نەگىزىندە, قازاقتىڭ بيلىك فيلوسوفياسىندا ۇلتتىق ساناسى جوعارى بي-قازىلاردىڭ تورەلىك ايتۋ مادەنيەتى مەن شارتتارى حالىقتىق دەموكراتيا مەن حالىقتىق بيلىككە ورايلاستىرىلعان-دى. قازاق حالقىنىڭ سالت, عۇرىپ, ءداستۇر, قۇقىق, ءجون-جوبا, دۇنيەتانۋ ەرەكشەلىكتەرى تولىق ساقتالعان. باستى ماقسات – ەل بىرلىگى, جەر قورعاۋ, ەتنومادەنيەت, اتا-كاسىپ, ءتارتىپ...
بيلەر سوتى مەيلىنشە دەربەس قۇرىلىم بولاتىن. ۇستانىمى – ادىلدىك. سوت ءىسىن جۇرگىزۋى جاريا, اشىق, تازا. قازىلىق جاساۋشىلاردىڭ كاسىبي شەبەرلىگى, ويلاۋ مادەنيەتى مەن پاراساتى, تاجىريبەسى, قارا قىلدى قاق جاراتىن تۋراشىلدىعى, بىلىمدىلىك-بىلىكتىلىك ورەسى جەتىك, تەلەگەي. ار-وجدان, حالىق اتىنان تۇجىرىمدى, دالەلدى سويلەيدى. شەشىمتالدىق قاسيەت-قابىلەتكە يە. ياعني, ۇلتتىق-رۋحاني, ىزگىلىك قاعيداتتارى, شەشەندىك, ءداستۇر, سانا, ماقساتكەرلىك, ينتەللەكتۋالدىق-شىعارماشىلىق قۋات كورىنىس تاپقان.
قازاقتىڭ بيلەر سوتىنىڭ وزىق جەتىستىكتەرىن ءجىتى كورە بىلگەن وزات ويلى ورىس ءبىلىمپازدارى ا.ن.لەۆشين, ۆ.گريگورەۆ, ل.ف.بالليۋزەك, ل.ا.سلوۆوحوتوۆ تۇجىرىمدارى تەرەڭ ويعا قالدىرادى. ولار بيلەردى سولون مەن ليكۋرگكە «كوكتەن تۇسكەن پەرىشتەگە», «حالىق اقيقاتىنىڭ جىرشىسىنا» تەڭەيدى. اكادەميك س.زيمانوۆ ونىڭ كلاسسيكالىق سوت جۇيەسى ەكەندىگىن ۇشان-تەڭىز ايعاقتارمەن دالەلدەيدى.
بيلەر ساناسىندا ۇلت تاعدىرى – مەملەكەت, ەل تاعدىرى. «شەشەننىڭ ءسوزى – داريا» (جانقۇتتى شەشەن), «اتالى ءسوز سۇيەك بالقىتادى» ء(اجىباي بي). راسىندا, بيلەردىڭ تاريحي ورنىن, كوزقاراسىن, ۇستانىمىن تومان بي (1724-1814) بىلايشا مولدىرەتىپ جەتكىزگەن:
شەشىلمەي جاتقان داۋدى شەشىپ ايت,
قيانات جولىن كەسىپ ايت,
قىزىل جەلدەي ەسىپ ايت,
اقيقاتتىڭ اق جولىنا ءتۇسىپ ايت,
اقيىق قىرانداي, نۇرلى اسپاندى قۇشىپ ايت.
ءسوزىڭ بولسىن ساپ التىنداي ۇستاعان,
ءادىل بيلىك ارىڭ بولسىن نۇسقاعان.
ىرىق بەرمە, مەسقارىن زورعا,
ەل قامىن جەگەن ءسوزىڭ بولسىن جورعا.
ۇلى دالانىڭ بيلەرى تەرەڭدىكپەن, بىلىمپازدىقپەن بيلىك-كەسىم ايتقان. ءسويتىپ, ەل ىشىندەگى جۇگەنسىزدىكتەردى كىسەنسىز, زىندانسىز, اباقتىسىز ساپ تىيعان.
