قازاق كينوسىنىڭ العاشقى قادامدارى, قالىپتاسۋى مەن دامۋ كەزەڭدەرىنەن مالىمەت بەرەتىن بۇل ارحيۆتىك قۇجاتتار بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان ەكەن. ارينە, كەلەشەكتە وسى ماتەريالداردىڭ بارلىعى كينو ونەرىنىڭ تاريحى تۋرالى ەڭبەكتەرگە ەنىپ, قوسىمشا مالىمەتتەرمەن تولىقتىرۋعا ۇلكەن كومەگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. 1927-2000 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن بۇل ارحيۆتىك قۇجاتتاردا ەلىمىزدە فيلمدەردى تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلۋى مەن دامۋى, فيلمدەردى قازاق تىلىنە دۋبلياجداۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ, كينو ماماندارىن دايارلاۋ, كينورەپەرتۋار, فيلمدەردىڭ ستسەناريلەرى مەن ولارعا بايلانىستى پىكىرلەر ت.ب. كورسەتىلگەن.
بۇرىندارى جالپى مازمۇندا بەلگىلى بولعانىمەن, تاريح بەتتەرىنىڭ كەيبىر تۇستارى قۇجاتتاردا بەرىلگەن مالىمەتتەردىڭ كومەگىمەن ناقتىراق ايقىندالا تۇسكەندەي بولدى. ماسەلەن, قازاق كينوسى تۋرالى ەڭبەكتەردە كورسەتىلگەندەي, 1928 جىلى ركفسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ جانىنان قۇرىلىپ, 1929 جىلى الماتىداعى وندىرىستىك ءبولىمى اشىلعان بۇكىلوداقتىق «ۆوستوككينو» ترەسىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ قالاي جۇزەگە اسقانى تۋرالى ناقتى مالىمەتتەردى وسى قۇجاتتاردان تابا الامىز. اسىرەسە ونىڭ قۇرىلۋىندا سول كەزدە ركفسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنى بايقالادى.
سونداي-اق «امانگەلدى», «اباي اندەرى», «جامبىل» فيلمدەرى تۋرالى وتە قىزىقتى دەرەكتەر بار. مىسالى, «امانگەلدى» ءفيلمىنىڭ ءتۇسىرىلىمىن دايىنداۋ بويىنشا ءىس-شارالار تۋرالى بك(ب)پ بيۋرو قاۋلىسىنداعى مىنا ءبىر تارماعى نازارىمىزدى اۋدارتتى: «امانگەلدى» كينوفيلمىن ءتۇسىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن مىندەتتەرى تۋرالى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا بارلىق كولحوزدار مەن سوۆحوزداردا, بريگادالار مەن بولىمشەلەردە امانگەلدى يمانوۆتىڭ پاتشا ۇكىمەتى مەن الاشوردالىقتارعا قارسى اياۋسىز كۇرەسى تۋرالى اڭگىمەلەر جۇرگىزۋ قاجەت». تارماقتا كورسەتىلگەندەي, ەڭ الدىمەن, ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلىمى باستالماي تۇرىپ-اق, الدىن-الا حالىق اراسىندا جۇرگىزىلەتىن يدەولوگيالىق جۇمىستارعا باسىمىراق ءمان بەرىلگەنىن بايقايمىز.
ونىڭ ۇستىنە مۇنداي جۇمىستاردىڭ فيلم جارناماسىنىڭ قىزمەتىن اتقارعانى كورىنەدى. سونداي-اق بولاشاق فيلمدە الاشورداشىلاردىڭ بەينەسى قالاي كورسەتىلەتىنى اۋەلدەن-اق ايقىندالىپ قويعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. فيلمگە قاتىستى تاعى ءبىر دەرەكتەردە ۇكىمەت مۇشەلەرى, ءباسپاسوز وكىلدەرى مەن حالىققا ارنالعان العاشقى كورسەتىلىمدەردىڭ وتكەن كۇنى مەن ايى, ءتىپتى ۋاقىتىنا دەيىن ناقتى كورسەتىلگەن. بۇلاردان وزگە فيلمگە, امانگەلدىنىڭ بەينەسىنە قاتىستى ايتىلعان, تەرەڭىرەك زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن توسىن پىكىرگە كوزىمىز ءتۇستى. ارينە, بۇل مالىمەتتەردىڭ بارلىعى كينو ماماندارى ءۇشىن كەلەشەكتە تەرەڭىرەك زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ماڭىزدى ماسەلەلەر ەكەنى بەلگىلى.
