ءتورت تۇعىر: اشىقتىق

ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىز­دىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا توراعالىق ۋاق­ىتىندا “قوسارلانعان ستاندارتتار” مەن “جىك­تەۋ شەكتە­رىن” سىرىپ, اشىقتىققا ۇمتىلۋ ەلىمىزدىڭ توراعالىق ۋاقىتىنداعى ۇستا­نىمىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ەقىۇ-عا ەلىمىزدىڭ توراعالىعىن الدە­كىمدەر سەندىرۋگە تىرىسىپ جۇرگەندەي, تەك قاتارداعى ءجاي ساياسي وقيعا دەپ قاراۋعا استە بولمايدى. شىنداپ كەلگەندە, بۇل كەشەگى توتاليتارلىق جۇيەدە ءوز تىزگىنىنە ءوزى يە بولا الماي, بوداندىقتىڭ بۇعاۋىن مويىنىنا ىلگەن ەلدىڭ ازاتتىعىن العاننان كەيىنگى تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ۋاقىتتا الەمگە تانىلىپ ۇلگەرىپ, تانىلىپ قانا قويماي, دۇنيە ءجۇ­زىن­دەگى ساياساتقا ىقپالى جۇرەتىن بەدەلدى ۇيىم­عا توراعالىق ەتۋى ارقىلى قازاق جۇر­تىنىڭ جاڭا مىڭجىلدىقتا مەملەكەتتىلىگىن مويىنداتۋى. ال ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق­پەن اينالىساتىن ۇيىم­نىڭ توراعالىعىنا ازيا قۇرلى­عىنان تۇڭعىش سايلانۋ قۇر­مەتىنىڭ وتانىمىزدىڭ ەنشىسىنە ءتيۋى الەمدىك ساياساتتاعى ءىرى جەڭىس جانە ەلباسىمىزدىڭ الەمگە تانىلعان زور حالىقارالىق بەدەلىنىڭ كورىنىسى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنا كىرىسۋىنە وراي پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ: “دەموكراتيالىق قوعام ورناتۋ – ءبىز­دىڭ حالقىمىزدىڭ سانالى تاڭداۋى, سون­دىق­تان ءبىز ەلىمىزدىڭ ودان ءارى ساياسي ليبەرال­دانۋى باعىتى مەن قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ودان ءارى ارتتىرۋدى جال­عاس­تى­را­مىز”, – دەپ اتاپ ءوتتى. مۇنداي ماقساتقا قول جەتكىزۋ قوعامدا اشىقتىق قۇندىلىق­تا­رى ورىن العاندا عانا بولاتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتەن دە توراعالىق ۇستانىمنىڭ ءبىرى رەتىندە اشىقتىق ەنىپ وتىر. بۇل تەك حا­لىق­ارالىق قاتىناستارداعى ۇستانىم عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ىشكى دامۋىندا ازاماتتىق قوعام مەن دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ ىلگەرى­لە­نۋى­نە باستايتىن “ەۋروپاعا جول” باعدارلاما­سىنىڭ دا باعدارشامى ىسپەتتى بولۋى ءتيىس. 1975 جىلى باستاۋىن حەلسينكيدەن ال­عان وسى ۇيىم ءۇشىن ادام قۇقىعى مەن بوس­تان­دىق نەگىزدەرى, زاڭ ۇستەمدىگى باستى نازاردا بولىپ كەلەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى, ال وسىن­داي ۇيىمعا قازاقستاننىڭ توراعالىق ەتۋى ەلىمىزدىڭ حالىق­ارالىق دەڭگەيدە سەنىمدى جانە اشىق ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعانىن كور­سەتسە كەرەك. الىسقا ۇزاماي-اق, سوڭعى ۋا­قىت­تاردا عانا ەلىمىزدە ادام قۇقىعىن قور­عاۋ­عا ارنالعان بىرقاتار حالىق­ارالىق قۇ­جاتتار راتيفيكاتسيالانعانىن اتاپ كور­سە­تۋ­گە بولادى. “ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىق­تار تۋرالى حالىقارالىق پاكت”, “ازاپ­تاۋعا جانە ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە نۇقسان كەلتىرەتىن باسقا دا جازالاۋ تۇرلەرىنە قارسى كون­ۆەن­تسيا”, “بوسقىندار تۋرالى” جانە ت.