 جىل وتكەن سوڭ احيكو تاريحي وتانىنا ورالىپ, تۋعان-تۋىستارىمەن كەزدەستى. تۋىستارى قانشا ۇگىتتەسە دە كونبەي, وتانىم دەپ سانايتىن قازاقستانعا قايتىپ ورالدى» دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
• 2016 جىلدىڭ 22, 23 قازان كۇندەرى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا «اقتاستاعى احيكو» دراماسىنىڭ پرەمەراسى ءوتتى. بۇل تەاتردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارناعان تارتۋى ەدى. سپەكتاكلدىڭ ساحناعا شىعىپ, كورەرمەنمەن قاۋىشۋىنا مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى زور ىقپال جاساپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتتى. ءمينيستردىڭ ايرىقشا كوڭىل ءبولۋىنىڭ ناتيجەسىندە سپەكتاكل جوعارى دارەجەدە ساحنالاندى.
• 2016 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا قويىلىم قاراعاندى قالاسىنداعى ستانيسلاۆسكي اتىنداعى تەاتردا كورسەتىلدى. 86 جاستاعى احيكو تەتسۋرو ايەلى ەلەنامەن بىرگە ءوزى تۋرالى سپەكتاكلدى تاماشالادى.
• 2016 جىلى 29 قاراشادا «اقتاستاعى احيكو» بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا استانا جۇرتىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى.
• ەندى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا توكيوعا «اقتاستاعى احيكو» سپەكتاكلىن الىپ بارا جاتىر. ساپار بيىل 18-26 جەلتوقسان ارالىعىندا جۇزەگە اسپاق. تەاتردىڭ شىعارماشىلىق قۇرامىمەن بىرگە احيكو تەتسۋرو اقساقال دا تاريحي وتانىنا بارىپ قايتپاق.
مادينا وماروۆا,
جازۋشى, دراماتۋرگ
