دالىرەگى, اگرارلىق ءبىلىم العانداردىڭ 37 پايىزى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ەڭبەكپەن قامتىلماسا, جۇمىس ىستەيتىندەرىنىڭ 12 پايىزى ماماندىعى بويىنشا سايكەس كەلمەيدى. بۇل ورايدا ول ۇسىنىس پەن سۇرانىس ەسكەرىلىپ, گرانتتار ءتيىمدى ۇلەستىرىلۋى كەرەكتىگىن ايتادى. «كۆوتانى اۋىل مەكتەپتەرىن بىتىرگەن بالالارعا بەرۋ, ياعني ونىڭ كولەمىن 70 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار جاساپ جاتىرمىز. سوندا عانا ءبىز ماماندارمەن قامتاماسىز ەتەمىز. ارينە بۇل 3 جىل ەلگە بارىپ, جۇمىس ىستەپ كەل دەگەن ءسوز ەمەس. ەكىنشىدەن, ءبىز ونىڭ ساپاسىن كوتەرۋىمىز كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى ءبىلىم بەرىلۋى قاجەت. ول ناقتى ءبىلىم بولۋى كەرەك», دەيدى ا.نامەتوۆ.
ءيا, مەملەكەت جاستاردىڭ اۋىلعا بارۋىنا مۇددەلى, ولاردىڭ جاعدايلارىن جاساۋعا دا ءتيىستى مۇمكىندىكتەردى قاراستىرعان. دەگەنمەن اۋىل مەن اۋداندارداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتپاي, كادرلاردى ۇزاق ۇستاپ تۇرۋ قيىن ەكەنى بەلگىلى. ەڭ باستىسى, اۋىلدىق جەرلەردە وركەنيەتتى ومىرگە ارنالعان سۋ قۇبىرى, ۇزدىكسىز ەلەكترمەن قامتۋ, گاز تارتۋ, جول سالۋ, عالامتور, سپورتتىق جانە مادەني نىساندار ءتارىزدى ەڭ قاراپايىم جاعدايلار جاسالماسا, جاستار ول جەرلەردە تۇراقتاي قويمايدى. بۇل ورايدا ەلباسىنىڭ «قازىر جۇمىستى قالادان ەمەس, اۋىلدان ىزدەۋ كەرەك. ويتكەنى ەلدى داعدارىس كەزىندە اسىرايتىن – اۋىل. ال اۋىلدا جۇمىس بولۋ ءۇشىن, ول قالانى اسىراي الۋ ءۇشىن جەكە شارۋالاردى, اۋىل تۇرعىندارىن, شاعىن شارۋا قوجالىقتارىن قايتا قاۋىمداستىرىپ, بىرىكتىرۋ قاجەت», دەگەن ءسوزى دە ەسكە تۇسەدى. راسىندا دا ىزدەگەن جاسقا اۋىلدان جۇمىس تابىلادى. اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ قۇرىلىمىندا ۇلەسى 13%-دى قۇرايتىن, رەسپۋبليكا بويىنشا ەكىنشى كورسەتكىش وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا. سونداي-اق ءوڭىردىڭ تاماق ونىمدەرى قۇرىلىمىندا ۇلەسى – 11% جانە رەسپۋبليكا بويىنشا 3-ورىندا. كەن ونەركاسىبى, ۇن ءوندىرۋ, مۇناي وڭدەۋ, فارماتسەۆتيكا جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن تاراتۋ سياقتى سالالار, ونەركاسىپتىڭ جالپى قۇرىلىمىنىڭ 50%-نان استامىن يەلەنەدى. وبلىستا 72 مىڭنان استام اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى بار. باۋ-باقشا ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگى, ماقتانىڭ ءجۇز پايىزى وڭتۇستىكتە وندىرىلەدى. ەلىمىزدىڭ بارلىق جىلىجايلارىنىڭ 80%-ى وڭتۇستىكتە شوعىرلانعان. ال ەندى وسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ماماندارمەن قانشالىقتى قامتىلعان؟
ەگەر وڭىردەگى كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مالىمەتتەرىنە سەنسەك, تۇلەكتەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك جۇمىسپەن قامتىلادى. وكىنىشكە قاراي كوبىنەسە ولاي ەمەس. وقۋ بىتىرگەنىمەن, ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تابا الماي نەمەسە اۋىل-اۋدانعا بارۋعا قۇلقى بولماي جۇرگەن جاستار وتە كوپ. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ ايتەۋىر ءبىر مەكەمەدەن جۇمىسقا ورنالاساتىنى جونىندە كەپىلدىك بەرەتىن انىقتاما جازدىرىپ اپارىپ وتكىزەتىنىن, ونسىز ديپلوم قولعا تيمەيتىنىن اشىق ايتىپ ءجۇر. دەمەك جۇمىسقا قابىلداناتىنى تۋرالى جازىلعان كەپىلدەمە انىقتامالاردان كوزبوياۋشىلىق كورسەتكىشتەر قۇرالىپ جۇرگەنى شىمبايعا باتار بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعى. قايسىبىر جولى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ ءماجىلىس زالىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا ماماندىق العانداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى جانە سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ سايكەستىگىنە ساراپتاما جۇرگىزگەن القالى جيىن قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى. اگرارلىق سەكتور ءۇشىن كادرلار دايارلاۋعا قاتىستى, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى شەڭبەرىندە مامانداردى دايىنداۋ ماسەلەسى بويىنشا تالداۋ ناتيجەلەرىن ورتاعا سالعان كەڭەس مۇشەسى ب.ناجمەتدين ۇلىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, تۇلەكتەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ىقتيمالدىعى 35%-دى عانا قۇرايدى. وڭىردەگى 15 اۋدان, قالا اكىمدىكتەرىنەن جانە سالالىق باسقارمالاردان, كاسىپورىنداردان كەلىپ تۇسكەن ماماندىقتار سۇرانىستارىنا سايكەس, 2017-2018 وقۋ جىلىنا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم سالاسىندا كادرلاردى دايارلاۋ بويىنشا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 91 ماماندىق بويىنشا 11084 ورىن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 26 ماماندىق بويىنشا 4584 ورىن, بارلىعى 15668 ورىنعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلگەن. قارالعان قارجى – 14 ملرد 88 ملن تەڭگە. وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا مامانداردى دايارلاۋعا 1400 ورىن ءبولىنىپتى. بۇل بارلىق ماماندىقتاردىڭ 12%-ىن قۇرايدى. القالى جيىندا «قىزمەت كورسەتۋ» باعىتى بويىنشا اسپازدار دايىندالاتىندىعىنا جانە ولارعا ارنالعان ورىنداردىڭ سانى 275 ەكەنىنە كوپشىلىكتىڭ نازارى اۋدارىلدى. «اۋىل شارۋاشىلىعى» باعىتى بويىنشا اسپازدار دايىنداۋ نە ءۇشىن كەرەك؟ زامان تالابىنا ساي بەيىمدەلىپ, قولدانىستاعى نورماتيۆتىك-اكتىلەردى جاڭارتىپ, سايكەستەندىرىپ وتىرۋ, شەتتە قالماي, ءوز ۇستانىمىن ءبىلدىرىپ, قازىرگى زامانعى ەكونوميكاعا قاجەتتى, ناقتى سۇرانىس بار ماماندىقتاردى ۇسىنۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. اۆتوماتتاندىرىلعان اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىنىڭ وپەراتورى (داتچيكتەر جۇيەلەرىن باسقارۋ, درونداردى جانە اگروبوتتاردى باسقارۋ), تامشىلاتىپ سۋارۋ ماماندارى, ارنايى مامانداندىرىلعان اگرونومدار, وڭتۇستىك ءۇشىن قاجەتتى اگرونوم – جەمىس-كوكونىس ءوسىرۋشىسى, اگرونوم – تۇقىم ءوسىرۋشى ماماندارىن دايىنداۋ ۇسىنىلدى. سونداي-اق باسقوسۋدا قارجىنىڭ ءتيىمسىز جۇمسالاتىنى ايتىلدى. مىسالى, «مۇناي مەن گاز ۇڭعىمالارىن بۇرعىلاۋ جانە بۇرعىلاۋ تەحنولوگياسى» بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن تاياۋ 2 جىلدا 25 مامان دايىنداۋ جوسپارلانىپ وتىر. الايدا بۇل ۇسىنىس ۋران ءوندىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان جانە قاجەت بولعان جاعدايدا بۇرعىلاۋ جۇمىستارىنا تەحنولوگتاردى جۇمىسقا قابىلداي الاتىن سوزاق اۋدانىنان ەمەس, شىمكەنت قالاسى اكىمدىگىنەن تۇسكەن. نە ءۇشىن شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە بۇرعىلاۋ جۇمىستارىنىڭ تەحنيك-تەحنولوگى قاجەت بولعانى تۇسىنىكسىز. بۇل رەتتە ءبىر مامانعا ايىنا 21 مىڭ تەڭگە, جىلىنا 189 مىڭ تەڭگە جۇمسالاتىنىن, ال 25 مامان دايىنداۋعا جىلىنا 4,7 ملن تەڭگە كەتەتىنىن ەسكەرسەك, قالا اكىمدىگىنىڭ ۇسىنىسى ورىندى ما دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. سوندىقتان كەڭەس مۇشەلەرى اۋداندىق جانە قالالىق اكىمدىكتەردىڭ كادر دايارلاۋ بويىنشا سىندارلى ەمەس ۇسىنىستارىن مەملەكەتتىك گرانتتان اقىلى وقىتۋعا كوشىرۋ قاجەت دەپ سانايدى.
سۇرانىسى جوق ماماندارعا ۇسىنىس جاساۋ دا كوپ بايقالادى. مىسالى, ورداباسى اۋدانى اكىمدىگىنە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا تەك تراكتورشىلاردان بولەك, تاماق ونەركاسىبى مەن اگروونەركاسىپتىك كەشەن ماماندارىن دايارلاۋعا قاجەتتىلىك بولماعان. قازىعۇرت, بايدىبەك, تولە بي, شاردارا اۋداندارى دا باسقا اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەندەي, تراكتورشىلار عانا قاجەتتىگىن كورسەتكەن. ال ارىس قالاسىنىڭ اكىمدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلاۋعا مۇلدەم مۇقتاج ەمەس. ياعني كەيبىر اۋدان, قالا اكىمدىكتەرى جانە وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى بۇل ىسكە نەمقۇرايدى قارايدى. ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا سايكەس, وبلىستىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى جىل سايىن 15 ساۋىرگە دەيىن ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاندارعا اۋىلدىق جەرلەردەگى كادرلارعا سۇرانىس تۋرالى وتىنىمدەردى ۇسىنىپ, سوعان سايكەس كەيىننەن جۇمىسقا ورنالاستىرادى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىن بىتىرگەندەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا كومەك بەرەدى. الايدا ارنايى وقۋ ورنىن بىتىرگەن جاس مامانداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ كورسەتكىشى تومەن. مىسالى, قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى زەرتتەۋ جۇرگىزگەندە وتكەن جىلى 50 مامان دايىنداعان ءبىر كوللەدجدىڭ ساۋالناماعا قاتىسقان 12 تۇلەگىنىڭ 3-ءى, 2016 جىلى 163 مامان دايىنداعان ەكىنشى ءبىر كوللەدجدىڭ 21 ءبىتىرۋشىسىنىڭ 2-ءۋى عانا جۇمىسقا ورنالاسقانىن راستاعان. ياعني جاس مامانداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ پايىزى تومەن. بىراق وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ مالىمەتى قوعامدىق كەڭەس جۇرگىزگەن ساۋالناماعا سايكەس كەلمەي تۇر. باسقارمانىڭ بىزگە جولداعان دەرەگى بويىنشا, 2016-2017 وقۋ جىلىندا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا مەملەكەتتىك ءبىلىم تاپسىرىسى نەگىزىندە بىتىرگەندەردىڭ سانى – 8678, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى ءبىتىرىپ جۇمىسقا ورنالاسقانداردىڭ سانى 7009 (80,7%) بولعان. ال شىمكەنت اگرارلىق كوللەدجى ديرەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى اسىلبەك جۇماباي ۇلى «ورمان شارۋاشىلىعى, باق-ساياباق جانە لاندشافت قۇرىلىسى», سونىمەن قاتار «اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ», «ۆەتەريناريا», «تاماقتاندىرۋ كاسىپورىندارىنىڭ ءونىم ءوندىرۋ تەحنولوگياسى جانە ونى ۇيىمداستىرۋ» ماماندىقتارىنا سۇرانىس جوعارى ەكەنىن ايتادى. بيىل كوللەدج بىتىرگەن 253 جاس ماماننىڭ 92 پايىزى جۇمىسپەن قامتىلعان.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, كەيبىر جوعارى جانە ورتا وقۋ ارناۋلى ورىندارىنىڭ انىقتاماسىز ديپلوم بەرمەيتىنىن ەسكەرسەك, تۇلەكتەر تامىر-تانىس ارقىلى جالعان انىقتاما اپارۋعا ءماجبۇر بولاتىنى انىق. ال ول انىقتاما جوعارى وقۋ ورنىنا ەسەپ ءۇشىن عانا قاجەت, ياعني تازا كوزبوياۋشىلىقتان قۇرالعان كورسەتكىش. ايتپەسە, جۇمىسسىز جۇرگەن نەمەسە باسقا ماماندىق بويىنشا ەڭبەك ەتىپ جاتقان جاستار جەتەرلىك. جالپى, ىشكى كوشى-قون ماسەلەسىن ساراپتاۋشىلار قالاعا كوشۋشىلەردىڭ كوپتىگىنەن ءبىر كەزدە اۋىل ءۇشىن ەڭ قاجەت بولعان مال دارىگەرى, زووتەحنيك, تراكتورشى, ەگىنشى, مالشى ماماندىقتارى تىم ازايىپ كەتكەنىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە. ەگىن وراعى كەزىندە كومباينشى جەتىسپەيتىنى جونىندە بيىك مىنبەرلەردە ايتىلىپ تا ءجۇر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ۇسىنۋى دا اۋىل جاستارىنىڭ بويىندا پاتريوتتىق سەزىمدى وياتۋعا باعىتتالعان قادام ەكەنى بەلگىلى. ياعني اۋىلدى ايالاپ, اۋىل جاستارىنا جاعداي جاساۋ باستى باعىت بولىپ قالا بەرەتىنى ايان.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
