قولباسشىنىڭ قابىرى
شىرىك-رابات مادەنيەتىن زەرتتەۋ جۇمىستارى 1946 جىلى باستالدى. سىرداريانىڭ ەجەلگى ارنالارى – ىڭكارداريا جانە جاڭاداريا بويىندا ورنالاسقان شىرىك-رابات مادەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىنە بالاندى جانە ءبابىش-مولا قالالارىنىڭ دا جاتاتىنىن ايتا كەتكەن ابزال. ال العاش ارحەولوگيالىق بارلاۋ جۇرگىزىلىپ, قازبالاردىڭ الىنا باستاۋى 1950-60 جىلدارعا سايكەس كەلەدى.
ەسكەرتكىش مىقتى قورعانىس جۇيەلەرىمەن قورشالعان. توبەنىڭ تومەنگى ەتەگىندە قازىلعان ور بار. بۇگىندە ونىڭ تەرەڭدىگى بەس مەترگە جۋىق, ەنى 40 مەتر شاماسىندا. ودان شىققان توپىراقتان سىرتقى دۋال تۇرعىزىلعان. ساقتالعان بيىكتىگى 3 مەتر, تارابىنداعى ەنى 8-10 مەتردى قۇرايدى. دۋال قالاشىقتى سولتۇستىكتەن جانە شىعىستان قورعاپ تۇرعان. بۇل جەردە قالا جۇرتىنا قونىستانۋدىڭ بىرنەشە كەزەڭى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. توبەنىڭ سولتۇستىك بەتى, ياعني بيىك جاعى ەڭ كونە بولىپ ەسەپتەلەدى. وندا ەكى ۇلكەن وبا مەن ءۇش بيىك قابىرعالى, دوڭگەلەك ءپىشىندى قورشاۋلار ورنالاسقان.
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى مەن قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بىرلەسىپ «شىرىك-رابات ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىن» قۇردى. جەتەكشىسى – بەلگىلى ارحەولوگ جولداسبەك قۇرمانقۇلوۆ. ولار ەسكەرتكىشتەردەگى ءار كەزەڭدى قامتيتىن بىرنەشە نىسانعا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇگىندە 30-عا جۋىق نىساندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جاسالدى. ولاردىڭ كەيبىرى تولىق زەرتتەلىپ بىتسە, ەندى باسقالارى ءالى قازىلىپ جاتىر. قازىرگى ءبىز استانا بولعان دەپ سانايتىن شىرىك-رابات قالاسىنىڭ ەلدىڭ ورداسى ەمەس, ۇلكەن قابىرستان, ياكي پانتەون بولعانىن دا وسى ەكسپەديتسيا مالىمدەپ وتىر.
قازبا بارىسىندا بۇعان دەيىنگى قابىرلەردىڭ ەشبىرىنە ۇقسامايتىن كۇردەلى قابىر قۇرىلىسى شىققان. ءپىشىنى ءتورتبۇرىشتى بۇل قابىردىڭ ىشىنەن ءبىر-بىرىنە ۇقساس باتىس جانە شىعىس لاقاتتار تابىلعان. لاقاتتاردىڭ اراسى 3 مەتر شاماسىندا. ەكى لاقاتتىڭ اۋزى دا قام كەسەكتەرمەن جابىلعان. ايتا كەتەرلىگى, باتىس لاقات بولىگى ەرتە زاماندا تونالعان. ونىڭ اۋزىنا قالانعان كىرپىش قالدىقتارى, مارقۇممەن بىرگە جەرلەنگەن بۇيىمدار, ادام سۇيەكتەرى شاشىلىپ قالعان. ۇرىلار اسا قىمبات زاتتاردى العانىمەن, اسا بۇزىلماعانى شىعىس لاقاتى. ۇزىندىعى 2,85 مەتر, ەنى 1,75 مەتردى قۇرايتىن شىعىس لاقاتتىڭ توبەسى كۇمبەز ءتارىزدى. ونىڭ اۋزىن جاپقان قابىرعانىڭ بيىكتىگى ەدەن دەڭگەيىنەن 165 سانتيمەتر بولسا, ەنى ەكى قام كەسەك قالىڭدىعىنداي. لاقات ىشىنەن ءۇش ادامنىڭ ءمايىتى شىقتى. باستارىن وڭتۇستىككە قاراتىپ جەرلەنگەن ولاردىڭ شىعىس ىرگەدەگى ەكەۋى ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى قاباتتاستىرىلىپ قويىلعان. سونداي-اق مايىتتەرمەن قوسا كومىلگەن بۇيىمدار تابىلعان. اتاپ ايتقاندا, باتىس بەتتەگى جەكە جاتقان ءمايىتتىڭ سول جاق تۇسىنان ۇزىندىعى 1 مەتردەن اساتىن تەمىر سەمسەر مەن بەلدىكتىڭ قولادان جاسالعان جاپسىرمالارى مەن توعاسى شىققان.
