مۇندا رۋحاني جانە زاتتىق مادەنيەتتىڭ ماڭگىلىك ەسكەرتكىشتەرى, قازاق فولكلورى مەن ادەبيەتىنىڭ ءتۇپ-تامىرلارى, ءتىل تاريحى, كونە قولجازبالار, جەر-سۋ اتاۋلارى, مۋزىكا, ارحيتەكتۋرا, بەينەلەۋ, سۋرەتشىلىك, جىراۋلىق-جىرشىلىق, كۇيشىلىك ونەرى حاقىندا مەيلىنشە مازمۇندى, ساپالى لەكتسيالار وقىلدى. وسى دارىستەردىڭ بارلىعىن ءلاززاتتانىپ تىڭداعان تىڭداۋشىلاردىڭ سانى 40 مىڭنان اسىپ جىعىلادى ەكەن.
حح عاسىردىڭ 60-80 جىلدارىنداعى تابانى جالپاق تارلانبوز ءبىلىمپازداردىڭ لەكتسيا-دارىستەرىنىڭ شىنايىلىق دەڭگەيى جوعارى وي-تۇجىرىمدارىنىڭ ءمان-ماعىناسى قانداي دەسەڭىزشى! اكادەميك ر.بەردىباي جازبالارىنا جۇگىنسەك, مىسالى, عۇلاما ءا.مارعۇلان «قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى» دەيتىن دارىسىندە (24.11.1972) عۇندار, تۇرىك, قاڭلى, قاراحاندار, قارلۇقتار, قىپشاقتار, ورحون-ەنيسەي جازۋلارى, قالا مادەنيەتى, تۇلعاتانۋ تاريحى جايىندا ۇشان-تەڭىز مالىمەتتەر ايتقان-دى. بۇل كىسىنىڭ ءاربىر لەكتسياسىنىڭ ءوزى ءبىر-ءبىر وقۋلىققا پارا-پار.
جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين «1943-1944 جىلداردان باستاپ قازاق تاريحى تۋرالى ماتەريال جيناي باستادىق. ەرمۇحانمەن بىرگە... تريلوگيانىڭ اتىن ويشا «اق وردا» دەپ قويعان ەدىم». (08.12.1972).
حالىق جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ 1973 جىلدىڭ 23 اقپانىندا وقىعان لەكتسياسىندا: «تاريحتى تەكسەرۋدى سانجار اسپاندياروۆ ۇيرەتكەن ەدى. ساكەن كوپ شۇعىلداندى. ونان كەيىن مۇحتار. ءبىر اياعىم ەسكى اۋىلدا مەنىڭ. مەن شاكارىممەن, ءماشھۇر جۇسىپپەن حات جازىسقام» دەگەنىنە قاراعاندا سول كەزدىڭ وزىندە-اق الاش قايراتكەرلەرى حاقىندا وي-پىكىرلەر ساباقتاعان-دى.
ۋنيۆەرسيتەت باستاۋىندا تۇرعان ونىڭ رەكتورى راحمانقۇل بەردىباي «تۇران تاعىلىمى» ساباعىندا: «تۇرىك بىرلىگىنىڭ تاريحى, قازىرگى جاعدايى جانە كەلەشەگى جونىندە سويلەدىم» دەيدى (13.06.1962).
1977 جىلدىڭ 25 ناۋرىزىندا مۇحتار اۋەزوۆ تۋراسىندا س.بەگالين, ءا.ابىشەۆ, ت.الىمقۇلوۆتار ەستەلىكتەر ايتقاندا, ۇلى سۋرەتكەردىڭ ۇلتجاندىلىعىنا ءالجاپپار ابىشەۆ مىناداي مىسال كەلتىرگەن: ء«بىر كەزدە ول ءمادي تۋرالى نەكرولوگ جازعانى ءۇشىن جاس ۇلتشىل اتانعان. باتىس ءسىبىر اۆتونومياسىنىڭ جينالىسىندا مۇحاڭ كۇشتى سويلەپتى. ...سوكولوۆتىڭ ەستەلىگىندە ونى «بۇيراباس جاس جىگىت, دەپ اتاپ, باتىلدىعىنا تاڭ قالىپتى. بۇل جينالىسقا لەنين دە, ستالين دە قاتىسقان ەكەن...»
تۇركىتانۋشى ع.ايداروۆ «بىلگە قاعان» جازۋى جونىندەگى دارىسىندە: «ورحون جازۋىنىڭ تۇرىك حالىقتارىنا ورتاقتىق دارەجەسى تۇرلىشە. قازاق تىلىنە جاقىن لەكسيكا – 87%, 7-8% ارحايزمدەر» - دەگەن (27.12.1985).
ۇلتتىڭ رۋحى, جانى, سىرى, تاريحى, ساناسى, دۇنيەتانىمى – تىلىندە. قازاق ءتىلىنىڭ 10 تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىگى جايىندا وتكەن دارىستەگى (11.02.1988) ءتىلشى احمەدي ىسقاقوۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك: «قورىمىزدا 1,5 ملن كارتوچكالار بار ەكەن. كەيىن 4,5 ملن كارتوچكاعا جەتكىزدىك. 67 مىڭ ءسوز, 24 مىڭ تىركەس, 103 مىڭ لەكسيكالىق ەدينيتسا قويىلدى». سوزدىك جاساۋ يدەياسىنىڭ يەسى ق.جۇبانوۆ ەكەن. عالىم ءا.بولعانباەۆتىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, «1947 جىلعى قاۋلىدان كەيىن ءۇش مىڭ كارتوچكا (ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت, ارعى ەپوس, ت.ب.) ورتەلىپتى».
بۇل ىسكە (كارتوچكا جاساۋ) ساتباەۆتىڭ, اۋەزوۆتىڭ اقىل-كەڭەسى كوپ تيگەن.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىنىڭ ەسەپ-قيسابى جوق. رۋحاني جاڭعىرۋ – ءتىل مادەنيەتىنە دە قاتىستى.
كونە تۇركى جازۋى مەن ارميان جازۋىنداعى قىپشاق ەسكەرتكىشتەرى تاريحيلىق, تانىمدىق ءمانى تەرەڭ دارىستەردىڭ قاتارىندا. ايتالىق, لەكتور م.دۇيسەنوۆتىڭ كورسەتۋىنشە, شۋمەر جازۋى ب.ز.ب. 3-4-ءشى مىڭجىلدىقتاردا پايدا بولعان, كونە جازۋ رۋ تاڭبالارىنان باستالعان, ءارىپتىڭ ارعى تەگى ارامەيدەن, اراب ءارپى دە ارامەيدەن. فينيكيا جازۋىنان گرەك ارىپتەرى تۋىنداعان, ۆيزانتيا جازۋىنا گرەك جازۋى تىرەك بولعان, عۇن مەن كونە تۇركى جازۋىندا بايلانىس بار بولعان» (27.03.1981).
ءسوز جوق, وسى ءبىر اتالعان وي ۇشقىندارىنان زامانا زيالىلارىنىڭ ۇلتتىق تاريحقا, ءتولتۋما مادەنيەتكە, تۇلعاتانۋعا, ەلدىك مۇراتقا, قوعامعا كوزقاراسىن تولىق تانۋعا بولادى.
ۋنيۆەرسيتەت جۇمىسىن جوسپارلاۋ, وقۋ جىلىنىڭ باعدارلاماسىن شىعارۋ, ءدارىس وتكىزۋ, مەرزىمدى باسپاسوزدە حابارلاپ وتىرۋ – ەڭبەكتى عىلىمي ۇيىمداستىرۋ مادەنيەتىن مەڭگەرگەن اكادەميك ر.بەردىبايدىڭ داعدى-ماشىعى. «مەن ءۇشىن ءار ساباعىم وردەن. 500 ساباعىم – 500 وردەن. ماقساتىمىز مۇلگىپ جاتقان ويدى وياتۋ, قازاقتىڭ ءوز مۇراسىن وزىنە قايتارۋ... قىزىعىم دا, راحاتىم دا, قاسىرەتىم دە – قازاقتىڭ تاريحى, بايتاق مۇراسى. قازاق ءۇشىن ىستەگەن ارەكەتتەردىڭ ءبارى قۋانىش» – دەۋشى ەدى تۇرىك بىرلىگىنىڭ جالىندى جارشىسى, «مۇراتتاستار ءماسليحاتىن» كوكسەۋشى, «ماعىنالار قازىناسىن» دىتتەۋشى ر.بەردىباي.
حالىق ۋنيۆەرسيتەتى – حح عاسىردىڭ 2-ءشى جارتىسىنداعى قازاقتىڭ عىلىمي ويلاۋ الەۋەتىنىڭ جارقىن كورسەتكىشى بولىپ قالا بەرمەك.
سەرىك نەگيموۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
