بۇل جيىننىڭ كۇنى كەشە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن كونفەرەنتسيانىڭ جالعاسى ىسپەتتى ەكەنىن جەتكىزگەن «ەگەمەن قازاقستان» رگ» اق باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى پۋبليتسيست اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ 75 جىلدىعى ءوزى قىزمەت ەتكەن ەل گازەتىندە تويلانۋى ء تيىس ەكەنىن ايتتى.
ء«بىز بۇگىن الاشتىڭ ارداقتىسى, قازاقتىڭ اقسەلەۋى اتانعان اقسەلەۋ اعامىزدى ەسكە الۋ ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز. اقسەلەۋ اعامىزدى جەر-جەردە ەسكە الىپ جاتىر. «ەگەمەن قازاقستان» اعامىزدىڭ سۇيىكتى ۇجىمى بولعان, قولتاڭباسى قالعان. اقسەلەۋ سەيدىمبەك سان-سالانى جەتىك بىلگەن, سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى, وتە تەرەڭ ءبىلىم مەن بيىك پاراسات يەسى ەدى. بالا كەزدە «اققىز», «قىر حيكايالارى» سياقتى پوۆەستەرىن وقىدىق. پۋبليتسيستيكاعا قالاي جۇيرىك بولسا, تاريحقا قالاي ۇلكەن جول اشقان بولسا ادەبيەتتە دە سونداي قولتاڭباسى قالعان ۇلكەن جازۋشى. بۇگىندە سول اقاڭ جوشى حان, دومباۋىل, الاشا حاندار جاتقان ۇلى دالانىڭ توسىندە ۇلى مۇرالاردىڭ كۇزەتشىسى بولىپ جاتقانداي», دەدى گازەت باسشىسى.
اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى العاش استاناداعى ءبىلىم عانا ەمەس, رۋحاني ورداسى – ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە شاقىرىپ, بويىنداعى تاۋسىلمايتىن ءبىلىمدى جاستارعا بەرگىزۋدى ءجون كورگەن عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ساليقالى باسقوسۋدى ۇيىمداستىرعان گازەت رەداكتسياسىنا راحمەتىن ايتىپ, الاشتىڭ كەمەڭگەر ۇلىنا دەگەن باعاسىن بەردى.
«مەن اقسەلەۋمەن ەڭ العاش 1986 جىلى يسپانياعا ساپارلاس بولىپ بارعاندا تانىستىم. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن باسقارىپ تۇرعاندا جۋرناليستيكا كافەدراسىنا شاقىردىم. ءسويتىپ جۇبىمىز جازىلعان جوق. بۇل قايتا تۋمايتىن ازامات. ىلعي دا قازاق ءۇشىن كۇيىپ, پىسىپ جۇرەتىن. ارتىنا ۇلكەن مۇرا قالدىردى. قازاقتىڭ كۇي ونەرى تۋرالى اقسەلەۋدەن اسىرىپ جازعان ەشكىم جوق. بۇل وتە ۇلكەن زەرتتەۋدى تالاپ ەتەتىن مۇرا. ول تەرەڭ زەرتتەيتىن, بايىبىنا باراتىن. اقسەلەۋدىڭ تاعى ءبىر تاۋسىلمايتىن اسىل قازىناسى «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» بولاتىن», دەگەن م.جولداسبەكوۆ ءىنىسى جايلى ەستەلىكتەردى اڭگىمەلەدى.
«قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» – ەلتانۋدىڭ الىپپەسى» دەگەن ا.سەيدىمبەكتىڭ دوسى, جازۋشى قويشىعارا سالعارا ونىڭ ۇلتجاندىلىعىنا توقتالىپ, اماناتى مەن ارمانىن ورىنداۋعا كۇش سالىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
«اقاڭ «ەگەمەنگە» 1976 جىلى كەلدى. مەن دە وسى گازەتتە ىستەدىم عوي. بىراق مەن جۋرناليست – پارتيانىڭ قولعاناتى دەگەن ۇستانىمدا ەدىم. اقسەلەۋ كەلگەننەن كەيىن باسقاشا بولا باستادى. اقسەلەۋ باسقا جۋرناليستەردەن وزگەشە ەدى. وزگەشە بولاتىنى ول ۇلتتىق بيىك مۇراتتارعا باستايتىن ازاماتتىق ساتىنىڭ ءبىرازىنا كوتەرىلگەن ازامات ەدى. ۇلتتىق ماسەلەگە كەلگەندە اقسەلەۋ جالتاقسىز كىرىسەتىن. «ەلتۇتقانى» شىعارۋ يدەياسىن دا سول تاستاعان. اتاۋى دا سونىكى. قاي كىتابى بولسا دا قازاقتىڭ بولمىسىن, جاراتىلىسىن كورسەتەتىن شىعارمالار بولدى. مەنىڭشە «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» – ەلتانۋدىڭ الىپپەسى. قازىرگى كەزدە اقاڭنىڭ اماناتىن ورىنداپ, ونىڭ ايتقاندارىن جازىپ قالدىرۋعا تىرىسىپ جاتىرمىن. اقسەلەۋ اماناتتاعان «موڭكە حاننىڭ» ستسەناريىن جازدىم. ەندى ء«ومىربايان تۋعان كۇننەن باستالادى» دەگەن ەڭبەكتى دايىنداۋدامىن. سوندىقتان مىناۋ قىم-قۋىت تىرلىكتە اقاڭ سياقتى ءبىر-بىرىڭىزگە ىقپالدارىڭىز ءتيىپ, جەتپەي جاتقانىن تولىقتاۋعا كومەكتەسەتىن بولىڭىزدار», دەدى ق.سالعارا.
ءماجىلىس دەپۋتاتى, جۋرناليست ساۋىتبەك ءابدىراحمان ءپۋبليتسيستىڭ ۇقىپتىلىعىن ايتىپ اسىل قاسيەتتەرىن ءابىش كەكىلباەۆتىڭ اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى سوڭعى ساپارعا اتتاندىراردا ايتقان سوزدەرىمەن ورنەكتەدى. «سوتسياليستىك قازاقستانعا» اقاڭ كەلگەندە تەرەزە اشىلىپ سارىارقادان لەپ سوققانداي بولدى. 2-3 ايدىڭ ىشىندە رەداكتسياداعى مەنتاليتەت وزگەرىپ كەتتى. مەن پوشتامەن كىتاپ الدىرۋدىڭ جولىن اقاڭنان كوردىم. ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الدىندا ابەكەڭ (رەد.-ءابىش كەكىلباەۆ): «قازاقتا سال قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. سەرى قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. بي قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. باتىر قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. ءپىر قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. قازاقتىڭ جاقسىسى مەن جايساڭى ءبارى قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. قازاقتىڭ قاتەپتى قىزىل نارى قانداي بولادى؟ اقسەلەۋدەي بولادى. ءبارىنىڭ ورنىنا ءبىر عانا اقسەلەۋ جۇرە الادى. اقسەلەۋدىڭ ورنىنا كىم جۇرە الادى. ەشكىم جۇرمەيدى. تەك اقسەلەۋدىڭ ءوزى جۇرە الادى», دەپ تەبىرەنگەن بولاتىن», دەپ ەسكە الدى س.ءابدىراحمان.
ا.سەيدىمبەكتى ەسكە الۋعا جينالعان جازۋشىلار ونىڭ جازۋشىلىعى مەن پۋبليتسيستىك شەبەرلىگى جايلى دا اڭگىمە ءوربىتىپ, زەرتتەۋشى رەتىندەگى ەڭبەكتەرىن جوعارى باعالادى. دارحان قىدىرالى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ الاششىل بولعانىن ايتىپ, جازۋشىلىقتان زەرتتەۋشىلىككە بارعانىن سول الاششىلداردىڭ اعارتۋشىلىق جولىن تاڭداعانىنان بولار دەپ ءتۇسىندىردى. ال اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ قايراتكەرلىك قىرى ءالى اشىلماي كەلە جاتقانىن ايتقان جازۋشى الدان سمايىل: «وسىنداي ەسكە الۋلاردا ول كىسىنىڭ كوپ قىرىنىڭ ءبىر قىرى اشىلادى دا وتىرادى. جالپى اقاڭ جازۋشىلىقپەن تۇتاس اينالىسىپ كەتكەندە قابدەش ءجۇمادىلوۆ, مۇحتار ماعاۋين, ورالحان بوكەي سياقتى قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولار ەدى. اقاڭ ەتنوگرافيالىق, ءداستۇرلى اڭگىمەلەرگە ەڭ العاش قالام تارتقان جازۋشىلاردىڭ بىرەۋى. بىراق ول سانالى تۇردە جازۋشىلىق جولدى دوعارىپ زەرتتەۋشىلىككە كەتكەن. مەنىڭ ويىمشا ونىڭ سەبەبى جالپى ۇلتتىڭ, ونىڭ تاريحىن, ءتىلىن ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن ءومىر سالتىن تانىماي تۇرىپ مىقتى جازۋشى بولۋ دا مۇمكىن ەمەس ەكەنىن بىلگەندىكتەن. ەكىنشى جاعىنان بۇعان الكەي مارعۇلان دا سەبەپشى بولدى. اقسەلەۋ اعامىز الەكەڭمەن كوپ بىرگە ءجۇردى. سونداعى كورگەن, بىلگەندەرىنىڭ بارلىعى قاعازعا تۇسكەن. العاش رەت قازاقتىڭ قارا ولەڭىن جيناپ, سوعان عىلىمي نەگىزدەمە جاساعان دا «كۇڭگىر-كۇڭگىر كۇمبەزدەردە» قازاقتىڭ تاعامدارىن جيناقتاپ, سيپاتتاما بەرگەن دە اقسەلەۋ بولاتىن. اقاڭ تابيعاتىنان كۇيشى ەدى. «قازاقتىڭ كۇي اڭىزدارى» – عالامات كىتاپ, ۇلكەن قازىنا. سونىڭ ءبارىن جيناپ وعان عىلىمي سيپاتتاما بەرۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ساياسي قايراتكەرلىگى اشىلماي جاتىر», دەدى.
جيىن سوڭىندا پەريزات اقسەلەۋقىزى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باسشىلىعى مەن قىزمەتكەرلەرىنە العىسىن ايتىپ, رەداكتسيانىڭ قورىنا ا.سەيدىمبەكتىڭ ەڭبەكتەرىن سىيعا تارتتى.
«وسىنداي ەستەلىكتەردى ساعىنىپ جۇرەمىز. اكەمنىڭ مۇراعاتتا جازىلماي قالعان ەڭبەكتەرى بار. وعان جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىقپەن زەرتتەۋ جاساعىسى كەلەتىنى قۋانتادى. اكەم ءوزى اتاقتى كىسىلەردىڭ اتىنى جويىلماۋى ونىڭ جوقتاۋشىسىنا بايلانىستى دەپ ايتاتىن ەدى. ول كىسى قايتىس بولعان 8 جىلدا سىزدەردىڭ ارقالارىڭىزدا كوپ جۇمىستار ىستەلىندى. اكەمنىڭ ەكىنشى ءومىرى باستالىپ جاتىر», دەدى پ.اقسەلەۋقىزى.
ال ۇجىم اتىنان گازەت باسشىسى دارحان قىدىرالى پەريزات اقسەلەۋقىزىنا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى شىعارعان «باقوردا», «25 جىلدىڭ جەتىستىكتەرى» كىتاپتارىن جانە شارحان مۇرتازانىڭ «نامىس نايزاعايى» مەن ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ء«داۋىر داۋىسىن» تارتۋ ەتتى. سونداي-اق د.قىدىرالى ەل گازەتىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي رەداكتسيا اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ تە كىتابىن دايىنداۋدى قولعا الاتىنىن جەتكىزدى.
مايگۇل سۇلتان,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان ومار,
«ەگەمەن قازاقستان»