سەمسەردىڭ رومب ءتارىزدى بولىپ كەلەتىن جەتەسى مەن كونۋس سەكىلدى بالداعى قولادان قۇيىلعان. ءمايىتتىڭ وڭ جاعىنان تەمىر قانجاردىڭ قالدىعى الىنعان. شىعىس بەتتە ەكى ءمايىت ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇستىندە جاتىر دەدىك قوي, شاماسى ولار كيىزگە نەمەسە كىلەمشەگە ورالىپ قويىلعان. استىنداعى ايەل ادام, ال ۇستىندەگى ءجاسوسپىرىم ەر بالانىڭ ءمايىتى. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, ول جەرلەنگەن باتىردىڭ كۇڭى مەن ق ۇلى بولۋى مۇمكىن. استىڭعى ءمايىتتىڭ بەلىنەن قايىس بەلدىكتىڭ قالدىقتارى مەن كيىمدەرگە جاپسىرىپ تىگىلگەن التىننان, پاستادان, ىنجۋدەن جانە اسىل تاستاردان جاسالعان مونشاقتار تابىلدى. مايىتتەردىڭ سول جاعىندا قۇرباندىق مالىنىڭ سۇيەكتەرى, باس جاعىنان سىرتىندا پارفياندىق جازۋ ۇلگىسىندە, سونىمەن قاتار ەسىكتەن تابىلعان كۇمىس توستاعانداعى تاڭبالارعا دا ۇقساس جازۋى بار قىش قۇمىرا-كونەك پەن كۇمىسپەن قۇرساۋلانعان اعاش توستاعاننىڭ قالدىعى شىقسا, ال اياق جاعىندا قىشتان جاسالعان شامدال جاتقان. سول سياقتى ءمايىت ماڭىندا التىن جىپتەرمەن اسەمدەلگەن پارشا ءتارىزدى ماتا, اعاش زەمبىلدىڭ قالدىقتارى بولعان. تابىلعان دۇنيەلەرگە قاراپ بۇل جەرگە ساق تايپالارىنىڭ الدەبىر قولباسشىسى جەرلەنگەن دەپ تۇجىرىم جاساۋعا بولادى.
