سونداي-اق ءوزارا قاتىناستاردىڭ دامۋ قارقىنى دا حالىقارالىق قۇقىقپەن ايقىندالادى. سوندىقتان حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە اسا زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداپ الۋ كۇن تارتىبىندەگى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا جاتادى.
مۇددەلەر توعىسى مەن «قاقتىعىسى»
كسرو-نىڭ جويىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭا تاۋەلسىز ەلدەردىڭ قۇرىلۋى بۇل ايماقتا گەوساياسي تەپە-تەڭدىكتىڭ وزگەرۋىنە اكەلدى. بۇرىن كاسپي تەڭىزى ايماعى ەكى عانا مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىمەن ايقىندالعان بولسا, ەندى ول كاسپي جاعالاۋىنداعى بەس مەملەكەت – قازاقستان, رەسەي, ازەربايجان, يران جانە تۇرىكمەنستاننىڭ مۇددەلەرى توعىسىپ وتىر. سونداي-اق كاسپي باسسەينىندەگى باي ەنەرگەتيكالىق قور ايماققا تاياۋ جاتقان ەلدەرمەن قوسا الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ دە وسى وڭىرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى. سەبەبى مۇناي – ەنەرگيا كوزى رەتىندە قازىرگى الەمدىك ەكونوميكا مەن حالىقارالىق قاتىناستاردا اسا ماڭىزدى رولگە يە. كاسپي تەڭىزىنىڭ مۇمكىندىگى ەۋروپا مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ نارىعىن مۇناي جانە گازبەن جابدىقتاۋداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى ەرەكشە ەكەنىن كورسەتەدى.
جالپى, مۇددەلى مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ زاماناۋي ۇلگىگە ساي بولۋىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ايماقتىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق قاعيدالارىنا بايلانىستى قۇقىقتىق مارتەبەسىن ناقتىلاپ العان ءجون. بۇل ماسەلەنىڭ اسا ماڭىزدىلىعىنا بارلىق قاتىسۋشى تاراپتار تۇسىنىستىكپەن قاراعانىمەن جانە ونىڭ شەشىمىن ىزدەۋدە بارىنشا تۇسىنىستىك تانىتقاندارىمەن كاسپي ماڭى ەلدەرى ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى ءبىر بايلامعا كەلە الماۋدا. دەگەنمەن, حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە كوپجاقتى ديپلوماتيادان گورى ەكىجاقتى ديپلوماتيادا قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى كەلىسسوزدەردە ىمىراعا كەلۋ مۇمكىندىگىنىڭ الدەقايدا جوعارى بولاتىنىنا كاسپي ماسەلەسى دە دالەل بولىپ تۇرعانداي. ويتكەنى وتكەن عاسىرلاردا كاسپي ماسەلەسى رەسەي يمپەرياسى مەن پارسى شاحى اراسىنداعى شارتتارمەن, كەيىنگى عاسىردا كەڭەس وداعى مەن يران اراسىنداعى ەكىجاقتى كەلىسىمدەرمەن رەتتەلگەن بولاتىن. مىسالى, كەڭەس وداعى مەن يران اراسىنداعى ەكىجاقتى شارتتا كاسپي تەڭىزىن «كەڭەستىك جانە يراندىق» تەڭىز دەپ جاريالاي وتىرىپ, وعان ءۇشىنشى ەلدەردىڭ قاتىسۋى مۇمكىن ەمەستىگىن اتاپ وتەدى. ونىڭ ۇستىنە كاسپي تەڭىزى ءۇشىنشى ەلدەر ءۇشىن اسكەري-ساياسي سالادا دا جابىق بولدى.
