اۋىلداعى اعايىنداردى ساعىنعاندا قالىڭ-قالىڭ البومداردى اقتارىپ, سوناۋ كەزدەردەن قالعان ەستەلىك-سۋرەتتەرگە كوز سۋاراتىنىم بار. اناۋ ءبىر اڭعال بالا كەز. ال اناۋ ءۇي بالاسىن كورمەي كەتەتىن ءتۇبىتمۇرت بوزبالا. مىناۋ اسكەري قىزمەت الدەقاشان بىتسە دە انانى زارىقتىرىپ ۇيگە جەتە الماي قارۋلاستاردىڭ اۋىلىن ارالاپ جۇرگەن ديۋانا شاق. مىنا ءبىر سۋرەت مەنىڭ شاڭىراق كوتەرگەن تويىمنىڭ ەستەلىگى. مىنا دومبىرانى قاعاپ-قاعىپ جىبەرىپ «...مەن تەڭىزدەي تاسايىن, كەلىننىڭ بەتىن اشايىن...» دەپ شىرقاپ تۇرعان بۇيراباس كوركەم كىسى –شىنبولات.
سىردا تۋىپ, قىردا ءوستىم دەپ شايىردىڭ ءوزى ايتاتىنداي, سىردىڭ شيەلىدەي قۇيقالى جەرىندە كىندىك قانى تامدى. شىنبولاتتىڭ ەل-جۇرتى ۇلىتاۋ توڭىرەگىندەگى بايقوڭىر مەن قارساقبايدى جايلادى. ۇلى ناعاشىلارى دا وسىندا. تۋىستارعا بارىپ قوسىلايىق دەپ قىڭقىلداعان بولۋى كەرەك, گۇلجاۋھار انا قوس ۇلى تاسبولات پەن شىنبولاتتى جەتەكتەپ قىر اسادى عوي. سوعىستان كەيىن ازاماتتارىنان ايىرىلىپ, سوعىس سالعان جارادان ايىعىپ كەتە قويماعان اعايىننىڭ جاعدايلارى سونشا تۇزەلىپ كەتپەگەنىمەن, وزىنىكىن وزەككە تەپسىن بە, تورىنەن بولماسا دا بۇرىشىنان ورىن بەردى. «شىنبولات بولسا ويىن بالاسى, اناسى گۇلجاۋھار ونەرلى كىسى ەدى. كوبەيسىننىڭ شەشەسى شوكەن ەكەۋى ۋايىم مەن قايعى ەڭسەسىن باسقان اۋىلدىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, ماڭايىن مەيرام عىپ جۇرەتىن. سوندا جانىنان ولەڭ سۋىراتىن قوس انانىڭ ەتەگىن باسا وتىراتىن شىنبولات كەيىن اۋىل بالالارىن ۇيىمداستىرىپ, قويىلىمدار قوياتىن بولدى», دەپ ەسكە الاتىن اعاسى شابات مولدابەرگەنوۆ.
سول ونەرپازدىعى وزىنە ءومىر بويى ازىق بولدى. شىنبولاتتىڭ دا بۇيرا شاشىن شالقاسىنا تولقىنداتا قايىراتىن كەزى جەتتى. ىشتەگى بۇلا كۇش بۇلقىنىپ تۇرعان وسى تۇستا بايقوڭىر كومىر كەنىشىنىڭ جابىلىپ, كەنشىلەردىڭ قايران قانەكەڭ (ساتباەۆ) اشىپ كەتكەن ۇلكەن جەزقازعان كەنىشتەرىنە قاراي كوشپەسى بار ما؟! كەن ۇيالارى تابىلعان رۋدنيك دەپ اتالاتىن كەنتكە جانە سول توڭىرەكتەگى ازدى-كوپتى مالىن ۇستاۋعا قولايلى دەپ ەسەپتەلىنگەن اقىن شىنبولات ايتاتىن: «قايران مەنىڭ ءتورتىنشىم-اي, ءتورت قالاعا بەرگىسىز» دەگەن ءتورتىنشى دەپ اتالعان كەنتكە تۇراقتايدى بايقوڭىرلىق كەنشىلەر. سونىڭ ىشىندە شىنبولات پەن گۇلجاۋھار دا بار. ءبىر ادامداي-اق بيلەيتىن, ورىسشاسى دا كوپ-كورىم, اقىن-ارتىستىگى تاعى بار بايقوڭىرلىق بوزبالا رۋدنيك حالقىمەن ەتەنە ارالاسىپ ءسىڭىسىپ كەتكەن ەڭ العاشقى «ەلشى» بولدى. ەلشى دەگەننەن شىعادى, سول كەزدەگى رۋدنيكتىڭ نەگىزگى تۇرعىندارى ءار جەردەن جولدامالارمەن كەلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى ەدى. «كرەستوۆسكي» دەپ اتالاتىن كەنشىلەر كەنتىندە تۋىپ-وسكەن اتاقتى كينواكتەر ولەگ يانكوۆسكيمەن دە ءبىرشاما ۋاقىت تامىر بولعانىن ايتىپ وتىرۋشى ەدى. ال بايقوڭىردان ءارى اسىپ كورمەگەن اۋىل قازاقتارىنىڭ ولارمەن ەمىن-ەركىن جۇعىسىپ كەتۋىنە ءتىل توسقاۋىل بولعانى بار. ونداي كەزدە بايقوڭىرداعى اسكەري بولىمشەنىڭ وفيتسەرلەرىمەن ارالاسىپ ءتىل سىندىرىپ العان شىنبولات اۋدارماشىلىققا كەلەدى. ول تايپالعان جورعا بولماسا دا, اناۋ-مىناۋ ورىستارمەن ۇزەڭگى قاعىستىرا سويلەسەتىن دارەجەدە-ءتىن. اسا قۇپيالىلىق ساقتالاتىن اسكەري بولىمشەگە ەنىپ جاۋىنگەرلەرمەن ارالاسۋى دا ءبىر قىزىق...
وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى, بولاشاق جۋرناليست ارايلىم ەرقوڭىروۆا شاكەڭ تۋرالى مىناداي دەرەك الىپ كەلىپتى. «بايقوڭىر كەنشىلەرىنە قوڭسى اسكەري بولىمشە ورنالاسىپتى. ءتارتىپ قاتتى كورىنەدى. قورشالعان اۋماققا بەيساۋات ادام جولامايدى. كەشكە اسكەرلەر ءان ايتىپ, بي بيلەپ دەمالادى. وسىنى ەستىپ جۇرەتىن جانى ساۋىققا ءۇيىر شىنبولات ءبىر كۇنى ءوزى سياقتى قاراسيراقتاردى ەرتىپ بولىمشەگە تاياپ بارماي ما؟ ءتارتىپ بويىنشا ولاردى قاقپايلاماقشى بولعان كەزەكشى ساربازدى وفيتسەر توقتاتادى سوندا. سويتسە داربازانىڭ ار جاعىندا شىنبولات اۋەنگە ىلەسىپ «تۆيست» بيلەپ تۇر ەكەن. «بۇيراباس ۇزىن بالانى شاقىر», دەيدى ساردار. كەيىن بىلگەنىندەي, ول كومانديردىڭ ساياسي ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ شىقتى. تابيعاتىنان شيراق شىنبولات اسكەريگە ىلەسىپ جۇرە بەرەدى. سودان باستاپ ول سول ورتانىڭ سۇيكىمدى «ساربازىنا» اينالىپ, اسكەردىڭ ونەرپازدارى قۇرامىندا ءار كەشتى سوندا وتكىزەتىن بولعان. مەرەكەلەر قارساڭدارىندا تىپتەن ءۇي قاراسىن كورمەي كەتەدى. مەرەكەلىك دايىندىق قوي. بايقوڭىرلىق بالعىننىڭ ابدەن سىڭىسكەنى سونداي, وعان لايىقتاپ اسكەري كيىم دە تىككىزىپ بەرگەن كورىنەدى. ال ولاردان ۇيرەنگەن «پولكا», «يابلوچكو», «سولداتسكايا پلياسكا», «ماتروسسكي تانەتس», «مولداۆسكي تانەتس» سياقتى اسكەري بيلەردى اۋىل بالالارىنا ۇيرەتەتىن».
مىنە, ويدان ورعانى بار, قىردان قىرعانى بار, تابيعاتىنان ونەرگە بەيىم وعلاننىڭ اتقاراتىن جۇمىسى №45 شاحتانىڭ كەنشىسى بولسا دا رۋدنيك كەنتىندەگى مادەنيەت سارايى ونىڭ ەكىنشى ءۇيى اتاندى. مۇنداعى حالىق تەاترىنىڭ رەجيسسەرى رەتىندە كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى كورمەدى. ءار مەرەكە, ءار سالتانات ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ ءونىمىن كورۋگە بەيىل بولدى دا تۇردى. سوندا جۇرگەندە عوي, 52 جىل وشاعىنىڭ وتىن جاعىپ, ءتۇتىنىن تۇتەتكەن ارۋ الياعا كەزدەسىپ جۇرگەنى. التىن اسىقتاي, كۇمىس قاسىقتاي بەس بالاسىنىڭ اناسى ءاليانىڭ ارداقتى اتىن اقىن دا ايالاي ءبىلدى. ونەر ادامىنىڭ ءبىر اياعى ۇيدە بولسا, ءبىر اياعى تۇزدە تۇراتىن ادەتى ەمەس پە, اپتالاپ اۋىل شەتىن كورمەيتىن جاننىڭ جارى بولۋ مەحناتىن تارتاتىن دا سول ادام. ونى ول دا, بۇل دا ءتۇسىندى. تۇسىنىستىكپەن جاراسىم تاپتى.
تاۋەلسىزدىك تاڭى جاڭا اتقان كەزەڭدە ات دۇبىرىنە قۇلاق توسىپ وتىرعان جەزقازعاندىق كەنشى-اقىن ەرتەڭىنە-اق قولىنا قالام الدى. «تاۋەلسىزدىك تولعاۋىن» باسپاسوزگە تاپسىردى. تاۋەلسىزدىكتى اسىعا كۇتكەن قازاق ەلى ءۇشىن شىنبولاتتىڭ «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» ءشول دالادا بەرگەن سۋداي ەدى: ء«بىر قۋانىش بويىمدى تەربەتەدى, شىن قۋانىش, ۇلكەن سىن ەلگە تەگى. قارا نان جەپ, شەكپەنمەن جۇرسەك-تاعى, تاۋەلسىز ەل بولعانعا نە جەتەدى؟» دەگەن. سول تۇستا يمپەريالىق تۇقىرتۋدان ىڭىرشاعى اينالعان بوستاندىقسۇيگىش حالقىمىزعا تاڭعى ساف اۋاداي اسەر بەرگەن تاۋەلسىزدىكتى جىرلاماعان اقىن, جازباعان جازۋشى, قاۋزاماعان قالامگەر قالعان جوق شىعار؟! بىراق قازاق كورگەن قاسىرەتتى ءدال سول كەزدە قانىن شىعارىپ شىرقىراتا شىندىق قىپ ايتقان اقىن وسى شىنبولات ەدى.
شىنبولات ايتىسكەررەتىندە دە جەزقازعان وبلىسى اقىندارى كومانداسىنىڭ كاپيتانى مارتەبەسىندە بايگەلەرگە قوسىلدى. تورعايلىق قونىسبايمەن, شىمكەنتتىك اسەلحانمەن, قوستانايلىق اسيامەن ايىز قاندىرار ءسوز قاقتىعىستارى سول كەز كورەرمەندەرىنىڭ ءالى ەسىندە شىعار. وقالى شاپانى سۇڭعاق بويىنا قۇيىلعان, جۇزىنەن نