انەس ساراي – بۇل كۇندە كەمەلىنە كەلگەن, ادامشىلىق, ازاماتتىق تۇرپاتى ەرەك, ادەبيەتىمىزدە وزىندىك ورنى بار اڭگىمە, پوۆەست, رومانداردىڭ اۆتورى امبە بۇرىن قازاق اراسىندا ەشكىم قالام تارتپاعان نوعايلى مەن كوكتۇرىكتەر تاريحىن قوپارا كوتەرىپ جازعان قالامگەر. ءبىر قىزىعى, ادەبيەتىمىز بەن تاريحتى زەرتتەۋگە وسىنشاما ەڭبەك سىڭىرسە دە انەس ساراي ماعان ءالى سىرى اشىلماعان بەيمالىم ارال ءتارىزدى بولىپ كورىنەدى.
قىردا تۋىپ, قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىن ەمىپ وسكەن بىزگە انەستىڭ كوركەمدىك الەمى وتە توسىن, ەشكىمگە ۇقسامايدى. تەڭىز سىرىن, ونىڭ جويقىن مىنەزىن الەمدىك ادەبيەتتەن بىلسەك تە ءدال انەس بەينەلەگەن قازاقتار تۇرمىسىن, ەدىل ءدارياسى مەن اتىراۋ تەڭىزىنىڭ اتا جۇرتتان جىرىلىپ قالعان جاعالاۋى مەن ۇساق ارالدارىنداعى تۇيىق ءومىردى, ءالى وركەنيەت سىرلاپ, ورتاق قالىپقا سالا قويماعان, تابيعيلىعىن جوعالتپاعان, ءور مىنەزدى, كەسەك-كەسەك تۇلعالاردى بۇرىن-سوڭدى ەشكىمنىڭ شىعارماسىنان وقىماپپىز. بالكىم تەڭىز تۋرالى بىرەن-ساران شىعارمالار, كەيىپكەرلەر ادەبيەتىمىزدە قالىپتانعان بولار, بىراق انەس سياقتى عاسىرلار بويى سۋ جاعالاپ كۇن كەشكەن قازاقتار ءومىرىنىڭ بەيمالىم سىرىن تۇتاستاي اشقان قالامگەر نەكەن-ساياق. وعان انەستىڭ تۋىپ-وسكەن ورتاسى, اينالاسىن سۋ شايعان, ەدىل اڭعارىنداعى سيىر بۇيرەكتەنىپ جاتقان ارالدى مەكەندەگەن قارمالاي اۋلىنىڭ ەرەكشە تاعدىرى سەبەپ بولعانى ايقىن.
«ارالدى ءبىزدىڭ ەل «اتاۋ» دەيدى. بيىكتىگى جيىرما مەتردەي, ۇزىن-قىسقالىعى اجەپتاۋىر بەس قىزىل سازدى توبە بار, باسقاسى كوكتەمدە تەلەگەي تەڭىز قارعىن سۋىنا جۇتىلىپ كەتەتىن تەپ-تەگىس جازىقتىق, – دەپ جازادى انەس ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە. – سۋدان قورىنعان ەل وسى بەس توبەنىڭ استى-ۇستىنە مىڭگەسە ءۇي سالىپ, ۇيمەلەسە وتىرعانى. سونىڭ وزىندە قارقىنداعان ءور سۋى توبە ەتەگىندەگى ۇيلەردى باسىپ, اۋىلدى جارىم-جارتىلاي ءشايىپ كەتەدى. ول اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بولا قالسا كۇلدىر اربامەن, بولماسا قول زەمبىلمەن قىزىل توبەنىڭ قۇمىن تاسىپ, اۋىلدى اينالدىرا بوگەت سوعادى. ونى وزگەدە جوق, ءوز تىلدەرىندە «قايشى» دەپ اتايدى. ايتقاندايىن, ەلدىڭ نوبايى جالپاق قازاق تىلىندە سويلەگەنمەن, كۇندەلىكتى ءسوز الماسۋلارىندا وزگەشەلىك جوق ەمەس, گوۆور, ديالەكت, كاسىبي سوزدەر قاپتاپ ءجۇر. ءبىزدىڭ «اتاۋلىقتار» مۇندا قونىس اۋدارعاندارىنا 200 جىل شاماسى بولعان «جاڭا اۋىلدار» ساناتىندا. نوعايلى قۇرامىندا بولىپ, بۇل ءوڭىردى جەرلەگەنىنە 500 جىل بولعان «ەسكى اۋىلدار» دا بار. ولاردى «سارىتۇماق قازاقتار» دەيدى.
«تۇماعى» جەرگىلىكتى تىلدە جاتاق دەگەندىك. ولار «ز» دىبىسىنىڭ ورنىنا «س» دىبىسىن جيىرەك قولدانىپ, «بارامىس», «كەلەمىس» دەپ سويلەيدى, ء«دورت» دەمەسەڭ – ء«تورت» دەگەنىڭدى ۇقپايدى. بۇگىنگى ۇستانىممەن ايتقاندا, «الاشابىر», بالكىم, كەلمەسكە كەتكەن كونە قازاق ءتىلىنىڭ جۇقانالارى ساقتالعان ورتادا وسكەن مەن ءوزىمنىڭ «اتاۋلىقتارىمنىڭ» ءتىلىن قازىرگى قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ نورمالارىنا سايكەستىرە الماي كوپ قينالدىم».
انەس شىعارمالارىندا قالىڭ قازاقتىڭ تىرلىك-تۇرمىسىنا سايكەسپەيتىن كورىنىستەر دە از ەمەس. ادامدارىن ايتپاعاندا, ونىڭ جىلقىلارى دا كەڭ ايدىندا ءجۇزىپ ءجۇرىپ, باسىن قۇلاعىنا دەيىن سۋعا تىعىپ, تەرەڭنەن قۇراق شالادى. سيىرلارى دا وسى ىسپەتتەس. ال كەمە ۇستىندە وتتىعاتىن بۇزاۋلار, قيراعان ۇيلەردىڭ توبەسىندە جايىلعان قوي-ەشكىسىن قايتەرسىڭ. ول جازعان العاشقى «داۋىلدان» باستاپ, بيىل «جۇلدىزدا» جارىق كورگەن «ەدىل بويى سازدارى» اڭگىمەلەر توپتاماسىندا وسىنداي ايقىن سۋرەتتەر, ساناڭدا تاڭبا باسقانداي ساقتالىپ قالاتىن كورىنىستەر از ەمەس.
ول ادەبيەتكە وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىندا كەلدى. بۇل – عالىم رىمعالي نۇرعاليەۆتىڭ انىقتاۋىندا قازاق پروزاسىنىڭ التىن عاسىرى ەدى. جان-جاقتى ءبىلىمدى, الەم ادەبيەتىن وقىپ, يگەرگەن, كوكىرەكتەرىنە ءسوز ونەرى قونعان, دارىندى ءبىر توپ قالامگەرلەر قاتار ءجۇرىپ, قالام سىلتەپ, حالقىنىڭ وتكەن-كەتكەن ءومىرىن كوركەم پروزادا تۇگەندەي باستادى. ولاردىڭ ءسال ەرەسەكتەرى وتىزىنشى جىلعى ءناۋباتتان كەيىن, جاستاۋلارى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قارساڭىندا دۇنيەگە كەلىپ, سول ءداۋىردىڭ بالا كوڭىلىندە قالعان سۋرەتتەرىن, ەرەسەكتەردەن ەستىگەن اڭگىمەلەرىن شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتسە, ەندى ءبىر توبى كەيىننەن ەل تاريحىنىڭ اقتاڭداق تۇستارىن زەرتتەپ, زەردەلەي باستادى. بۇل توپ – قالىڭ شوعىر. ولاردىڭ ءبارىن ءتىزىپ جاتپاي-اق, سايىن مۇراتبەكوۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار ماعاۋين, سوفى سماتاەۆ, دۇكەنباي دوسجانوۆ, ت.ب. جازۋشىلاردىڭ كولەمدى تۋىندىلارىنان باسقا اڭگىمە, حيكايالارىنىڭ ءوزى كوركەمدىك ءبىتىمى ەرەكشە, ءومىر-دۇنيە سۋرەتتەرىنىڭ ايقىندىعىمەن, ايتار ويلارىنىڭ تەرەڭدىگى, العان تاقىرىپتارىنىڭ ءار الۋاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسى توپتىڭ بەل ورتاسىندا ادەبيەتكە الپىسىنشى جىلدارى كەلىپ قوسىلعان انەس ساراي ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. ول قازاق قوعامىنىڭ ءبىر پۇشپاعىنداعى بەيتانىس تىرشىلىكتى شەبەر سۋرەتتەگەن اڭگىمەلەرى ارقىلى ءوز ورنىن ايقىندادى.