ب. وتە ما­ڭىزدى حالىقارالىق قۇجاتتار بەكىتىلدى. ال ادام ءومىرى مەن قۇقىعى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى باستى قۇندىلىق. ول ءبىزدىڭ كونستي­تۋتسيا­مىزدا كورسەتىلگەن. وتكەن كۇزدە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كەلىپ كەتكەن پورتۋگاليا رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا.مارتينش دا كرۋش: “قازاقستان سوڭعى 10 جىل ىشىندە ساياسي دامۋدىڭ ولشەم­دە­رىن جاقسارتۋدا ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتتى. ءبىز مۇندا اشىق ۇنقاتىسۋعا كەلدىك”, دەپ ەلىمىز­دەگى وزگەرىستەرگە ريزاشىلىعىن ءبىل­دىرسە, گەر­مانيانىڭ ەكس-كانتسلەرى گ.شرە­دەر: “قازاقستان – وسى ايماقتاعى وتە جەدەل دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت, مۇندا كەيبىر ادام قۇقى, ت.ب. ساياسي ءما­سە­لەلەردىڭ شەشىمى قالىپتاسۋ ۇستىندە دەپ قاراستىرۋىمىز كەرەك”, دەگەن بولا­تىن. بۇل ءبىز­دىڭ قوعامىمىزدىڭ ساياسي پليۋراليزم مەن اشىقتىعىن ايعاق­تاۋ­دىڭ, ونى وزگەلەردىڭ دە مويىنداۋىنىڭ بىرەر مىسالى عانا. جالپى, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعا­لىق ەتۋىن تەك ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ەمەس, الەمدىك ساياساتتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان توسىن وقيعا دەپ باعالار ەدىم. وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن اقش سىندى الپاۋىت ەلدىڭ باسىنا افروامەريكالىق كەلەدى دەپ ايتساڭىز, كىم سەنەر ەدى؟! مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن. بىراق كەلدى عوي. ال ەۋرو­پانىڭ قاۋىپسىزدىگىمەن اينالىساتىن ۇيىمنىڭ توراعالىعىن كەڭەس وداعىنىڭ شەكپەنىنەن شىققان قا­زاقستان اتقارا­دى دەسە شە؟! ول دا جوعا­رىداعى ويمەن پاراپار ەرسى, تىپتەن بولماستاي, ورىن الماي­تىن­داي كورى­نەتىن. قالاي دەگەندە دە قا­زاق­ستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى كارى قۇر­لىق – ەۋروپانىڭ ساياسي لاند­شافتىنا جاڭا وزگەرىستەر مەن سونى يدەيالار الىپ كە­لەتىنى ءسوزسىز. مۇنى كەي­بىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەن ءجاي روتاتسيا, ەقىۇ-عا مۇشە 56 ەل كەزەگىمەن توراعا بولادى عوي دەپ قاراستىرۋدى ءما­سە­لەنىڭ ءمانىن ادەيى جەڭىلدەتۋ دەپ قاراستىرار ەدىم. الدىمەن, ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ وسى قۇرىلىمنىڭ قۇن­دىلىقتارىنا ساي ەلدىڭ عانا ەنشىسىنە بۇيىرا­تىنىن ەستەن شىعارماۋ قاجەت. جانە, سونىمەن بىرگە, وسى ءتور­اعا­لىق­تان ءوز پايدامىزدى دا تابۋعا ءتيىسپىز. ەلىمىز ءوزىنىڭ ءوسۋ جولىنداعى كەيبىر كەم-كەتىكتەرىن دە