جاسىراتىنى جوق, ءوز ەگەمەندىگىن العان رەسپۋبليكالار العاشىندا كسرو-عا تيەسىلى بولىپ كەلگەن كاسپي سۋلارىن ءوزارا ءبولىسىپ, ال يرانعا سول كەزەڭدەگى يەلىكتەرىن عانا قالدىرۋ ۇسىنىستارىن دا تالقىعا سالعان بولاتىن. بۇل ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە يران كاسپيدىڭ قازىرگى اۋدانىنىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىن قامتيتىن 11 پايىزدىق اۋماققا يە بولار ەدى. الايدا بۇگىنگى گەوساياسي جاعدايدا يران بۇل بولىستە وزىنە تيەتىن ۇلەستىڭ ەداۋىر از بولاتىنىن العا تارتۋدا. سوعان بايلانىستى يران باستاپقى كەزدەن-اق ءوزىنىڭ ۇسىنىسىن بىلدىرۋمەن كەلەدى. ولار تەپە-تەڭدىك قاعيداسىنا ساي كاسپيلىك بەس ەلدىڭ جاعالاۋلارى شەبىنىڭ كولەمىنە قاراماي, كاسپي اۋماعىن تەڭ بولىسكە ءبولۋ, ياعني ءار ەلگە 20 پايىزدان ۇلەس بەرۋ قاجەت دەپ سانايدى. بۇل جەردە يراندىق تاراپ كسرو مەن يراننىڭ كاسپيگە قاتىستى قابىلداعان بۇرىنعى كەلىسىمىن جوققا شىعارۋدا. ايتار نەگىزگى ءۋاجى – ساياسي كارتادا ەندى كسرو دەگەن مەملەكەتتىڭ جوقتىعى.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل حالىقارالىق قۇقىق ولشەمدەرىنە قايشى كەلەدى. سەبەبى كەڭەستەر وداعى تاراعان سوڭ رەسەي كسرو-نىڭ نەگىزگى مۇراگەرى بولىپ تانىلدى. سوندىقتان ەكى سۋبەكتى دە ساياسي كارتادا بار. ال حالىقارالىق قۇقىقتىڭ قاعيدالارى مەن ولشەمدەرىن نەگىزگە الاتىن بولساق, كاسپي جاعالاۋىنداعى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر مۇراگەرلىك قاعيدالارىنا ساي بۇرىنعى كەڭەستىك-يراندىق شارتتاردى جوققا شىعارمايدى. كاسپيدىڭ قازىرگى گەوساياسي جاعدايىنا وراي جاڭا ساياسي مارتەبەسىن ايقىنداۋدا ونىڭ بۇرىنعى مارتەبەسى نەگىزگە الىنۋى ءتيىس. بىراق جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە دە وزدەرىنىڭ مۇددەلەرىنە ساي ۇسىنىستارى مەن ۇستانىمدارى بار. مىسالى, ازەربايجان ەلى ستراتەگيالىق تۇرعىدان مۇناي تاسىمالىنىڭ ءتيىمدى جولىندا ورنالاسۋىنا بايلانىستى كاسپي تەڭىزىنىڭ مارتەبەسىن كەڭەس-يراندىق شارتتارمەن زاڭداستىرۋعا بولمايدى دەگەن پىكىردە. سەبەبى وندا بالىق اۋلاۋ ماسەلەلەرى عانا قاراستىرىلعان.