عيباداتحانا عۇرىپتارى
شىرىك-راباتتا ءتورت عيباداتحاناعا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ونىڭ بىرىندە ولىكتى ورتەۋ, ەكىنشىسىندە جۋىپ, بالزامداۋ, ۇشىنشىسىندە ايەل مۇسىنىنە تابىنۋ ىزدەرى انىقتالعان. سونىڭ ىشىندە مول جادىگەرلەر شىققان بىرەۋى بار. ءتورت بۇرىشتى بولىپ كەلگەن عيباداتحانانىڭ بۇگىنگى ساقتالعان بيىكتىگى 1,5 مەترگە, كولەمى 20ح20 مەترگە جەتەدى. قابىرعاسى تىك بۇرىشتى قام كەسەكتەرمەن تۇرعىزىلعان. قۇرىلىس كەراميكاسىنىڭ ىشكى بەتى پاحسا بلوكتارىنان ورىلگەنى بەلگىلى بولعان. بۇل قابىرعانىڭ ءۇستى جۇقا سىلاقپەن سىلانىپ, اق تۇسپەن بويالعان. سىلاقتا قىزىل جانە قارا ءتۇستى بوياۋلاردىڭ دا ىزدەرى بار. كەزىندە سۋرەت سالىنعان سياقتى. عيمارات تونالعان. سوعان قاراماستان, ودان بىرقاتار قۇندى زاتتار الىندى. اتاپ ايتقاندا, ب.د.د. ءىىى-ءىى عاسىرلارداعى شىرىك-رابات مادەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىنە ءتان قىش ىدىستاردىڭ, تەمىر جەبەنىڭ سىنىقتارى, التىن جاپسىرمالار, اعاش قالدىقتارى جانە ەللينيزم داۋىرىنە جاتاتىن ەكى ىدىس تابىلدى. گيپستەن جاسالعان مۇنداي ىدىستار جەرورتا تەڭىزىنىڭ بويىنداعى ەلدەردە كەڭ تارالعان. سول جاقتان اكەلىنگەن دەۋگە بولادى. ويتكەنى ەكەۋىنىڭ دە يىعىندا كونە گرەك الفاۆيتىمەن جازىلعان جازۋ ساقتالعان.
– جازۋدى وقىعان رەسەيلىك عالىمدار ونى وسى ىدىسقا قۇيىلعان بالزامنىڭ اتى دەپ انىقتادى. بالزام افريكا قۇرلىعىندا وسەتىن اعاشتان جاسالعان. نەگىزىنەن مۇردەنى و دۇنيەگە جونەلتۋ كەزىندە پايدالانعان. ول, اسىرەسە كونە مىسىردا كەڭ قولدانىلعان, – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءازىلحان تاجەكەەۆ. سوندا سىردىڭ بويىن مەكەن ەتكەن ساقتاردىڭ افريكا ەلدەرىمەن بايلانىسى بولعانى, ءمايىتتى بالزامداۋ ءتاسىلىن مەڭگەرگەنى وسىدان اڭعارىلماي ما؟ عاجاپ, ءا؟!
ء«بىز جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى ارالدىڭ شىعىس بەتىن ب.د.د. ءى مىڭجىلدىقتا مەكەن ەتكەن قالىڭ ەلدىڭ تاريحىن ءار كەزەڭمەن انىقتاپ, ماتەريالدىق, رۋحاني مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىن بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەرى انىق. وسى قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ادامداردىڭ قالاشىقتا بىرنەشە مارتە قونىستانعاندىعى انىقتالدى. ەكى بەكىنىس قامالى مەن قورشالعان, اۋماعى 40 گەكتاردان استام جەردى الىپ جاتقان ەسكەرتكىشتىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى قۇرىلىستار ب.د.د. ءىV-II عاسىرلاردا تۇرعىزىلسا, ال بيىكتىگى 4 مەترگە, ەنى 4,5 مەترگە جەتەتىن مىقتى بەكىنىسپەن قورشالعان وڭتۇستىك بولىگى موڭعول شاپقىنشىلىعىنا دەيىنگى دامىعان ورتا عاسىرلاردا, ياعني, ح-ءحىى عاسىرلاردا پايدا بولعان. سوندا وعىز تايپالارى مىڭ جىلعا جۋىق ۋاقىت تىنىش جاتقان ساقتاردىڭ پانتەونىنا اينالعان شىرىك-راباتتىڭ ۇستىنە قالا سالعان. شىرىك-راباتتىڭ كولەمى ۇلكەن بولعاندىقتان ولار تەك قۇرىلىستىڭ جارتىسىن پايدالانعان. ورتا عاسىرلاردا كەلگەن حالىق بەكىنىستى قامال ىشىندە بيىكتىگى 15-20 مەترگە جەتەتىن وبالار مەن عيباداتحانالاردى قاراۋىل توبەلەر نەمەسە بەكىنىستى مۇنارالار رەتىندە پايدالانعان», دەيدى ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى جولداسبەك قۇرمانقۇلوۆ.
