باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى بۇرىنعى بوكەيلىك – ەدىل مەن جايىق اراسىنداعى جالپاق دالانىڭ تاريحى شەجىرەگە تۇنىپ تۇر. قازىرگى قازتالوۆ اۋدانى جالپاقتال ءوڭىرىنىڭ وتكەنى تۋرالى اڭگىمە باستالسا, كارىم اعايدى توقتاتۋ قيىن. ءار جىلدارى اقپاتەر-ءبىرتارتار-پورت ارتۋر-كراسنىي پارتيزان اتانعان اۋىلىنىڭ ارعى-بەرگى شەجىرەسىن شەرتۋدەن جالىقپايدى. ماماندىعى – فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى, ءوزى كەڭەس جىلدارىندا پارتكوم, كەڭشار ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان ادامنىڭ ەلدەن كونە بۇيىم جيناپ, ەسكى-قۇسقى «تەرىپ كەتكەنى» قىزىق كورىنەدى.
«ونىڭ ەش قىزىعى جوق» دەيدى ءبىر ويىم. ءوزى توپىراعىن باسىپ, اۋاسىن جۇتىپ جۇرگەن جەردىڭ تاريحىنا قىزىقپاۋ, ونى قۇرمەتتەمەۋ – ماڭگۇرتتىڭ ءىسى. وتان وت باسىنان باستالادى. كەڭ-بايتاق قازاقستاندى ءسۇيۋ – كىشكەنتاي اۋىلىڭدى قادىرلەۋدەن قالىپتاسپاق.
– وسى اۋىلعا, ول كەزدە «كراسنىي پارتيزان» ەت سوۆحوزى, 1985 جىلى تامىز ايىندا ديرەكتور بولىپ كەلدىم, – دەيدى كارىم تاجماعامبەت ۇلى. – اۋىلدىڭ اتى – پورت ارتۋر ەدى. «نەگە بۇلاي؟ بۇل جەردىڭ ءوز تاريحى قايدا؟» دەپ سۇراستىرىپ ءجۇرىپ, اۋىلدىڭ بايىرعى اتاۋى ءبىرتارتار ەكەنىن انىقتادىم, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
بۇل اۋىل ىرگەدەگى ساراتوۆ وبلىسىنىڭ الەكساندروۆ گاي قالاسىنا كولىكپەن ءبىر كۇندىك جەردە ورنالاسقان. ەرتەدە اتىراۋ مەن جاڭاقازاننان كىرە تارتقان كولىكتەر وسى جەرگە كەلگەندە «دەلبەنى ءبىر تارتاتىن جەرگە كەلدىك قوي, وسى جەرگە تۇنەپ, ات شالدىرىپ الالىق» دەيدى ەكەن. بۇل جەردە ءبىر تاتار, ءبىر قازاق ءۇيى جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتىپ تۇرىپتى. سىرتىن اكپەن سىلاعان كەرۋەن ساراي الىستان اپپاق بولىپ كورىنەدى ەكەن. سودان اقپاتەر اتانعان. كەيىن 1930-جىلدارى اۋەدەن فوتوعا ءتۇسىرىپ, ءوڭىردىڭ كارتاسىن جاساپ جۇرگەن ۇشقىشتار اۋىل شەتىنە قونىپ, «بۇل قاي اۋىل؟» دەپ سۇراماي ما؟ سوندا ء«بىرتارتار» دەگەن سوزگە تۇسىنبەي, «پورت ارتۋر» دەپ جازا سالىپتى...
ايتپاقشى, كارىم اعا اۋىل اتاۋى اينالاسىنداعى وسى تاريحتى 1988 جىلى «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنا جازىپ, ماسەلە كوتەرگەن. ءسويتىپ تۇرعىنداردىڭ تالابىمەن, اۋىلدىق جانە اۋداندىق ءماجىلىس حاتتامالارى تولتىرىلىپ, وبلىسقا, ودان ءارى رەسپۋبليكاعا جىبەرىلىپ, اقىرى 1992 جىلى اۋىل اقپاتەر اتاندى.
– بالا, سەن بىلەسىڭ بە, ءبىزدىڭ اۋىلعا 1922 جىلى وتاربا كەلگەن. پاتشا وكىمەتى كەزىندە مىنا قاراوزەنمەن بۋ قازاندىعى بار پاروحود جۇرگەن, – دەيدى كارىم اعا تاعى ءبىر تاريحتىڭ شەتىن قىلتيتىپ.
سويتسەك 1921 جىلى ازامات سوعىسىنىڭ قىزعان كەزىندە ەمبى مۇناي كاسىپشىلىگى مەن العاي (الەكساندروۆ گايدى قازاقتار ءالى كۇنگە العاي دەپ اتايدى) اراسىندا 500 ۆەرستىك شويىنجول سالۋ تۋرالى لەنيننىڭ تاپسىرماسى بولعانى راس ەكەن. چاپاەۆ ديۆيزياسىنىڭ 40 مىڭ ارمياسى وسى ىسكە جۇمىلعاندا, «الگەمبا» اتالعان قۇرىلىستى فرۋنزە باسقارىپتى. اشتىق پەن اۋرۋدان ءبىر جىل ىشىندە 35 مىڭ ادام قىرىلدى دەيدى دەرەكتەر. اقىرى بولشەۆيكتەردىڭ بۇل ىسىنەن تۇك شىقپاعان. العايدان شىققان سىناق پويىز قازىرگى اقپاتەردىڭ جانىنداعى بايتۇرعان قىستاعىنا دەيىن كەلىپ, كەرى قايتىپتى...
