«ايقاپ» بۇگىن دە – «ايقاپ»
قازاقستان مەن رەسەي وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىعى فورۋمىنا بارار جولدا اكادەميك عالىمقايىر مۇتانوۆ باستاعان ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانە ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بىرىككەن دەلەگاتسياسى چەليابى وبلىسىنىڭ ترويتسك قالاسىندا بولدى. زيالى تاريحى قازاقتارعا دا ورتاق ترويتسك قالاسى قازاقستاندىقتاردى قۇشاق جايىپ قارسى الدى. وتكەن عاسىردىڭ 20-40-شى جىلدارىنا دەيىن بۇل ءىرى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني-رۋحاني ورتالىق بولعان.
ترويتسك قالاسىنىڭ باسشىسى الەكساندر ۆينوگرادوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولعان قازاقستاندىق ءىرى جوعارى وقۋ ورىندارى باسشىلارى عالىمقايىر مۇتانوۆ پەن حۇسەيىن ۆالەەۆ ەكى ەلدىڭ جەمىستى ىنتىماقتاستىعى يدەياسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, وركەنيەتتىك دامۋداعى قازاقستان جەتىستىكتەرىن اتاپ ءوتتى. رەسەي مەن قازاقستاننىڭ جۇزدەن اسا جوعارى وقۋ ورنى تۇڭعىش رەت باس قوسقان چەليابى فورۋمىنىڭ جوعارى مەكتەپتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن شەشۋدەگى مىندەتتەرىنە, سونىڭ ىشىندە اكادەميالىق ۇتقىرلىق پەن رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى.
كورشى ەلدىڭ ىرگەلەس قالاسى قازاق تاريحىنا ءتان تالاي قازىناعا كۋا. تۋعانىنا بيىل 145 جىل تولىپ وتىرعان اعارتۋشى, اقىن, جۋرناليست مۇحامەدجان سەرالين كونە جىبەك جولىنىڭ تارامدارى توعىسقان وسى قالادا 1911-1915 جىلدارى قازاقتىڭ تۇڭعىش «ايقاپ» جۋرنالىن شىعارعان بولاتىن. جۋرنال وسىدان عاسىردان استام بۇرىن قازاق دالاسىنىڭ مۇڭىن مۇڭدادى, جوعىن جوقتادى. ۇيقىداعى جۇرتتى وياتۋعا, ۋاقىت تالابىنا ساي وتىرىقشىلىققا ۇندەدى. قازىر ءابۋ ناسىر ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ ومىرگە ورالۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. ارادا ءبىر عاسىردان ارتىق ۋاقىت وتسە دە «ايقاپ» قوعامداعى وتكىر الەۋمەتتىك, رۋحاني ماسەلەلەردى كوتەرەتىن باعىتىنان تايعان جوق.
قوستاناي وبلىسى قارابالىق اۋدانىنىڭ تۋماسى, پروفەسسور ۆيكتور ليتوۆچەنكو باسقاراتىن وڭتۇستىك ۋرال اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆەتەرينارلىق مەديتسينا ينستيتۋتىن ارالاۋ كەزىندە مەيماندارعا رەسەيدەگى ەڭ ءىرى اناتوميالىق جادىگەرلەر جيىنى كورسەتىلدى, بۇل كورنەكى قۇرالدار سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيادان كەلگەن, «ۆەتەريناريا» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەردى وقىتۋ ىسىنە پايدالانىلادى ەكەن. قالادا جىل سايىن الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەگى عىلىم قايراتكەرلەرى باس قوساتىن «راسۋليەۆ وقۋلارى» كونفەرەنتسياسى وتكىزىلىپ تۇرادى. ساپار بارىسىندا قازاقستاندىق وقۋ ورىندارىنىڭ دەلەگاتسيالارى بۇل باسقوسۋعا رەسمي تۇردە شاقىرىلدى.
مۇناناي قالاسى...
ەلارالىق ساپارعا اياقاستى جينالىپ, قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەي جاتقاندا قول ۇشىن بەرگەن ابزال جان ترويتسك قالاسىنىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى سۆەتلانا نۇرمۇحامەدوۆا بولدى. مۇراجاي ىرگەسى 1925 جىلى قالانعان. ول قالاداعى بۇرىنعى ءسىبىر بانكىنىڭ تاريحي عيماراتىنا ورنالاسقان. مادەنيەت وشاعىندا ءوڭىردى مەكەندەگەن ورىس, تاتار, قازاق, باشقۇرت حالىقتارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاتىستى جادىگەرلەر, تاريحي قۇجاتتار قويىلعان. سۆەتلانا رامازانقىزى ءبىزدى ترويتسك مەشىتىنىڭ جاڭادان كەلگەن جاس يمامى, ءال-ازحار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, مۇحتاسيب ايازبەك حازىرەتپەن تانىستىردى, جەرگىلىكتى قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىمەن جىلى جۇزدەسۋلەرگە مۇرىندىق بولدى. قازاقستاندىق قوناقتار ايازبەك حازىرەت باستاماسىمەن زەينوللا يشان بەيىتىنە بارىپ, عۇلاما ارۋاعىنا قۇران باعىشتاپ, كونە مەشىتتى, قازىر جوندەلىپ جاتقان بۇرىنعى شاكىرتتەر تۇراعىن, مەدرەسەنى تاماشالادى.