ولاي بولسا, بۇگىندە ءبىز استانا ساناپ جۇرگەن شىرىك-رابات پانتەون بولعان دەپ تۇجىرىم جاساۋعا تولىق نەگىز بار سياقتى. ارادا مىڭ جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە وعىزدار ونىڭ ۇستىنە قالا سالعان. سول سەبەپتى دە شىرىك-راباتتى قالا اتاپ كەتكەن. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ زەرتتەۋى وسىلاي دەپ وتىر. نەگىزسىز ەمەس ءتارىزدى.
جالپى العاندا, شىرىك-رابات قالاشىعىنىڭ وڭىردەگى ستراتەگيالىق ماڭىزى زور بولعان. ول – ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ ارالىعىنداعى كەرۋەن جولدارىنىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاسقان. قالا باكتريا, پارفيا, قوسوزەن ارالىعىنداعى مەملەكەتتەرمەن جانە مىسىرمەن ساياسي جانە ساۋدا-ساتتىق بايلانىستا بولعان. تابىلعان جادىگەرلەر ب.د.د. ءى مىڭجىلدىقتا ءومىر سۇرگەن تايپالاردىڭ ءىرى رۋحاني-اكىمشىلىك ورتالىقتارى بولعانىن, بەدەلدى رۋ نەمەسە مەملەكەت باسشىلارى ءومىر سۇرگەنىن, سونىمەن قاتار ابىز, اسكەرباسىلار سياقتى ساتىلارعا بولىنگەنىن كورسەتىپ وتىر. كولەمدى دە كۇردەلى قالا قۇرىلىسى ونىڭ توڭىرەگىندە قونىستانعان ەلدىڭ سانىنىڭ كوپ بولعاندىعىن ايعاقتايدى. جانە بۇل جۇمىستارعا جاۋگەرشىلىكتە قولعا تۇسكەن تۇتقىندار مەن جالدامالى جۇمىسشىلار ەڭبەگى پايدالانىلعانىنان حابار بەرەدى.
ءبابىش-مولا استانا ما؟
شىرىك-راباتتى استانا بولماعان دەدىك. سونداي-اق بۇل جەردە ۇلكەن تايپالاردىڭ ءومىر سۇرگەنىن, ولاردىڭ باسشىلارى بولعانىن, ءالدى اسكەرمەن جاساقتالعانىن ايتتىق. وسىنداي قۇرىلىمنىڭ استاناسى بولماۋى مۇمكىن ەمەس قوي ەندى. وندا ولاردىڭ ورتالىعى قاي جەر؟
قارماقشى اۋدانىنىڭ كومەكباەۆ اۋىلىنان وڭتۇستىككە قاراي 47 شاقىرىم جەردە ءبابىش-مولا دەيتىن ەسكى قالانىڭ ورنى بار. عالىمدار شىرىك-رابات وسى ولكەنى مەكەندەگەن ساق تايپالارىنىڭ ءدىني-رۋحاني ورتالىعى بولسا, وندا ءبابىش-مولا بىرنەشە مىڭداعان ادام قونىستانعان ءىرى ورتالىعى نەمەسە استاناسى بولعان دەپ بولجام جاساپ وتىر. ءبابىش-مولا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءوزى ەكى بولىكتەن تۇرادى. جاڭاداريا ساعالارىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان قالا مەن عيباداتحانانىڭ كولەمى ەندىك باعىتتا 40 شاقىرىم جانە مەريدياندىق باعىتتا 15-20 شاقىرىمعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر.