سوڭعى ون جىلدا مەن ءوز زامانداستارىمنىڭ الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىلدارى جارىق كورگەن اڭگىمە-حيكايالارىن ءجيى-ءجيى قايتالاپ وقيتىن بولدىم. جىلدار وتسە دە العاشقى اسەرىم سۋىماپتى, كەرىسىنشە, بۇرىن جاستىقپەن اڭعارماعان كوپ قاسيەتتەرىن ەندى تانىپ, سول كەزدىڭ وزىندە ولاردىڭ كوركەم شەبەرلىكتى ەركىن يگەرگەنىنە سۇيسىنەسىڭ. سايىننىڭ سوعىستان سوڭعى ءومىردى بەينەلەگەن اڭگىمە, حيكايالارى, ءابىشتىڭ ماڭعىستاۋ باللادالارى, دۇكەنبايدىڭ ەتنوگرافيالىق اڭگىمەلەرى, مۇحتاردىڭ پوۆەستەرى ءبىتىمى ءبۇتىن, ورنەگى ەسكىرمەيتىن, ادەبيەتىمىزدىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىلارىنىڭ قاتارىنا قوسىلعان شىعارمالار. وسى قاتاردا انەستىڭ «قاراشا وتكەن سوڭ» پوۆەسى مەن «ارعى بەتتەگى اۋىل», «بوزقىراۋ», «اق تىماق ءتۇن», «ەرەكشە پوەزد» اڭگىمەلەرى دە بار.
تەڭىز مىنەزى مەن تابيعاتىن انەس قولمەن ۇستاتقانداي ايقىن بەينەلەيدى. قاراشانىڭ قىتىمىر سۋىعىندا ءداريانىڭ ارعى بەتىندەگى اۋىلعا جەتە الماي جابىققان سايىمنىڭ الدىندا بوگەۋ بوپ قارا ارنا جاتىر. «قارا ارنانىڭ تاس-تالقان بوپ ءب ۇلىنىپ, الەك-شالەگى شىققان. ايدىن بەتى جوسا-جوسا اق كوبىك. تولقىندار ارعى بەتتەن دامىلسىز دوڭبەكشىپ كەلىپ جاتىر. ءزارى بەتىنە تەۋىپ, ىڭىرانا سىزدانىپ كەلىپ, جاعالاۋدىڭ قوراش جارىنا كەۋدەلەي سوعادى, كەيدە ونى تۇنشىقتىرىپ, كومىپ كەتەدى. ەندى ونى قۇردىمعا بالاعاندا كول-كوسىر سەلدى ايىرىپ, سۋ استىنان جاباعى تونداي سابالاقتانىپ شىعا كەلەدى. سۋ مەن جەردىڭ, ورلىك پەن تاباندىلىقتىڭ ءبىر-بىرىنە الدىرماس ايقاسى قايتادان باستالادى».
وسى ءبىر مىلقاۋ ايقاس پەن ارعى بەتتەگى قوراش تامعا كۇنۇزاق كوز سۇزگەن سايىم جاعالاۋدان كەتەر ەمەس. سىلتاۋى – اجەسى «اق كەمپىرگە» بارىپ سالەمدەسىپ قايتۋ. بىراق مىنا دولدانعان تولقىندى تەك جاننان بەزگەندەر عانا ءتىلىپ وتەدى. ونداي ادام دا بار ەكەن. ول – تەمىربەك. ەندى تەمىربەكتىڭ جاڭقاداي قالتىلداعان قايىعىمەن ىڭىرانعان وگىزدەي دولى كۇشتىڭ شايقاسى جان تۇرشىكتىرەدى. بىرگە وتپەكشى بولعانداردىڭ بارلىعى مىنا دۇلەيدەن قورقىپ كەرى قايتادى. تەك سايىم مەن تەمىربەك قانا كەش باتىپ, قاراڭعىلىق باسسا دا, ىزعىرىق جەل كۇشەيىپ, سۋ بەتىنەن مۇز شاشىراپ جاتسا دا تاۋەكەلگە بەل بۋادى. انەستىڭ سۋرەتكەرلىگى وسى تۇستا ايۆازوۆسكيدىڭ قىلقالامىنان دا اسىپ تۇسەدى. ول الىپ تولقىندارمەن الىسقان تەمىربەك پەن سايىمنىڭ شايقاسىن جانى ءسۇيسىنىپ, قۇشىرلانا بەينەلەيدى. وسى تۇستا ماعان حەمينگۋەيدىڭ شالىنان گورى, تەمىربەكتىڭ ەرلىگى الدەقايدا ءور, قايسار, باتىل ءارى ءماندى كورىندى. ول جاس دوسىنىڭ جانىن ايتقىزباي-اق ۇققان. وسىنشاما جانكەشتىلىكپەن ارعى بەتكە وتكەن سايىمنىڭ ىشكى سىرى باسقا ەكەن. ول ءۇستى-باسى ساۋىس-ساۋىس مۇز بوپ, ءتۇن ورتاسىندا تەرەزە قاعىپ, سۋىق قورانىڭ ىشىندە جانى سۇيگەن قىزبەن ءبىر كورىسىپ, ونى قاس قاعىم ساتكە عانا باۋىرىنا باسادى. ءولىم مەن ءومىر كەشىپ كەلگەندەگى وتەۋى وسى.
جازۋشى «ارعى بەتتەگى اۋىل» اتتى وسى اڭگىمەسىنىڭ وزىندە بالىقشىلار تۇرمىسىن, ولاردىڭ كەسەك ءبىتىمىن, ىشكى سەزىم-كۇيلەرىن شاعىن كورىنىس, ديالوگتار ارقىلى شەبەر اشادى. انەس كەيىپكەرلەرى بوياماسىز.
«اق تىمىق تۇندەگى» كورشى اۋىلدان قىز الىپ قاشۋعا اتتانعان ۇشەۋدىڭ شىم-شىتىرىق ارەكەتى, ولارعا قىزدارىن تەگىن بەرمەۋ ءۇشىن قاقاعان ايازدا ءتۇن قاتىپ, ءتۇس قاشقان اۋىل جىگىتتەرىنىڭ تىرشىلىگى ءبىر قاراعاندا ماعىناسىز كورىنگەنىمەن, قياندا جاتقان اۋىلدىڭ ادەت-سالتى, قىز نامىسى, اۋىلىن قورىعان جىگىتتەردىڭ مىنەزى, باۋىرمالدىق, دوستىق سەزىمدەرى باۋراپ الادى. قىز الىپ قاشۋ – بارىمتاشىلىق, زورلىق ەمەس ەكەن, بۇل سۇيىكتىسى ءۇشىن قيىندىق كورۋ, ەرلىك تانىتۋ. دالا سەرىلەرىنىڭ ادەپكى سالتى وسى.
«ەرەكشە پوەزد» اتتى اڭگىمەسىندە انەس ءوزىنىڭ تەڭىز تاقىرىبىنان اۋىتقىپ, سوعىستان قايتقان مۇگەدەكتەر تۋرالى جازىپتى. «بۇل – سوعىستىڭ قيتىعىنا ۇشىراعان, ءوز بەتىمەن جۇرە المايتىن عارىپتەردى الىپ كەلە جاتقان ارنايى پوەزد ەدى. بىرەن-سارانى بولماسا, كوبىنىڭ اياق-قولى جوق, بۇتاقتارى قىرقىلعان تومار سياقتى قۇر كەۋدە بولاتىن».
وسىنداي مۇگەدەكتىڭ ءبىرى تىلەۋدى توسىپ العان ايەلى ادەمىنىڭ قىلىعى جان سۇيسىنتسە, كەزىندە ەلگە اعا بولعان, سوعىستا دا, وسى ساپاردا دا سابىرلى مىنەزى, پاراساتتى سوزىمەن قادىرى ارتقان, ەكى اياق, ەكى قولى جوق ماناردىڭ تاعدىرىنا الاڭداي باستايسىڭ. بۇل قىسقا عۇمىردا جاۋدىڭ وعى دا, جارتى دەنەسىن كەسكىلەگەن جاراقات تا سۇيىكتى جاردىڭ وپاسىزدىعىنداي قينامايتىن كورىنەدى. جازۋشى ونى تاپتىشتەپ ايتپايدى, كەيىپكەرلەرىنىڭ ءسوزى, ءىس-ارەكەتىمەن بەينەلەپ بەرەدى. ءوزىڭ كورىپ, ءوزىڭ ءتۇسىن. وسى ءىس-قيمىلدان ماناردىڭ ءور مىنەزى, بيىك تۇلعاسى, ماعيرانىڭ ارپالىسقان سەزىم-كۇيى, قارا باسى ءۇشىن ەڭ قىمباتىن ساتقان جانتالاسى شەبەر كورىنەدى. ماناردىڭ بارىنەن تۇڭىلگەن سۋىق جانارى كوز الدىڭنان كەتپەيدى. انەستىڭ بۇل اڭگىمەسى سوعىس تاقىرىبىن وزىنشە اشقان, تاقسىرەتىن قانىن سورعالاتا بەينەلەگەن ءساتتى تۋىندىنىڭ ءبىرى.