كورمەگە قويىلعان تاريحي قۇجاتتاردىڭ اراسىنان تاعى ءبىر نازار اۋدارتقانى – «اباي اندەرى» (1945) مەن «جامبىل» (1952) فيلمدەرىنە قاتىستى وتە قۇندى ءارى تىڭ دەرەكتەر بولدى. 1940 جىلعى تامىز ايىنىڭ 30-كۇنى دەپ كورسەتىلگەن قىزمەتتىك جازبادا وسى اتالعان فيلمدەردىڭ ءتۇسىرىلىمىن 1941 جىلعا ارنالعان بۇكىلوداقتىق تاقىرىپتىق جوسپارعا ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالادى. بۇل جوسپاردىڭ ورىندالۋىنا سوعىستىڭ باستالىپ كەتۋى كەدەرگى بولعانى بەلگىلى. الايدا 1942 جىلى «جامبىل» ءفيلمىن ءتۇسىرۋ تۋرالى جۇمىستار قايتا قولعا الىنادى. قۇجاتتارعا سۇيەنسەك, فيلم كينوستۋديالاردىڭ بىرىككەن ورتالىعىندا (تسوكس) ءتۇسىرىلۋى كەرەك بولعان جانە رەجيسسەرى رەتىندە گريگوري روشال, ال جامبىل جاباەۆتىڭ رولىنە قاپان بادىروۆ بەكىتىلگەن. نازار اۋدارارلىق تاعى ءبىر قىزىقتى دەرەك – «جامبىل» فيلمىمەن كينو ماماندارى, ماتەريالدىق بازاسى تۇرعىسىنان ۇلتتىق كينەماتوگرافتىڭ نەگىزى قالانۋى كەرەك دەگەن ارنايى نۇسقاۋدىڭ بولعانى (قازاق كسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ 1942 جىلدىڭ قاراشا ايىنداعى قاۋلىسى). الايدا, ءفيلمنىڭ ءتۇسىرۋ جۇمىستارى تاعى دا توقتاپ, تەك 1949-1951 جىلدارى قايتا قولعا الىنادى. ناتيجەسىندە رەجيسسەرى – ەفيم دزيگان, ال باستى رولدە شاكەن ايمانوۆ ويناعان فيلم ەكرانعا تەك 1952 جىلى شىعادى. ال 1942 جىلعى قاۋلى بويىنشا «جامبىل» ءفيلمىن تۇسىرەدى دەپ شەشىلگەن گ. روشال «اباي اندەرىنىڭ» (1945) رەجيسسەرى بولادى.
ءبىز جوعارىدا كورمەگە قويىلعان كەيبىر تاريحي قۇجاتتارعا عانا توقتالىپ وتتىك. جالپى, ول جەردە قازاق كينوسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى قۇندى دەرەكتەردى وتە كوپ كەزدەستىرۋگە بولادى. شىن مانىندە ارحيۆتەگى ءاربىر قۇجات وتكەن شاق پەن بۇگىنگى كۇننىڭ اراسىن جالعاستىرۋشى كوپىر ىسپەتتى عوي. ونىڭ ۇستىنە ۋاقىتتىڭ ءوزى سارعايتقان ول قۇجاتتاردا كۇندەر, جىلدار عانا ەمەس, تۇتاس ءبىر كەزەڭنىڭ تاڭباسى قالاتىنى بەلگىلى. وسى تۇستا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى ۇسىنعان تاريحي قۇجاتتار دا قازاق كينوسىنا قاتىستى وتكەن جىلدار تاڭباسىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەردى دەۋگە بولادى.
ءنازيرا راحمانقىزى,
كينوتانۋشى, ونەرتانۋ كانديداتى