ء«بابىش-مولا قالاشىعى – بەكىنىستى دۋالدارمەن قورشالعان قونىس ورنى. ونىڭ سولتۇستىك بولىگىندە ءپىشىنى شارشى تسيتادەل ورنالاسقان, قابىرعالارى پاحسادان سالىنعان, شىعىس بولىگىنىڭ ورتاسىندا جانە بۇرىشتارىندا شاعىن شەڭبەرلى مۇنارالارى بار. حورەزم ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسى جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا بەكىنىستى قامال بىرنەشە قۇرىلىس كەزەڭدەرىنەن تۇراتىندىعى, ولار ب.د.د. ءىV-ءىى عاسىرلارعا سايكەس كەلەتىنى انىقتالعان. ءبابىش-مولا وازيسىندەگى ەلدى مەكەندەر دە وسى كەزەڭمەن مەرزىمدەلەدى», دەيدى قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ءازىلحان تاجەكەەۆ. بىلايشا ايتقاندا, ءبابىش-مولا قالانىڭ بارلىق ولشەمدەرىنە سايكەس كەلەتىن ءىرى ورتالىق. وندا ادامدار ءومىر ءسۇرىپ, شارۋاشىلىقپەن اينالىسقان. سونىمەن قاتار قالانىڭ جانىندا عيباداتحانا دا ورنالاسقان. ال شىرىك-راباتتا پانتەوننان باسقا حالىق ءومىر ءسۇردى دەيتىن دالەلدەر جوق.
ءبابىش-مولا عيباداتحاناسى قالادان باتىسقا قاراي 200 مەتر جەردە ورنالاسقان. كولەمى – 21ح21 مەتر, بيىكتىگى – 7 مەتر. عيماراتتىڭ جوسپارى سيممەتريالى. ءدال ورتادان قيىلىسقان توبەسى بالقى ەتىپ جابىلعان. ءدالىز جەرلەۋ كامەرالارىنا ءبولىپ تۇر. بولمەلەردىڭ ىشكى قابىرعالارى الەباستر ارالاس سىلاقپەن سىلانعان. جەرلەۋ ءداستۇرى بارىسىندا ولىك جاي ەدەننىڭ ۇستىنە نەمەسە سۋفاعا قويىلعان, سونىمەن بىرگە بايلار مۇلىكتەرىمەن قوسا جەرلەنگەن. قانشا جەردەن تونالسا دا التىن جاپسىرمالار, سىرعالار, مونشاقتار جانە باسقا دا بۇيىمدار قالعان. عيباداتحانادان تابىلعان كەراميكالار قالا قۇرىلىسىنا پايدالانعان زاتتارعا ۇقساس كەلەدى. كەسەنە ب.د.د. ءىV-ءىى عاسىرلاردا سالىنعان دەگەن بولجام بار. ءبابىش-مولانى تەكسەرە كەلە, عالىمدار ساق تايپالارىنىڭ استاناسى وسى ارا دەپ توپشىلاپ وتىر.
شىرىك-رابات ەسكەرتكىشىنەن شىعىسقا قاراي 40 شاقىرىم جەردە بالاندى قالاسى ورنالاسقان. بۇل قالانى 1959 جىلى حورەزم ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسى اشىپ, زەرتتەگەن. 2006 جىلدان شىرىك-رابات ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى قايتا زەرتتەپ, گەوگرافيالىق كوورديناتتارىن انىقتاپ, سۋرەتكە ءتۇسىردى. 2007 جىلى قىرىق جىلعا جۋىق ۇزىلىستەن سوڭ بالاندى ەسكەرتكىشىندە تۇراقتى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى باستالدى.