جازۋشى ءوزىنىڭ جانى ءسۇيسىنىپ بەينەلەيتىن كەڭىستىگىنە بيىل قايتا ورالىپتى. ونىڭ «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ بىرنەشە سانىندا جاريالانعان «ەدىل بويى سازدارى» توپتاماسىنداعى اڭگىمە-حيكايالارى ءداريانىڭ ساعاسىن مەكەندەگەن ەجەلگى جۇرتتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن تاعى دا كوز الدىمىزعا اكەلدى. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان تارلان جازۋشى باياعى وتىز جاسىنداعى قالپىنان اينىماي, قالام قۋاتىن تانىتادى. وسى اڭگىمەلەردەگى قىم-قۋىت ءومىر, سان قيلى تاعدىرلار, ۇلى ءداريانىڭ بىردە بۋىرقانىپ, بىردە تىنىم تاپقان كەيپى جازۋشى قالامىنان سۋرەت بولىپ ورىلەدى. «ورمانشى», «كارشىك ساي» حيكاياسى», ء«سابيلا», «شاباقشى», «الا قارعا» اتتى اڭگىمەلەردە تابيعات پەن ادام قامشىنىڭ قوس ورىمىندەي كىرىگىپ, ءبىرىن-ءبىرى اشىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ جاتادى.
جازۋشىنىڭ سوڭعى اڭگىمەلەرىندە وزىنە ءتان سۋرەتكەرلىكپەن قوسا, ساعىنىش سەزىمى, وتكەن كۇندەردىڭ مۇڭى دا بار. ءومىر بويى ءبىر ادامدى ءسۇيىپ, سونى زارىعا كۇتكەن ءسابيلا مەن ونى قارتايعانشا تۇسىنبەي وتكەن عالىمجان تاعدىرى قانداي ايانىشتى.
جيەگىن نۋ ورمان كومكەرگەن ايدىندا جالعىز ءوزى سۋ پەرىسىندەي ويناق سالعان ەركە سۇلۋ ءساناۋ مەن وعان توسىن كەزدەسكەن بالىقشى جىگىت العارانىڭ مۇڭدى ماحابباتى جۇرەك تولقىتادى. ءساناۋ قىز كوكىرەگى قارس ايىرىلىپ, سۇيىكتىسىن قيماي تۇرسا دا سوعىستان كەمتار بوپ ورالعان اكەسىن جالعىز تاستاپ كەتە الماي, ءوز باقىتىنان باس تارتىپ, ەكەۋى ەكى جاقتا ءومىر بويى جالعىزدىقتىڭ تاقسىرەتىن شەگەدى.