كاسپي تەڭىز بە, الدە كول مە؟
بۇگىنگى گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى كاسپيدىڭ مارتەبەسىن ايقىنداۋدا ونىڭ تەڭىزگە, الدە كولگە جاتقىزىلۋىن ناقتىلاۋ ماسەلەسى تۋىنداپ وتىر. بۇل جەردە كاسپيدى گەوگرافيالىق تۇرعىدان كول نەمەسە تەڭىز دەپ ايقىنداۋ ەمەس, ەڭ الدىمەن ونىڭ بۇۇ-نىڭ تەڭىز قۇقىعى جونىندەگى كونۆەنتسيالارىنا جاتقىزۋعا بولا ما, دەگەن ماسەلەنى ناقتىلاۋ قاجەتتىلىگى تۇر. سەبەبى كاسپيدىڭ تەڭىز بولۋى جانە ونىڭ كولەمىنىڭ ۇلكەندىگى ماسەلەنى شەشۋگە نەگىز بولا المايدى. ال تەڭىزدىڭ كولگە نەمەسە تەڭىزگە جاتقىزىلۋىن بۇۇ-نىڭ تەڭىز قۇقىعى جونىندەگى كونۆەنتسيالارى ونىڭ الەمدىك مۇحيتتارعا اشىقتىعىمەن بايلانىستىرادى. وسى قۇجاتتار بويىنشا كاسپيدى تەڭىز دەپ اتاۋعا بولمايتىنداي. بىراق بۇل ونىڭ تەڭىز دەگەن مارتەبەگە يە بولۋىنا كەدەرگى ەمەس. ول ءۇشىن بارلىق كاسپي جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەردىڭ كەلىسىمىن السا جەتكىلىكتى. ەگەر كاسپيگە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى «تەڭىز» مارتەبەسى بەرىلسە, وندا وعان اۆتوماتتى تۇردە بۇۇ-نىڭ 1958 جانە 1982 جىلدارداعى قۇرلىقتاعى قايراڭى مەن تەڭىز قۇقىعى جونىندەگى كونۆەنتسيالاردىڭ قۇقىعى تارالادى. وسىلاي بولعان جاعدايدا ءار كاسپيلىك مەملەكەتتىڭ 12 ميلدىك اۋماقتىق وڭىرگە جانە 200 ميلدىك ەكونوميكالىق ايماققا ەگەمەندى قۇقىقتارى بولادى. ال كاسپيدىڭ ەنى 200 ميلدەن اسپايتىندىقتان, ونى مەملەكەتتەر اراسىندا ورتا سىزىق بويىنشا تەڭ ءبولۋ قاراستىرىلادى. مۇنداي جاعدايدا, وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ كەمەلەرى سۋدا ءجۇزۋ, بەلگىلەنگەن تەڭىز ۇستىندەگى اۋە كەڭىستىگىندە ۇشۋ, تەڭىز استىمەن كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەر مەن مۇناي, گاز قۇبىرلارىن سالۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانە باسقا دا قىزمەتتەر اتقارۋ قۇقىعىنا يە بولارى انىق. وسىنداي «اشىق تەڭىز» نۇسقاسىن كەزىندە رەسەي, يران جانە تۇرىكمەنستان قولداعان ەدى. وسى نۇسقاعا بىرقاتار شەتەلدەر ءالى كۇنگە دەيىن مۇددەلىلىك تانىتىپ كەلەدى.
زاڭنامالىق تۇرعىدان العاندا «كولدىڭ» ەشقانداي ەكونوميكالىق ءوڭىر, قايراڭ, اۋماقتىق سۋلار دەگەن ساناتتارى جوق. ول جاعالاۋداعى مەملەكەتتەردىڭ ىشكى سۋلارىنا جاتادى جانە وعان حالىقارالىق ءتارتىپ قۇقىقتارى تارالمايدى. سوندىقتان مۇنداي ساتتە بۇۇ-نىڭ مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاۋ قاعيداسى جۇزەگە اسادى. حالىقارالىق زاڭدارعا ساي بىرنەشە مەملەكەتتىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان كولدەر ولاردىڭ كەلىسىمى بويىنشا نەمەسە مەملەكەتتىك شەكارالار نەگىزىندە جانە كولدىڭ ورتالىق نۇكتەسىنەن ءوزارا بولىسۋلەرى قاجەت. ياعني كولدىڭ قۇقىقتىق ءتارتىبىن ايقىنداۋ جاعالاۋداعى مەملەكەتتەردىڭ عانا قۇزىرىنا جاتادى. مۇنداي جاعدايدا كاسپيدە كەمە ءجۇزۋىنىڭ, بالىق اۋلاۋ, سونداي-اق تەڭىزدىڭ باسقا بيورەسۋرستارىن ساقتاۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋدا جاعالاۋداعى مەملەكەتتەر ءوزارا قيىندىقتارعا تاپ بولارى ءسوزسىز.
اسىقپاعان, اقىلداسقان جاقسى-اۋ...