بالاندى بەكىنىس قونىسى تىكبۇرىش ءپىشىندى, اۋماعىنىڭ ولشەمدەرى 80ح130 مەتر, قام كەسەكتەردەن تۇرعىزىلعان قابىرعامەن قورشالعان. بەكىنىس قابىرعالارىندا ەكى مۇنارا ساقتالعان. ولاردىڭ بيىكتىگى – 3 مەتر. قابىرعالار مەن مۇنارالاردا اتىس ويىعى سالىنعان, قامالعا كىرەتىن قاقپا سولتۇستىك-باتىس قابىرعادا ورنالاسقان. قامال جەكەلەگەن ۇيلەردەن تۇراتىن قونىسقا جالعاسىپ كەتكەن, ونىڭ بەتكى قاباتىندا قىش ىدىس فراگمەنتتەرى مەن كۆارتسيت سىنىقتارى شاشىلىپ جاتىر. ۇيلەردىڭ اراسىنان قونىستى سولتۇستىك جانە سولتۇستىك-باتىستان سۋلاندىرىپ جاتقان كىشىگىرىم كانالدان باستاۋ الاتىن ارىقتاردىڭ قالدىقتارى انىقتالدى. كانالدىڭ ۇزىندىعى 2,5 شاقىرىم, ەنى 2,5 مەتردەن اسپايدى. بالاندى قامالى ارال ماڭىنىڭ ۋربانيزاتسيا پروتسەسى مەن شاھار شارۋاشىلىعىنىڭ قالىپتاسۋىنان مالىمەت بەرەتىن انتيكالىق مادەنيەتتىڭ ەتالوندى ەسكەرتكىشى دەپ سانايدى عالىمدار.
بالاندى كەسەنەسى بەكىنىستەن شىعىسقا قاراي ءبىر شاقىرىم جەردە جاتىر. كۇمبەزدى قۇرىلىس وسى ۋاقىتقا دەيىن ورتا ازيانىڭ انتيكالىق كەزەڭىنىڭ ارحيتەكتۋراسىندا بەلگىسىز بولىپ كەلەدى. ال مۇندا ۇلكەن كۇمبەزدى عيمارات بار. سول نىسانعا تاعى جەتى كىشكەنە بولمەلەر جاپسارلاسا سالىنعان. ولاردىڭ دا توبەسى كۇمبەزدەلگەن. عالىمدار بۇل عيباداتحانانى ب.د.د. ءىV عاسىرعا جاتادى دەپ توپشىلايدى. مۇنداي كۇمبەزدى عيماراتتار ريم ارحيتەكتۋراسىندا كەزدەسەدى. ولاردىڭ سالىنۋىن ب.د.د ءى عاسىر دەپ بەلگىلەيدى. ولاي بولسا, بالاندىداعى كۇمبەزدى قۇرىلىس ريم يمپەرياسىنان بۇرىن پايدا بولعان دەۋگە ابدەن بولادى.
بابادان قالعان بەكىنىس
شىرىك-رابات, ءبابىش-مولا, بالاندى قونىستارىنىڭ اراسى ەگىستىك القاپتارمەن جانە اۋىلدارمەن جالعاسىپ جاتىر. ولاردى باتىستان, ياعني حورەزم جاقتان قورعايتىن شىرىك 3, قاراباس قالا اسكەري بەكىنىستەرى بولعان. ال سولتۇستىك تۇسىنان, ياكي باتىس قازاقستان مەن ورتالىق قازاقستان جەرلەرىن مەكەن ەتكەن كوشپەلى تايپالاردان تۋىندايتىن قاۋىپتەن ساقتانۋ ءۇشىن قابىلدىڭ قورعانى مەن الىپتىڭ قورعانى سياقتى اسكەري قامالدار تۇرعىزىلعان. بۇل قالالاردىڭ اسكەري-ينجەنەرلىك جانە ارحيتەكتۋرالىق-قۇرىلىستىق تاسىلدەرىندە حورەزمدىك مادەنيەتىنىڭ اسەرى انىق بايقالادى. حورەزمنىڭ ساقتار مادەنيەتىنە ىقپالى كەراميكالىق ءوندىرىس سالاسىنان دا كورىنەدى. دەسەك تە, جەرگىلىكتى ءداستۇر دە باسىمدىققا يە.
ونداعى اسكەري بەكىنىس جۇيەلەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا شىرىك-رابات قالاسىنىڭ, بالاندى بەكىنىسىنىڭ جانە قابىلدىڭ قورعانىنىڭ دۋالدارىنا قيمالىق قازبالار سالىنعان بولاتىن. ناتيجەسىندە, قامالداردىڭ سالىنۋ ادىستەرى مەن مەرزىمدەرى انىقتالدى. وسى زەرتتەۋلەردى جالعاستىرۋ ماقساتىندا شىرىك-رابات قالاسىنان باتىسقا قاراي 9,5 شاقىرىم جەردە جاڭاداريانىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان قاراباس قالا بەكىنىسىندە زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. ەسكەرتكىشتى 2006 جىلى «شىرىك-رابات ارحەولوگيالىق ەسپەديتسياسىنىڭ» بارلاۋ وتريادى انىقتاپ, ولشەمدەرىنىڭ جوباسىن, سيپاتتاماسىن جانە شامامەن ءومىر سۇرگەن كەزەڭىن انىقتادى. بەكىنىس ءتورتبۇرىشتى, شىعىس قابىرعاسىنىڭ ۇزىندىعى – 130 مەتر, باتىس بولىگى – 105 مەتر, سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگى 40 مەترگە تەڭ. قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى – 2-2,5 مەتر, بيىكتىگى – 1,5-2 مەتر. جەتى بەكىنىستى مۇنارالارى ساقتالعان. وڭتۇستىك-شىعىسى مەن وڭتۇستىك-باتىس بۇرىشىندا قۇرىلىستىڭ ىزدەرى انىق بايقالادى. وسى ەكى قۇرىلىستىڭ ورتاسىندا بەكىنىستىڭ نەگىزگى قاقپاسى بولعانعا ۇقسايدى. شىعىس قابىرعاسىنداعى ەكى مۇنارادا جەبە اتۋعا ارنالعان ويىقتارى ساقتالعان. سىرتقى كورىنىستەرى بويىنشا بالاندى بەكىنىسىنە ۇقسايدى.
بۇل اسكەري بەكىنىستى شىرىك-رابات مادەنيەتىنىڭ وكىلدەرى سالعان جانە ولاردىڭ نەگىزگى قىزمەتى وسى ايماقتى قورعاۋ بولعان. قامالداردىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنىڭ وزىندە ءمان جاتىر, ولار شىرىك-رابات ءوازيسىنىڭ باتىس جانە سولتۇستىك شەكارالارىندا ورنالاسقان.
شىرىك 3 جانە قاراباس قالا بەكىنىستەرىنىڭ شىرىك-راباتقا قاراما-قارسى, ياعني جاڭاداريانىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنالاسۋى ولاردىڭ وزەننەن وتەتىن پورت قىزمەتىن دە قوسا اتقارۋى مۇمكىن دەگەن ويعا جەتەلەيدى. بۇل قامالدار الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ ورتا ازياعا جورىعىمەن بايلانىستى بولۋى دا مۇمكىن دەيدى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى.
شىرىك-رابات, ءبابىش-مولا, بالاندى قالالارى مەن قامالدار, ولاردىڭ اراسىن جالعاپ جاتقان اۋىلدار, ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ ىزدەرى بۇل ارادا ۇلكەن مادەنيەتتىڭ بولعانىن ايعاقتايدى. وركەنيەتتى ءومىردىڭ قالىپتاسقانىن كورسەتەدى. ال شىرىك-رابات پەن ءبابىش-مولا قالالارىنىڭ قايسىسى استانا بولعانىن عالىمدار الداعى ۋاقىتتا ءالى دە ناقتىلاي تۇسەدى دەگەن ويدامىز.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى
