الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنەن قالىڭ جۇرتشىلىققا اقپارات-حابار جەتكىزەتىن جۋرناليستەر نەگىزىنەن جارىلعىش قۇرىلعىلاردى قولدانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن تەررورلىق ارەكەتتەر, قارۋلى قاقتىعىس جانە ولاردى ارنايى تاپسىرىسپەن ۇرلاپ اكەتۋ سالدارىنان قۇربان بولادى ەكەن. مۇنداي ادام ءولتىرۋ سيپاتىنداعى قىلمىستى تەرگەۋ, سونداي-اق ونى اشۋ, كىنالىلەردى جازاعا تارتۋ اسا قيىن كورىنەدى. وسى تەكتەس قىلمىستاردىڭ وننان ءبىرى عانا اشىلعان.
وتكەن 15-20 جىل ارالىعىندا جۋرناليستەر ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى مەملەكەت رەتىندە يراك ەلى تانىلدى. بۇل ەلدە ورىن العان قارۋلى قاقتىعىستار مەن جارىلىستاردىڭ, نەشە ءتۇرلى تەررورلىق ارەكەتتەردىڭ كەسىرىنەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ 310 وكىلى قۇربان بولعان. سونداي-اق اتالعان كەزەڭ ارالىعىندا فيليپپيندە 146 جۋرناليست, مەكسيكادا – 120, پاكىستاندا – 115, رەسەيدە – 109, الجيردە –106, سوماليدە – 75, سيريادا – 67 جانە ءۇندىستاندا 95 جۋرناليست ءوزىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتىن ورىنداۋ كەزىندە مەرت بولىپ, وتانىنا نەمەسە وتباسىنا ورالمادى. ال حالىقارالىق جۋرناليستەر فەدەراتسياسى 2015 جىلدىڭ ءبىر وزىندە جۋرناليستەر ەڭ كوپ قازا تاپقان ءۇش ەل – فرانتسيا, يراك جانە يەمەندى اتادى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ ولىمىنە كىنالىلەردىڭ جازالانباۋىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرە كەلىپ, 2013 جىلدىڭ 2 قاراشاسىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى وسى كۇندى جۋرناليستەرگە قارسى قىلمىستارى ءۇشىن جازاسىزدىقتى توقتاتۋدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى قارار قابىلداعان ەدى. بۇگىندە بۇل ماسەلەگە يۋنەسكو دا نازار اۋدارىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, وقىرمان مەن كورەرمەنگە حابار-اقپارات تاراتۋشى قورعانسىز ءجۋرناليستى قاساقانا وققا بايلاۋ, ۇرلاپ اكەتۋ, سوققىعا جىعۋ, قورقىتۋ وقيعالارى ازايار ەمەس. قايتا كوبەيە, وسە تۇسكەن سياقتى. مىسالى, بيىلعى جىلدىڭ ون ايىندا 49 جۋرناليست قازا تاپقان.
جۋرناليستىك قىزمەتىنە بايلانىستى ولتىرىلگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى دە از ەمەس. «شەكاراسىز رەپورتەر» قۇقىق قورعاۋ ۇيىمىنىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 2015 جىلى قازا تاپقان 110 ءجۋرناليستىڭ ۇشتەن ەكىسى ولاردىڭ جۋرناليستىك قىزمەتىنە بايلانىستى ماقساتتى ارەكەت جاعدايىندا ولتىرىلگەن. ناقتى ايتقاندا, ولاردىڭ كوزىن جويۋ جونىندەگى شەشىم الدىن الا شىعارىلعان نەمەسە قابىلدانعان. سونداي-اق ءدال سول جىلى الەم بويىنشا كۇش كورسەتۋ ارقىلى قۇربان بولعان جۋرناليستەر 69 ادامدى قۇراپتى. بۇل ودان ءبىر جىل بۇرىنعىدان سەگىز ادامعا كوپ ەكەن.
قىزمەتتىك مىندەتىن ورىنداۋ كەزىندە قازا تاپقان بارلىق جۋرناليستەردىڭ 40 پايىزىن ء«ال-كايدا» جانە «يسلام مەملەكەتى» تەرروريستىك ۇيىمدارىنىڭ سودىرلارى ءولتىردى دەگەن دەرەك تە بار. ال قازىرگى ۋاقىتتا جۋرناليستەر ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى ەل تاعى سول سيريا دەپ اتالىپ وتىر. ءبىر جاقسىسى, بۇل مەملەكەتتە سوڭعى كەزدە «جۋرناليستەردى ءولتىرۋ» وقيلارى ءبىرشاما ازايعان. ويتكەنى بۇگىندە سيرياداعى اسكەري قيمىلدارعا شەتەلدىك باق-تار رەپورتەرلەرىن وتە سيرەك جىبەرەدى. ەل اۋماعىنان سيريالىق جۋرناليستەردى دە كەزدەستىرۋ قيىن. التى-جەتى جىلعا سوزىلعان ازامات سوعىسى ولاردىڭ دا قاتارىن ەداۋىر ازايتىپ جىبەرگەن.
اسكەري جانجالدار مەن قارۋلى قاقتىعىستار ءجۇرىپ جاتقان جەرلەردەن تىس ايماقتاردا دا باق وكىلدەرىنىڭ ءومىرى قيىلاتىن قايعىلى جاعدايلار كەزدەسىپ جاتادى. انا ءبىر جىلى پاريجدەگى «شارلي ەبدو» ساتيرالىق جۋرنالىنىڭ رەداكتسياسىنا قارۋلى شابۋىل جاسالدى. قازا تاپقان 12 ادامنىڭ جەتەۋى وسى جۋرنالدىڭ قىزمەتكەرلەرى بولاتىن. سونداي-اق بيىلعى جىلدىڭ قاراشاسىندا اۋعانستان استاناسى كابۋلداعى «شامشاد» تەلەارناسىنىڭ كەڭسەسى دە وسىنداي شابۋىلعا ۇشىرادى. سالدارىنان تەلەارنانىڭ ەكى قىزمەتكەرى وققا ۇشتى. مۇنداي قايعىلى وقيعانىڭ قاتارىنا وتكەن جىلى اۋعانستان اۋماعىنداعى «تولو» تەلەارناسىنا جاسالعان تەررورلىق شابۋىلدى دا قوسۋعا بولادى. سول قايعىلى وقيعانىڭ كەسىرىنەن تەلەارنانىڭ جەتى قىزمەتكەرى قازا تاپقان ەدى.
بۇكىلالەمدىك رەيتينگ «شەكاراسىز رەپورتەر» ۇيىمىنىڭ باستاماسىمەن 2002 جىلدان باستاپ جىل سايىن ءباسپاسوز بوستاندىعىنىڭ رەيتينگىن جاريالاپ تۇرادى. ول 180 ەلدەگى باق-تاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن, جۋرناليستەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن بوستاندىعىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. رەيتينگتىڭ ەڭ باسىندا نورۆەگيا, ودان كەيىن فينليانديا مەن شۆەتسيا تۇر.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