تۇزەپ الۋى ءتيىس. سەبەبى, بۇل – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. ول ەلىمىزدە دەمو­كرا­تيا­لىق ۇدەرىستەردى, قوعامدا اشىقتىق قاعي­داتتارىن دامىتۋ مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ تىنىسىن كەڭەيتۋدە بىزگە ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەيدى. وسى رەتتە ەلىمىزدە ازاماتتىق قو­عام­دى دامىتۋدا ءبىز تەك باتىستىق ولشەم­دەر­مەن عانا جۇمىس جاساماي, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ءدىلىمىز بەن وزىق داستۇرلەرىمىزدىڭ, ءما­دە­نيەتىمىز بەن سالتىمىزدىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن وزگەلەرگە تا­نى­تۋ جاعىن دا نازاردا ۇستاۋعا ءتيىسپىز. سەبەبى, ءبىز – باي تاريحى بار, اسقاق رۋحتى ۇلتتىڭ وكىلدەرىمىز. سول سە­بەپ­تەن دە توراعالىق ۋاقى­تىن­دا ءوز بەينەمىزدى الەمگە كور­سەتە بىلسەك, ۇتىلما­سى­مىز حاق. قازىر ءبىزدىڭ قوعامى­مىز­دا دا “ازاماتتاردىڭ اقپارات الۋ قۇقىعى” تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋى جونىندە ءتۇرلى باسقوسۋلار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزىلىپ ءجۇر. ەقىۇ-عا مۇشە 56 ەلدىڭ 45-ىندە وسىنداي زاڭ قابىلدانعان, نەمەسە ونى قابىلداۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل زاڭنىڭ باستى ماقساتى – قاي ەلدىڭ دە ۇكىمەتىنىڭ قىزمەتىن, قابىلدانعان رەسمي قۇجاتتاردىڭ ازاماتتار ءۇشىن اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. تاريحقا ۇڭىلسەك, قاي قوعامنىڭ دامۋىن­دا دا اشىقتىق-ترانسپارەنتتىلىك ءوزىنىڭ دامۋ ەۆوليۋتسياسىنان ءوتىپتى. ەۋروپالىق پار­لامەنتاريزمنىڭ وتانى – انگليادا ول وتكەن عا­سىردا عانا قوعامدىق ومىرگە دەندەپ ەنە باستادى. ارينە, وعان ۇلكەن سەرپىن بەرگەن ازاماتتاردىڭ مەملەكەت ىسىنە بەلسەنە ارا­لاسۋعا دەن قويۋى مەن باق-تىڭ اشىقتىققا ۇم­تىلۋى سەبەپ بولدى. اسىرەسە, اشىقتىق سوت-قۇقىق رەفورماسىن جەدەلدەتىپ, زامان تالابىنا ساي زاڭدار ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. قاراپ وتىرساق, قاي مەملەكەت تە ءوزىنىڭ ءوسۋ جولىندا وسىنداي بەلەستەردەن ءوتۋى ءتيىس. حالىقارالىق قاتىناستاردا اشىقتىق قاعيداتتارى “قوسارلانعان ستاندارت” ۇعى­مىنا, ونىڭ قولدانىلۋىنا توسقاۋىل قويۋى ءتيىس دەپ بىلەمىن. وسى “قوسارلانعان ستان­دارت” كورىنىسىن ءبىز ەقىۇ-نىڭ دەمو­كرا­تيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋروسى دەپ اتالاتىن بەلسەندى قۇرىلىمىنىڭ ءار ەلدەگى سايلاۋ ۇدەرىسىنە جاسايتىن مونيتورينگ­تەرى مەن قورىتىندى باعالاۋ­لارىنان بايقايمىز. كوبىنە وسى ۇيىمنىڭ وكىلدەرى سايلاۋ وتكىز­گەن مەم­لە­كەت­تىڭ بىرەر عانا قالا­سىندا بولىپ, وتكەن ساي­لاۋعا ءبىر­جاقتى باعا بەرىپ جاتادى. ءاسى­رە­سە, وسى “قوسارلانعان ستاندارت­تاردى” دا­مى­عان ەلدەر مەن دەمو­كراتياسى جاڭا قالىپ­تاسىپ كەلە جاتقان ەلدەردە وتەتىن ساي­لاۋ­لاردى باعالاۋدان بايقاپ, كوڭىلدىڭ ولقى سوعىپ قالاتىنى بار. انگليادا پارلامەنت سايلاۋلارى 17 عا­سىر­دان, فرانتسيادا ناپولەوننان كەيىن, ال گەرمانيا بۋندەستاگىنا سايلاۋ 17-ءشى رەت وتكىزىلدى. بىزدە كاسىبي پارلامەنت نەبارى ءتورتىنشى رەت قانا سايلانىپ وتىر. ايىرما بار ما, بار. وسىلايشا, ءار ەلدە وزدەرىنە ءتان ساياسي قۇندىلىقتار قالىپتاسۋ ۇستىندە بولسا, ەقىۇ/دياقب جۇمىسىندا وسى ەرەكشە­لىك­تەر ەسكەرىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ ەلىمىز ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سەنىمدى نىعايتۋعا, ەۋرازياداي الىپ كەڭىستىكتە قاۋىپسىزدىك پەن ىنتى­ماق­تاس­تىق­تى قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەس قوساتىنى ءسوز­سىز. ءبىز باتىس پەن شىعىستىڭ اراسى جاقىن­داپ, ءبىر-بىرىمەن ءتۇسىنىسۋ ارقىلى ىنتى­ماق­تاس­تىققا ۇمتىلۋىن كوزدەيمىز. “جاۋلاستىر­ماق – جاۋشىدان, ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن” دەمەكشى, قازاقستان جاۋشىنىڭ ەمەس, ەلشى­نىڭ قىزمەتىن اتقارماق. مىسال ءۇشىن قازاق­ستان باستاماسىمەن شاقىرىلىپ جۇرگەن ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ قىزمەتىن الايىقشى. ازيادا كوپتەگەن حالىقارالىق ءول­شەمدەر بويىنشا قاۋىپسىزدىك پەن ىنتى­ماقتاستىقتى ورىستەتكەن وسى قۇرىلىمنىڭ تىنىسى مەن ەقىۇ پارمەنى ءبىر ارناعا توعىسسا قانداي كۇش بولار ەدى. بۇدان ەۋروپا دا, ازيا دا ۇتپاسا ۇتىلماسى انىق. “توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى” دەمەكشى, جالپى قاي ىستە دە جاسىرىن ەمەس, جاريانىڭ ەل-جۇرتقا بەرەتىنى مول. اشىقتىق بار جەردە جەڭ ۇشىنان جالعاسقان نەبىر قا­را­نيەتتىڭ جولى كەسىلەدى, جوسپارى جۇزەگە اسپايدى. قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعى تىزگىنىندە اشىقتىقتى باعدار ەتىپ, ادامزات بالاسىنا, وركەنيەتكە توندىرەتىن بارشا قاۋىپ-قاتەردى بولدىرماۋعا, جەر بەتىندە قاق­تىعىس­تار­دىڭ جاڭا وشاقتارىنىڭ پايدا بولماۋى جو­لىن­دا ەڭبەكتەنەدى. جاھان جۇزىندە ۇعىنىستىققا, تۇسىنىستىككە اكەلەتىن قادامداردىڭ بارلىعىن قولدايتىنىن, سو­نىڭ ناعىز جاناشىرى مەن قولداۋشىسى ەكە­نىن تانىتىپ, وسىلارعا الەم جۇرت­شى­لى­عى­نىڭ كوزىن جەتكىزەدى دەپ سەنەمىن. قازاقستان توراعالىعى ۋاقىتىندا ەقىۇ جۇمىسىندا نەگىزگە الىناتىن ءۇش ولشەمدە نەمەسە سوڭعى كەزدە ايتىلىپ جۇرگەن ءۇش سەبەتتە قاراس­تى­را­تىن ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن اشىقتىق ۇستا­نىمىندا جۇرگىزەتىنىنە كۇمان جوق. زەينوللا الشىمباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى. توراعالىقتىڭ كۇن ءتارتىبى: اۋقىمدى, ناقتى جانە ۋاقىتىلى ەۋروپالىقتاردىڭ ەلباسىنىڭ ۇندەۋىنە قاتىستى وڭ پىكىرلەرى جالعاسۋدا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ساياساتكەرلەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, بەدەلدى ساراپشىلارى قاڭتاردىڭ 14-ىندە ۆەنادا وتكەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى تۇراقتى كەڭەسىنىڭ جينالىسى بارىسىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇندەۋىندە جاريالانعان جانە مەم­لە­كەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ بايانداماسىندا ۇسىنىلعان توراعالىقتىڭ “جول كارتاسىن” بەلسەندى تالقىلاۋدى جالعاستىرۋدا. “قازاقستان موينىنا العان ءمىن­­دەت­تەمەلەرىن ورىنداۋدا” اتتى سا­راپ­تا­مالىق بايانداماسىندا يتا­ليالىق ازيا جانە جەرورتا تەڭىزى زەرت­تەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ء(ىSىAMED) پروفەس­سور­لارى دجۋليو ۆەننەري مەن ەميليانو ستورنەللي “پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ۇندەۋىندە كولدەنەڭ تارتىلعانىنداي, وسى ورتاازيالىق مەملەكەت توقسانىنشى جىلداردان بەرى كوپجاقتى سەرىكتەستىك ينستي­تۋت­تار قىزمەتىنە قوسار ۇلەسىن ۇل­عاي­تۋعا كۇش جۇمساي وتىرىپ, ءبۇ­گىن­دە ءوزىنىڭ ساياسي كەمەلدىگىن جانە ديپلوما­تيالىق تاجىريبەسىنىڭ مولدىعىن دالەلدەۋدە”, دەپ اتاپ كورسەتتى. يتاليالىق عالىمدار ۇندەۋدىڭ ءتورت ماڭىزدى تۇستارىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. “بىرىنشىدەن, قا­زاق­ستان ايماقتىق دامۋدىڭ ۇلگى­سى­نە اينالىپ وتىر. قازاقستان قو­عامى­نا ونىڭ قۇرامىنداعى ءدىني, مادەني جانە ەتنوستىق كومپو­نەنت­­تەردىڭ ۇيلەسىمدى جانە كونس­ترۋك­تيۆتى سيپاتتا ىقپالداسۋى ءتان. وسىلايشا, قازاقستان قاقتىعىس ىقتيمالدىعى بار ورتالىق ازيا ايماعىندا قوعامدىق ينتەگرا­تسيا­نىڭ بىرەگەي ۇلگىسى رەتىندە تا­نىلۋدا. ەكىنشىدەن, قازاقستان ايماق­تىق جانە حالىقارالىق قاتىناس­تار­دىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى رە­تىندە بۇگىندە “بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكا” سيپاتىنان قۇتىلىپ, جاھاندىق قاۋىمداستىق شەڭبەرىن­دەگى سەرىكتەستەرىمەن, اسىرەسە, با­تىس ەلدەرىمەن ءوزارا ءتيىمدى ىق­پال­داستىق قۇرۋعا تولىعىمەن دايىن مەملەكەتكە اينالدى. ۇشىنشىدەن, قازاقستاننىڭ حا­لىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاما­سىز ەتۋدەگى قالتقىسىز قىزمەتى جو­عا­رى باعالانۋدا. استانانىڭ اي­ماقتىق تا, جاھاندىق تا دەڭگەيدە الاتىن ورنى ەرەكشە. جاپپاي قى­رىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ, تەر­روريزم­گە قارسى كۇرەس, ەنەرگە­تي­كالىق قاۋىپسىزدىك جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سىندى ماسەلەلەردى شەشۋگە قازاقستان بەلسەندى ات­سا­لىسۋدا. وسى سەبەپتى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن وراسان زور يادرولىق قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, سول ارقىلى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى كەلىسىم-شارتپەن بەكىتىلگەن حالىقارالىق تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋ قازاق­ستان­نىڭ سىرتقى ساياساتى مەن ۇلت­تىق ستراتەگياسىندا زور ماڭىزعا يە ەكەنىن دالەلدەدى. ءتورتىنشى – كوپجاقتىلىق قاعيداتى. قازاقستاننىڭ حالىق­ارا­لىق ارەناداعى وزىندىك ءرولى تۋرالى ناقتى تۇسىنىگى بار. حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك, وركەنيەتارالىق جانە مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋعا جاع­داي جاساۋ, “سولتۇستىك – وڭتۇستىك” جەلىسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق سياقتى سالالاردا وزەكتى شارالار­دى ۇيىمداستىرۋ – استا­نا­نىڭ سايا­سي كۇن تارتىبىندەگى قا­لىپتى جاع­داي. بۇل ماسەلەلەردى ۇكىمەت كوپجاقتى ۇيىمدار شەڭ­بە­رىندە ءۇن­قاتىسۋدى نىعايتۋ باعى­تىندا كەلىسە وتىرىپ قاراستىرۋدا. وسى­لايشا باتىستا دا, شىعىستا دا سەنىمدى سەرىكتەس رە­تىندە كورى­نۋ­دە. قا­زاقستان ءوز باع­دار­لامالارىن بۇۇ-مەن ۇيلەستىرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرادى ءارى ەقىۇ سىندى كۇردەلى ۇيىمداعى قىز­مە­تىن­دە اسا جوعارى جاۋاپكەرشىلىك تانى­تا باستاۋىمەن قۋانتادى. ەگەر دە قازاقستان ۇسىنعان سامميت وتكى­زىلە­تىن بولسا, بۇل شارا اتالمىش ۇيىم­نىڭ كۇن تارتىبىنە, مۇشە مەملە­كەت­تەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس­تار­عا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋىنە زور ۇلەس قوسار ەدى. ەرماننو ۆيزينتاينەر جەتەك­شى­لىگىندەگى “Vox ءPopulى” اتتى يتا­ليا­لىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى داي­ىن­داعان “قازاقستان ەۋروپاعا ءوزى­نىڭ بىرەگەي ۇلگىسىن ۇسىنادى” اتتى ساراپ­تامالىق شولۋىندا “قازاق­ستان ءوزىن ەۋروپا مەن ازيا ارا­سىن­داعى كوپىر رەتىندە قاراس­تى­رۋعا ءارى ەنەرگەتي­كالىق رەسۋرس­تار­مەن الماسۋ ەكونو­مي­كالىق فاكتور بولىپ قالا بەرمەي, سونىمەن قاتار بۇكىل ەۋر­ازيا حا­لىقتارى اراسىن­دا­عى قاتى­ناس­تاردى نىعايتۋ قۇ­را­لى بولىپ تا­بىلا­تىندىعىن كور­سە­تۋگە تولىق قۇقىلى. ەقىۇ – قۇرلىقتاعى مەم­لە­كەتتەر مەن حالىقتاردىڭ وركەنيەت­تىك بايلانىستارىنىڭ ستراتەگيا­لىق وزەگى. وسى سەبەپتى ەۋرازيالىق ين­تەگراتسيا يگىلىگىنە ەڭبەكتەنۋ الەمگە سەنىمدى نەگىزدە قۇرىلعان بو­لاشاقتى ۇسىنۋ رەتىندە قابىل­دانباق. قازاقستان بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالار اراسىنان تۇڭعىش بولىپ 56 ەلدى بىرىكتىرەتىن ەۋروپا­داعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق ۇيىمىنىڭ توراعالىعىنا ساي­لاندى. تۇركىتىلدەس جانە ەۋر­ازيا­لىق قاۋىمداستىقتاردىڭ لاي­ىق­تى وكىلى, شىعىس پەن باتىستى توعىستىرعان ەل ءۇشىن بۇل – اسا ماڭىزدى قادام. ەلدىڭ توراعالىققا سايلانۋىن كوپەتنوستى جانە كوپ­كونفەسسيالى قوعام دامۋىنداعى جەتىستىكتەردىڭ مويىنداۋى دەپ تانۋعا ابدەن بولادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازاقستان­دىق قوعامنىڭ ءدال وسى كەشەندى سيپاتى ونىڭ قازىرگى الەم مەن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن كورسەتەدى. قازاق­ستاندىق تاجىريبە ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم مەن ىن­تى­ماقتاستىقتىڭ ايقىن ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. ول دۇنيە جۇزىندە الاۋىز­دىقتارعا الىپ كەلەتىن ءما­سە­لەلەردى شەشۋدە جاڭا مۇمكىن­دىك­تەر ۇسىنادى. قازاقستاندىق ۇلگى وزدەرىمىزدىڭ اسسيميلياتسياعا بەرىل­گەن نەمەسە كەرىسىنشە ۇلتتار ءما­دەنيەتتەرى ارالاسپايتىن قوعام­دارى­مىز (ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرى قانشالىقتى شەكتەۋلى ەكەنىنە كو­زى­مىز جەتۋدە) كۇندەلىكتى شالدى­عا­تىن پروبلەمالارعا لايىقتى جاۋاپ بەرەدى. قازاقستاندا قوعامنىڭ ەتنوس­تىق, ءدىني جانە مادەني قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ ينتەگراتسيالانۋىنىڭ وزىندىك ءبىر ۇلگىسى قالىپتاسقان. قازاقستاندىق ۇلگى ءبىر جاعىنان ءبارىنىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, كەز كەلگەن تۇر­عى­داعى قىسىم كورسەتۋشىلىكتەرگە جول بەرمەسە, ەكىنشى جاعىنان ءاربىر ەتنوستىڭ وزىندىك كەلبەتى مەن ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. ەتنوستىق جانە ءدىني ارتۇرلىلىك ەۋرازيالىق وركەنيەت ءۇشىن قوعامداعى بەيبىتشىلىك پەن ونىڭ گۇلدەنۋى ىسپەتتەس اسا ما­ڭىزدى قۇندىلىققا يە بولۋدا. سان پابلو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (ماد­ريد ق.) پروفەسسورى انتونيو الانسو ماركوستىڭ ەلباسىنىڭ بەينەۇندەۋىنە وڭ باعا بەرگەن ءتۇسى­نىكتەمەلەرىندە نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ يناۋگۋراتسيالىق ءسوزى مازمۇنى جاعىنان قىسقا دا نۇسقا, سونىمەن قاتار, ناقتى ءارى ىسكەرلىك تۇرعىداعى قۇجات بولىپ شىققان­دى­عىن اتاپ وتكەن: “بىردە-ءبىر ما­ڭىزدى ءسوز, نە دالەل-دايەك نازار­دان تىس قالعان جوق. پرەزيدەنت قازاقستان باسقارۋ مارتەبەسىنە يە بولىپ وتىرعان ۇيىمداعى قالىپ­تاسقان جاعدايدى ناقتى سيپاتتاپ بەردى. وسى ورايدا ول قازىرگى قيىن­دىق­تاردى ەڭسەرۋ باعدارلاماسىن ۇسىن­دى”. ا.الونسونىڭ ايتۋىنشا, ەلبا­سىمىز قازىرگى زامانعا جاھان­دىق جانە ايماقتىق قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋداعى ەقىۇ-نىڭ ءرولى مەن قا­جەتتىلىگىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ساراپشى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ قوزعاعان باستى ماسەلەلەر بويىنشا جان-جاقتى تالداۋ جاسايدى. اتاپ ايتساق, ان­تو­نيو الانسو ماركوس “trust”, “tra­dىtىon”, “transparency” “tolerance” (سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق, ءتوزىم­دى­لىك) دەپ اتالاتىن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعى ۇستانىم­دارىنىڭ باستى قۇرامداستارىنا ەۋروپالىق تۇرعىدا ماعىنالىق ءتۇ­سىنىكتەمەلەر بەردى. يسپاندىق ساراپشى, سونىمەن قوسا, ەقىۇ-نى حالىقارالىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ اسا شۇعىل ءارى ءتيىمدى قۇرالىنا اينالدىرۋ ماقساتىندا ۇيىمدى قايتا قۇرۋ قاجەتتىلىگىمەن بايلانىستى بولىپ وتىرعان ءارى اسا وزەكتىلەردىڭ قاتا­رىنا جاتاتىن ماسەلەلەر بويىنشا قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن قولداپ وتىر. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, ۇيىم قۇرىلىمىنا وزگەرىستەر ەن­گىزۋ كەرەكتىگىن دالەلدەيتىن كەلەسى ءبىر فاكت نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. “ەقىۇ الدىندا تۇرعان قيىن­دىقتار مەن قاۋىپ-قاتەرلەر بۇدان 35 جىل بۇرىن ورىن العان جاعدايدان تۇبەگەيلى تۇردە ەرەك­شە­لەنەدى. قازىرگى ۋاقىتتا الەم بيپو­ليار­لى ەمەس, ول كوپپوليارلىعا اي­نال­دى. اسا ءىرى دەرجاۆالار مەن مەم­لەكەتتەر حالىقارالىق قاتى­ناس­تار جۇيەسىندە بۇرىنعىداي باس­تى ءرول ويناماي وتىر. ال الۋان ءتۇر­لى ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمدار, تران­سۇلتتىق كومپانيالار مەن الەمنىڭ باسقا دا جاڭا سۋبەكتىلەرى ەرەكشە بەلسەن­دى­لىك كورسەتۋدە”. باسقاشا ايتقاندا, قالىپتاسقان جاعداي وبەكتيۆتى تۇر­عىدا جاڭا شارتتاردى تالاپ ەتۋدە جانە بۇل ەقىۇ-نى اسا بەدەلدى حا­لىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ ءبىرى رەتىندە ۋاقىتپەن قوسا وزگەرىپ وتىرۋعا يتەر­مەلەيدى. تۇسىنىكتەمە اۆتورى اتال­عان ماسەلە بويىنشا, سونىمەن قاتار, باسقا دا ماسەلەلەردىڭ شە­شى­مىن تابۋ ماقساتىنداعى قازاق­ستان­نىڭ ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر باس­شىلارىنىڭ جانە ۇكىمەت باس­شى­لارىنىڭ ءسامميتىن ۇيىمداس­تى­رۋ جونىندەگى باستاماسىن تولى­عىمەن قولدايدى. ءوزىنىڭ تۇسىنىكتەمەلىك ءسوزىن اياقتاي كەلە, يسپاندىق ساراپشى قا­زاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعا­لىعى كەزىندە ۇيىم قىزمەتىندەگى ءۇش “سەبەتتىڭ” بىردەي تۇرعىدا قول­داۋ تابۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. ونىڭ ءپى­كىرىنشە, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەينە­ۇندەۋىندە ەرەكشە ماڭىز بە­رىلگەن ءۇشىنشى “سەبەتتىڭ” مازمۇنى قىز­عىلىقتى بولىپ تابىلادى. ونى ا.الونسو “ەقىۇ فلاگمانى” دەپ اتاپتى. ولار – ادامي ولشەم­دى قورعاۋ شارالارى, ونىڭ ىشىندە, الۋان ءتۇرلى ترافيكتەرگە قارسى كۇرەس, دەموكراتيانى ناسيحاتتاۋ, ءبىلىم الۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ, ادام قۇقىقتارىنىڭ قام­تاماسىز ەتىلۋىن قاداعالاۋ, باق بوستاندىعى, قۇقىقتىق مەملەكەت ينستيتۋتتارىن نىعايتۋ جانە قىسىم كورسەتۋشىلىكتىڭ بارلىق تۇرىنە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ. ال قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى ەلدى دەموكرا­تيا­لان­دىرۋ جولىندا العا باستىرۋدىڭ شىنايى مۇددەلىلىگىن بەدەلدى ۇيىم مىنبەرىنەن دالەلدەۋ بولسا, بۇل وسى ۇمتىلىستى جۇزەگە اسى­رۋ­داعى بىرەگەي مۇمكىندىك بولىپ وتىر, دەپ قورىتىندىلايدى ءوزىنىڭ وي-پايى­مىن يسپاندىق ساراپشى.