ساپار بارىسىندا كوڭىلگە تۇيگەن جايتتىڭ ءبىرى – ترويتسكىلىك اعايىنداردىڭ ولكە تاريحىنا دەن قويۋى بولدى. قالانىڭ قۇقىق قورعاۋ باسشىلارىنىڭ ءبىرى, پودپولكوۆنيك تالعات ابدىكەەۆ بىزگە ترويتسك تاريحىنا قاتىستى بىرقاتار دەرەكتەر جىبەرگەن ەكەن. ءبىر قىزىعى, ولاردىڭ اۆتورى تورعايلىق اماندىق ءامىرحامزين بولىپ شىقتى. اماندىقتىڭ اكەسى قورعان اقساقال كونەنىڭ كوزى, شەجىرەنىڭ بىلگىرى بولاتىن. اۆتور «مۇناناي (ترويتسك) قالاسىنىڭ تاريحى» اتتى ماقالاسىندا ترويتسكىنى قازاقتاردىڭ «مۇناناي» دەپ اتاعانىن جازادى. ۋۆەلكا جانە ءۇي وزەندەرىنىڭ قوسىلىسىندا 1743 جىلى ترويتسا مەرەكەسى كەزىندە قالانىڭ ىرگەتاسى قالانادى. قالا ورال مەن ءسىبىردىڭ اراسىن بايلانىستىرىپ تۇرعاندىقتان تەز ءوسىپ, ۋاقىت وتە كەلە ماڭىزدىلىعى جونىنەن اتالعان ءوڭىردىڭ ورىنبوردان كەيىنگى ەكىنشى قالاسىنا اينالادى.
جالپى, «مۇناناي» دەگەن ءسوزدىڭ شىعۋىن مەنوۆوي, ايىرباس ياعني, مەنوۆوي دۆورمەن بايلانىستىرادى. ترويتسكىنىڭ ءوزى قازاقستان شەكاراسىنان بار بولعانى 10 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورىن تەپكەن. «مۇناناي قالاسىندا باشكيروۆ دەگەن كىسى بولعان ەكەن. ول بايۋ ءۇشىن تورعاي قازاقتارىنا كەرەك شاي-پاي, ماتا-ساتا سياقتى زاتتاردى كەرۋەنگە سالىپ الىپ, تورعاي قالاسى ماڭىنداعى قازاقتارعا كەلىپ تۇسەدى دە, ولارعا ءوز تاۋارلارىن ۇسىنىپ, كوپ مولشەردە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساتىپ الادى. مۇناناي – تۇركى جۇرتىنىڭ ءبىلىم, ءدىن وشاعى, ورتالىعى بولعان. 1866 جىلى قالادا 537 قازاق تۇرىپتى. مىسالى, ەسكەندىر باباجانوۆ دەگەن قانداسىمىز 1835-1838 جىلدارى قالاداعى ەكىنشى مەشىتتىڭ سالىنۋىنا مۇرىندىق بولادى. سونداي-اق 1850 جىلى اتاقتى «راسۋليا» مەدرەسەسى دە ىرگەسىن قالاعان ەدى. سوندىقتان جالپى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىندا, ونىڭ ىشىندە, ارينە قازاق مادەنيەتى, ءبىلىمى مەن ءدىن, ساۋدا ءىسى جولىندا مۇنانايدىڭ الاتىن ورنى ايرىقشا», دەپ جازادى اماندىق ءامىرحامزين.
تورعاي مەن ترويتسك
تورعاي مەن ترويتسكىنىڭ اراسى وتكەن عاسىرلار ولشەمىمەن العاندا اتتىلى ادامعا جاقىن جەر ەمەس ەدى. بىراق قالالار رۋحاني تۋىس, جاقىن بولدى. «راسۋليا» مەدرەسەسىندە قازاق دالاسىنان كەلىپ وقىعان بالالار از بولعان جوق. اقىن سۇلتانماحمۇت تورعايعىروۆتىڭ دا وسىندا ءبىلىم العانى بەلگىلى. تورعايدان كەلىپ وقىعاندار تۋرالى دا دەرەكتەر بىزگە جەتكەن. ءبىرىنشى دەرەك. بۇرىنعى تورعاي وبلىستىق «تورعاي تاڭى» گازەتىندە 1994 جىلعى اقپاندا جاريالانعان ء«دامولدا قانافيا. ول كىم؟» اتتى ماقالادا تورعاي ءوڭىرىنىڭ بەلگىلى اقساقالدارى, بۇگىندە باقيلىق بولعان جۇسىپبەك سالىق ۇلى, ءابدۋالي دوسان ۇلى, جالەل قارابالين, داۋرەن ساۋەكەن ۇلى, امىربەك قاپاق ۇلى بىلاي دەپ جازادى: «تاريحي تورعايدان شىققان, ايتتىم دەگەنى قاتە كەتپەي, اتاق-داڭقى بۇكىل ەلگە اڭىز بولىپ تاراعان مۇسىرەپ پەن سالپىنى بىلمەيتىن قازاق جوق شىعار.
وسى ءبىر اۋلەتتىڭ ۇرپاعى قانافيا اۋليە ءدىن جولىندا بۇكىل تورعايدان جالعىز شىعىپ, مەككە-ماديناعا بارعان. ول وندا ون جىلداي وقىپ, ءدامولدا اتاعىن جۇرتتان بۇرىن العان دارىندى ادام. ول ۇستازدان وزعان شاكىرت بولدى... قانافيا مەككەدە ءبىراز جىل بولىپ, حالقى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ, پەرزەنتتىك بورىشىن وتەۋ ءۇشىن ۇستازدارىنىڭ رۇقساتىمەن ەلگە كەلگەن. بۇل جايدى ترويتسكدەگى زەينوللا حازىرەت سول كۇنگى جۇما نامازى ءوتىپ جاتقاندا ءبىلىپ, «تورعايعا مەككەدەن ءبىر اۋليە كەلدى, ول بىزگە دە كەلەدى. سونى جاقسىلاپ قۇرمەتتەپ قارسى الىپ, رەنجىتپەي جونەلتۋگە ازىرلەنەيىك», دەپ قالانىڭ ءدىني زيالى قاۋىمىنا حابارلاعان. ءسويتىپ ءداموللا قانافيا ترويتسكىگە بارعان كۇنى بۇكىل قالا حالقى, زەينوللا حازىرەت باس بولىپ, قوشامەتپەن قارسى الادى. مەشىتتەگى نامازعا تۇرۋعا حالىق سىيمايدى...».
ەكىنشى دەرەكتى «ارىس» باسپاسىنان 2013 جىلى جارىق كورگەن «تورعاي ەلى» ەنتسيكلوپەدياسىنان تاپتىق. «المۇحاممەد وسپان ۇلى (1886-1966) – ءدىني قايراتكەر, اقىن, شەجىرەشى. ءا.وسپان ۇلى 1886 جىلى تورعاي ۋەزى, توسىن بولىسىنىڭ 4-ءشى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلەدى. اۋىلدا مۇسىلمانشا ساۋات اشقان ول 1899 جىلى تورعاي قالاسىنداعى قولونەر ۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ, ونى 1903 جىلى ۇزدىك بىتىرەدى. سول جىلى وسىنداعى 6 جىلدىق ورىس مەكتەبىنىڭ 4-ءشى سىنىبىنا قابىلدانادى, ونى 1905 جىلى ءبىتىرىپ شىعادى دا, وسى مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ قىزمەتكە قالدىرىلادى. 1911 جىلى ترويتسك قالاسىنداعى زەينوللا حازىرەتتىڭ «راسۋليا» مەدرەسەسىنە ءتۇسىپ, 1916 جىلى بىتىرەدى. ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىنەن دە ءدارىس الادى... اقىن ءا.وسپان ۇلى ارتىنا مول مۇرا قالدىرعان. العاشقى ولەڭدەرى «ايقاپ» جۋرنالىندا جاريالانعان. 1911 جىلعى باسىلعان «قازاعىما» دەگەن ولەڭىندە «كەل, قازاق, ناداندىقتان قوشتاسالىق, قايرىلماس قانشا ايتقانمەن كەتكەن زامان» دەپ جازادى.
ءۇشىنشى دەرەك تە «تورعاي ەلى» ەنتسيكلوپەدياسىنان الىندى. «فايزوللا ساتىبالدى ۇلى (1883-1959) – ءدىني قايراتكەر, اقىن, قۇرانقاري. ف.ساتىبالد ۇلى 1883 جىلى 27 قىركۇيەكتە تورعاي ۋەزىنە قاراستى باتپاققارا مەكەنىندە دۇنيەگە كەلەدى. اكەسى – بەلگىلى ءدىني وقىمىستى ساتىبالدى يشان عابدوللا ۇلى. ءدىني ءبىلىمدى 1900 جىلعا دەيىن ترويتسكىدەگى احون حازىرەتتەن, بۇحارا شارىپتەن الادى...».
ءتۇيىن
سونىمەن ترويتسك قالاسىنا كوپتەن كۇتكەن ساپاردان سوڭ ءبىلىم ورداسىنداعى عىلىمي قاۋىم الدىنا ناقتى تاريحي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جۇكتەلىپ, جەتكىنشەك ۇرپاقتى ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ قاينارلارىمەن سۋسىنداتۋ مىندەتى قويىلدى.
«التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەگەندەي, ۇلتىمىزعا قاتىستى تاريح سوقپاقتارىن ىزدەستىرۋدە ترويتسك قالاسىمەن جالعانعان ءتىن ۇزىلمەۋى ءتيىس.
جەتپىسباي بەكبولات ۇلى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى
الماتى – قوستاناي –ترويتسك – الماتى