كارىم وتەعۇلوۆ 1998 جىلعا دەيىن كەڭشار ديرەكتورى بولدى. 2003 جىلعا دەيىن وندىرىستىك كووپەراتيۆتى باسقاردى. كولحوز-سوۆحوز ىدىراپ, بالاپان باسىمەن, تۇرىمتاي تۇسىمەن كەتكەن كەزدە شارۋاعا ىڭعايلى مالشى قىستاقتارىن ىسكە مىعىم, ەڭبەكقور اۋىلداستارىنا بەرىپ, اقىل-كەڭەسىن اياماعان. سونىڭ ارقاسىندا بۇگىندە كىشكەنە اۋىلدان 20 شارۋا قوجالىعى شىعىپ, مىڭعىرتىپ مال ءوسىرىپ وتىر.
– سوۆحوز كەزىندە اۋىلدا جەكەنى قوسقاندا 500 باس جىلقى, 5 مىڭ ءىرى قارا بولاتىن. قازىر 1700 جىلقى, 700-دەي سيىر بار. بۇرىن قوي 23 مىڭ ەدى, كەشەگى الاساپىراندا جويىلا جازداعان قوي قازىر 18 مىڭعا جەتتى. اۋىلدا 51 جاڭا تراكتور بار, – دەپ جاتقا سوعادى اقساقال. جاسى 80-گە كەلسە دە اقپاتەردىڭ جوعىن تۇگەندەۋىن قويماعان. اۋىلعا قاتىستى كەز كەلگەن دەرەكتى شىرت ۇيقىدان وياتىپ الىپ سۇراساڭىز دا جاڭىلماي ايتاتىن شىعار.
– الاقانداي اۋىلدا 3200 قۇندى جادىگەرى بار مۋزەيدى قالاي اشتىڭىز؟ – دەيمىن قىزىعىپ.
– مۋزەي تۋرالى 2000-جىلداردان بەرى ويلاپ جۇرەتىنمىن. اركىمگە ايتقانمەن, سەرىك بولىپ ەشكىم شىقپادى. سودان ءوزىم كىرىستىم. 2011 جىلى جەر الىپ, ارنايى مۋزەي ءۇشىن ءوز كۇشىممەن عيمارات سالدىردىم. ەل-جۇرتقا ساۋىن ايتىپ, جادىگەر جينادىم. پالەن جەردە كونە جادىگەر, قۇندى بۇيىم بار دەسە, ەرىنبەي بارىپ, ساۋدالاسىپ ساتىپ الدىم. ورالدان, وردادان مۋزەي ماماندارىن الدىرىپ, مۋزەي جاساقتادىم. وسىنىڭ بارىنە 7,5 ملن تەڭگە قارجىم, ەكى جىل ۋاقىتىم كەتىپتى. ءسويتىپ 2013 جىلى ورالعا كەلىپ, وبلىس اكىمىنە حات جازدىم. «وسىلاي دا وسىلاي, ءوز قارجىما وسىنداي مۋزەي جاساقتادىم. بۇل ءوزىم ءۇشىن ەمەس, ەل ءۇشىن. وسى مۋزەيدى مەملەكەت قاراۋىنا الۋىڭىزدى سۇرايمىن» دەدىم. وبالى نە كەرەك, اكىمدەر سوزگە كەلمەدى. باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ بالانسىنا الدى. قازىر اقپاتەر تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە 13 ادام قىزمەت ەتەدى, جىلىنا مىڭنان اسا ادام ارنايى كەلىپ, اۋىل تاريحىمەن تانىسىپ كەتەتىن مادەنيەت وشاعىنا اينالدى, – دەيدى اعامىز ماقتانىشپەن.
اقپاتەردە قازىر 1200-دەن اسا ادام تۇرادى. ورتا مەكتەپتە 220 وقۋشى بار جانە ول جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. اۋىلدا ونەر مەكتەبى, سپورت مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى. تابيعي گازدى 1991 جىلدان بەرى تۇتىناتىن اقپاتەرلىكتەر بۇگىندە قالا تۇرمىسىنا كوشكەن: ءۇي ىشىندەگى دارەتحانا مەن ۆاننا اۋىلدىقتارعا تاڭسىق ەمەس. «وسىنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى عوي!» دەيدى كارىم اعامىز.
ء«وز ۇلىن, ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە, ەل تەگى قايدان السىن كەمەڭگەردى!» دەمەكشى, اۋىلداستارىنىڭ كارىم اقساقالعا قۇرمەتى دە بولەك. بيىل تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن قاتار كەلەتىن 80 جاسىن اۋدان كولەمىندە اتاپ وتكەلى جاتىر.
– سول ءدۇبىردىڭ قاجەتى دە جوق ەدى, – دەيدى كارىم اقساقال قاراپايىمدىلىقپەن. كەيبىرەۋلەرگە ۇقساپ قارتايعاندا قالاعا جىلىستاپ كەتۋ دە ويىندا جوق. «شىركىن, ءار اۋىلدا وسىنداي اقساقال بولسا, ەل ىرگەسى سوگىلمەي, بەرەكەسى كەتپەس ەدى-اۋ!» دەيمىن ىشىمنەن.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