ءۇيسىن تولە بي, ارعىن تايتەكە بي, الشىن ايتەكە بيلەردىڭ ادىلدىگىن ۇلگى ەتە وتىرىپ: «سولارداي ءار تاپتان قۇداي جاراتقان بيلەر شىقتى, ەڭ اقىرى كەشەگى روسسياعا قاراعان زامانداعى شوڭ بيلەر بولدى. ول قازاقتىڭ ورتاسىنان قۇداي جاراتقان بيلەرى بار زامانىندا بۇزاقىلىق جوق بولدى, ۇرلىق, قارلىق, وتىرىك, وسەك دانەمە بولمادى. تالاس, تارتىس, دانەمە جوق, حالىق قانداي پەيىلدى بولدى, «قوي ۇستىنە تورعاي جۇمىرتقالاعان زامان بولدى! كەشە دەگەن شوڭ دەگەن كىسى توقتى ۇرلاعان ۇرىنى تارتتىرىپ ءولتىرتتى, ءتورت قارى بوز ۇرلاعاندى تارتتىرىپ ءولتىرتتى. جەتى ۇرىنى ءبىر كولدىڭ باسىندا تارتتىرىپ ولتىرگەننەن كەيىن, سول كول «ۇرىنىڭ كولى» اتاندى», دەپ جازادى ءماشھۇر ءجۇسىپ.
بيلەردىڭ سوزىندە لوگيكالىق تۇتاستىق, وي تاپقىرلىعى, جيناقى بەينەلەۋ, سىڭعىر قاققان كۇمىستەي كەلىسىم بار. ماسەلەن, «جەردەن اۋىر دەگەنىم – اقىل-ءبىلىم, سوزدەن تەرەڭ دەگەنىم – وقۋ-عىلىم, وتتان ىستىق دەگەنىم – ءفاني جالعان ادامنىڭ ءومىرى, كوكتەن بيىك دەگەنىم – تاكاپپاردىڭ كوڭىلى» (بالا بي). «ادامنىڭ ءسانى – ونەر, ءبىلىم, اقىلى, جەردىڭ ءسانى – جەمىس, ءونىم, داقىلى. ءسوزدىڭ ءسانى – ونەگەلى ناقىلى, پىكىردىڭ ءسانى – ويلاندىرار ماق ۇلى!» (جەتەس بي). «ەل بولعان سوڭ قونىس كەرەك, قونىس ءۇشىن سوعىس كەرەك, حان بولساڭ حالىق كەرەك, حالىق ءۇشىن سالت كەرەك. بي بولساڭ – دانالىق كەرەك, دانالىق ءۇشىن سانالىق كەرەك. باي بولساڭ – شۇلەڭگەرلىك كەرەك, شۇلەڭگەرلىك ءۇشىن كەمەڭگەرلىك كەرەك. باتىر بولساڭ – بىلەك كەرەك, بىلەك ءۇشىن – جۇرەك كەرەك. كەدەي بولساڭ – كاسىپ كەرەك, كاسىپ ءۇشىن – ماشىق كەرەك» (شەگەن بي). «حاندا ۇل بولمايدى, بيدە قۇل بولمايدى, حان – ءوز ەلىنىڭ ۇلى, بي – ادىلدىكتىڭ ق ۇلى, حان ءوز ۇلىنا تارتسا, حالقىنا قادىرسىز, بي – قىلدان ماي تاتسا, بيلىگى ادىلەتسىز» (قىدىرالى بي). مىڭ قىرلى ءتىلدىڭ قۇپيا قۇبىلىستارىن قاپىسىز يگەرگەن بيلەردىڭ ونەرناماسى – قازاق كوركەم ويىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى ىسپەتتى.
قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ تاريحىنداعى بيلەر ينستيتۋتى – قازاقستاننىڭ سوتتىق-قۇقىقتىق جۇيەسىن, ادەت-عۇرىپ, تۇرمىس-سالت ەرەجەلەرىن كەيىنگى زامانعا جەتكىزۋشى ءھام جەتىلدىرۋشى. بيلەر سوتى ۇلتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ, مەملەكەت تۇتاستىعىن ساقتاۋ, قورعانىس قابىلەتىن كۇشەيتۋ جولىندا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى.