كاسپي جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن ءتيىمدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستان بۇۇ كونۆەنتسيالارىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس كاسپيدە اۋماقتىق تەڭىز, بالىق اۋلاۋ ايماعىن جانە ورتاق سۋ كەڭىستىگىن ورناتۋدى ۇسىنادى. سونىمەن قاتار وسى ايماقتارعا قاتىستى ءتيىستى ەرەجەلەر مەن ءتارتىپتى ايقىنداۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. اۋماقتىق تەڭىزدىڭ سىرتقى شەكاراسى ونىڭ شەگىندە جاعالاۋداعى مەملەكەت بارلىق ەگەمەندى قۇقىقتاردى تولىعىمەن پايدالاناتىن مەملەكەتتىك شەكارا بولىپ تابىلۋى ءتيىس. مۇنى اۋماقتىق تۇتاستىق پەن شەكارالاردىڭ مىزعىماستىعى اياسىندا قاۋىپسىزدىكتىڭ قوسىمشا كەپىلدەرىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندىگىمەن دايەكتەيدى. بۇعان قوسا, ءبىزدىڭ ەلىمىز بالىق اۋلاۋ مەن بيورەسۋرستاردى پايدالانۋدى ءتيىستى ايماقتاردا جانە اشىق تەڭىزدە كاسىپتى ليتسەنزيالاۋ مەن اۋلاۋدىڭ كەلىسىلگەن كۆوتالارى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرۋدى, بالىق اۋلاۋ ايماعىن, ونىڭ ەنى مەن ءتارتىبىن كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىمەن كەلىسە وتىرىپ جەكە ساناتقا ءبولىپ شىعارۋدى ۇسىنادى.
قازىرگى كەزدە كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانى ازىرلەۋ جونىندەگى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسارلارى دەڭگەيىندەگى ارنايى جۇمىس توبىنىڭ اياسىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ ماسەلەلەرى ەكى جانە ۇشجاقتى پىكىر الماسۋلاردا دا كەلىسىلۋ ۇستىندە. سونداي-اق كەلىسسوزدەردە كاسپيدىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاپ قالۋ مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, كەمە قاتىناسىن دامىتۋ, مينەرالدىق جانە بيولوگيالىق رەسۋرستاردى يگەرۋدەگى ءوزارا ءىس-قيمىل دا كۇن تارتىبىندە تۇر. وسىعان بايلانىستى ءار جىلدارى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى جەر قويناۋىن پايدالانۋعا ارنالعان ەگەمەندى قۇقىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا كاسپي تەڭىزى سولتۇستىك بولىگى ءتۇبىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ تۋرالى كەلىسىم, قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى كاسپي تەڭىزى ءتۇبىن شەكتەۋ تۋرالى كەلىسىم جانە قازاقستان, رەسەي جانە ازەربايجان اراسىنداعى كاسپي تەڭىزى ءتۇبىنىڭ شەكتەس ۋچاسكەلەرىن مەجەلەپ ءبولۋ سىزىقتارىنىڭ ءتۇيىسۋ نۇكتەسى تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان وزگە دە قۇجاتتار بارشىلىق.
جالپى, كاسپي جاعالاۋىنداعى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى ءتورت ءسامميتى ءوتتى. پرەزيدەنتتەردىڭ ءار كەزدەسۋى قارت كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋعا قاتىستى ءتيىستى قۇجاتتاردى قابىلداۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. مىسالى, 2014 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە وتكەن سامميتتە مەملەكەت باسشىلارى كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋ بيولوگيالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمگە, كاسپي تەڭىزىندە توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى جويۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە جانە كاسپي تەڭىزىنىڭ گيدرومەتەورولوگياسى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى.
جالپى, كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىنىڭ تابانىن بولۋدە قازاقستان – 23 پايىز, رەسەي – 19 پايىز, ازەربايجان – 18 پايىز ۇلەسكە يە. تۇرىكمەنستاننىڭ ۇلەسى – 21 پايىز, يران ەلىنىڭ ۇلەسى 13 پايىز دەپ ەسەپتەلەدى. رەسمي ەمەس مالىمەتتەرگە قاراعاندا, كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا 90 پايىزعا دايىن. ال پرەزيدەنتتەر ول قۇجاتتى قاشان جانە قايسى سامميتتە تالقىلايتىنى بەلگىسىز.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