«ورمانشىداعى» ءماريا مەن سالىق, ء«باسىن تارتىمى» اڭگىمەسىندەگى جانعالي, تيشكو, ورازبايلار – تاعدىرى ارقيلى ادامدار, بىراق ولاردى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قاتال ورتاسى جاقىنداستىرادى. جازۋشى كەيىپكەرلەرىن سىلاپ, سيپاپ, ارلەمەيدى, ءومىردىڭ وزىندەگىدەي ويقىل-شويقىل قالپىندا بەينەلەيدى. وسى قالپىندا ولار جۇرتتان ەرەك, ءىس-ارەكەتتەرى دە تابيعي. سوندىقتان دا ورىس قىزى ماريانىڭ «ولسەم قازاق بەيىتىنە جەرلە» دەگەن سوڭعى تىلەگىنە, ورازباي مەن تيشكونىڭ بالىعى كوپ, ء«باسىن تارتىمىنا» بولا ەجەلگى باتىرلارشا جەكپە-جەك شايقاسىپ, ەل مەن ەر نامىسىن قورعاعان, ءور ارەكەتتەرىنە سەنەسىڭ. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, انەس شىعارمالارىن وقىعان سايىن, ونىڭ كەسەك تۇرپاتتى كەيىپكەرلەرى اتاقتى ءمۇسىنشى يتكيندتى ەسىمە تۇسىرەدى. يتكيند ءومىر بويى الماتىدا تۇرىپ, شىعارمالارىن قۇلاعان اعاشتىڭ ءتۇپ تامىرىنان, قۋراعان تومارلاردان مۇسىندەپتى. ءبىر عاجابى, وسكەن توپىراعىنا تارتا ما ەكەن, ونىڭ توماردان ويعان بەينەلەرى كوبىنە قازاقتارعا ۇقساي بەرەدى. مىسالعا الەمگە ايگىلى «قازاق شالى» مەن ەۆرەي شالىنىڭ «اۆتوپورترەتىن» سالىستىرىپ كورىڭىز. انەس كەيىپكەرلەرى دە ۇلتىنا, رۋىنا قاراماستان مورت مىنەزى, ءىس-ارەكەتى, ءومىر سالتى وزدەرى وسكەن ولكەگە ۇقساپ تۇرادى.
ءا.ساراي – ءونىمدى جازۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول قاتارلاس زامانداستارى ءتارىزدى شىعارمالارىنىڭ باسىن قوسىپ, جيناقتاپ باستىرعان ەمەس. سوندىقتان بولار, زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى ونىڭ – 17-18 تومى بار دەسە, ەكىنشىلەرى 25 تومنان اسادى دەپ بولجايدى. مەيلى, ماسەلە شىعارمانىڭ سانىندا ەمەس, ساپاسىندا ەكەنىن قازىر ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. بۇل جاعىنان دا انەس وزىق شىعىپ, «ەدىل-جايىق» تريلوگياسىنا ەلىمىزدىڭ باستى سىيلىعىن العانى ءمالىم.
جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق جولىنا ۇڭىلگەندە ونىڭ ءۇش بيىك اسۋدان وتكەنىن كورەمىز. وسى كەزەڭدەردىڭ ارتقان جۇگىنە ساي ونىڭ تۋىندىلارى دا كۇردەلىلەنىپ, قامتىعان ۋاقىتى, كەيىپكەرلەرى ارەكەت ەتەتىن كەڭىستىگى كەڭەيىپ, شىعارمالارىنىڭ جانرى دا ىرىلەنە تۇسەدى. ءبىرىنشى اسۋى – جاستىق شاعى, وسكەن ورتاسى, ەدىل ساعاسىن مەكەندەگەن اۋىل-ايماعىنىڭ كوركەم بەينەسىن قالىپتاعان اڭگىمەلەرى. بۇل تاقىرىپتى ول ءومىر بويى جازىپ كەلەدى. ەكىنشىسى – سول الپىس التى ساعالى ەدىل مەن جايىق وڭىرىندە كەشەگى وتكەن قيان-كەسكى وقيعالار. بۇل تاريح اڭگىمەگە سىيمايدى. سوندىقتان جازۋشى «ەدىل-جايىق», «اتىراۋ», «يساتاي-ماحامبەت» سىندى سۇيەكتى تۋىندىلارعا بوي ۇرادى. انەستىڭ سۋرەتكەرلىك تىنىسى, زەرتتەۋشىلىك قابىلەتى وسى شىعارمالارىندا ەركىن اشىلىپ, وقۋشىلارىنىڭ ىقىلاسىنا بولەندى. ال ءۇشىنشى اسۋى... ول بۇل جولى بۇلا كۇشى بويىنا سىيماعان ءوز كەيىپكەرلەرى ءتارىزدى توسىن ارەكەت تانىتىپ, «كونەلىكتەر», «نوعايلى», «كوك تۇرىكتەر» ءتارىزدى قالىڭ تاريحتىڭ قاتپار-قاتپار قويناۋلارىن اقتارعان, كوركەم بەينەلەۋدەن گورى عىلىمي ىزدەنىسى, سالقىن دالەل, سابىرلى پايىمى باسىم تۋىندىلارىن بىرىنەن كەيىن ءبىرىن جارىققا شىعاردى. بۇل كىتاپتار اينالاسى ون شاقتى جىلدا جاريا بولعانىمەن بۇكىل عۇمىرىن ارناعانىنا كۇمان جوق.
الپىسىنشى جىلدارى ادەبيەتتە ءوز ءۇنى, ءوز مۇرات-ماقساتىمەن كورىنگەن تالانتتى توپتىڭ كوپشىلىگى كەلە-كەلە تاريحي تاقىرىپقا بوي ۇردى. ونىڭ سەبەبى دە ايقىن ەدى. ات-ابزەلى تۇگەندەلمەگەن كارى تاريحىمىزدىڭ اشىق-شاشىق جاتقان ويدىم-ويدىم اقتاڭداقتارى كوپ بولاتىن. جۇرەگىندە ەلىم, حالقىم دەگەن وتتى سەزىمى, قولدارىندا قۋاتتى قالامى بار بۇل توپ وسى ولقىلىقتى تولتىرۋعا ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ءىزىن الا كىرىسىپ كەتتى. ولار – مۇحتار ماعاۋين, ءابىش كەكىلباەۆ, سوفى سماتاەۆ, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, قويشىعارا سالعارين, اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ, تۇرسىن جۇرتباي, ت.ب. سياقتى تالانت يەلەرى. بىتىرگەن ىستەرى دە ۇشان-تەڭىز. وسىلاردىڭ ورتاسىنا ءوزىنىڭ ىرگەلى ەڭبەكتەرىمەن انەس تە قوسىلدى. بۇرىن قازاق بالاسى كوپ ايتا قويماعان, بىراق تاريحي سانادا جاتتالىپ قالعان نوعايلى, كوك تۇرىكتەر تاريحىن زەردەلەپ, جۇيەلەگەن انەس ەڭبەگى جەلدىرتىپ ايتاتىن دۇنيە ەمەس. وسى تاقىرىپتى بىلەتىن, ارنايى ءبىلىمى بار عۇلامالاردىڭ باس قوسىپ سارالاۋىنا لايىق دۇنيە.
بۇگىن ەسكى دوسىمىز سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە جەتىپ, اقساقالدىق تاعىنا جايعاسىپتى. ءبىر كەزدەگى قويۋ قارا شاشى كوكبۋرىل تارتقان, قويۋ مۇرتى سيرەگەنىمەن ءاربىر تالى نايزاداي ءشانشىلىپ, تىكىرەيىپ اتويلايدى. قازاق دالاسىنىڭ ءار قيىرىندا كەزدەسە بەرەتىن, جاۋىن-شاشىنعا, داۋىل مەن دۇلەي قۇبىلىسقا مويىمايتىن قارا تاستان قاشالعانداي قايراتتى ءجۇزىن ءاجىم تورلاعانىمەن, باياعى ستۋدەنتتىك شاقتاعى سۇيكىمىن جوعالتپاعان. وعان قاراپ وتىرىپ: «وسى انەس جازۋشى بولماسا كىم بولار ەدى؟», دەپ قيالدايمىن. «كەرەمەتتەي سۋشىل بوپ ءوستىم. ون جاس شاماسىندا ءتورت-بەس شاقىرىمعا ەركىن مالتىپ, كوك تەڭىزدىڭ قارا تەرەڭدەرىنە ۇزاپ كەتەتىن ەدىم», دەگەن ءسوزى ەسىمە ءتۇسىپ, «ەدىل مەن اتىراۋدا جۇرگەن ءبىر كەمەنىڭ قۇلاعىن ۇستار», ەدى دەپ شامالايمىن. بىراق ول ويىمنان تەز اينىپ: «جوق, انەس اتىراۋدىڭ اياسىنا سىيا قويماس. كەم دەگەندە الىس قيىرلاردى شارلايتىن, كوك مۇحيتتاعى الىپ كەمەنىڭ تۇتقاسىندا تۇراتىن شىعار», دەپ پايىمدايمىن. ادەبيەتتىڭ قاسيەتتى ايدىنىندا ەركىن جۇزگەن قۋاتتى تالانت يەسى قايدا جۇرسە دە وزىنە لايىق ورنىن تاباتىنى انىق.
سۇلتان ورازالى,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور, اباي اتىنداعى جانە «الاش» حالىقارالىق ادەبي سىيلىقتارىنىڭ يەگەرى
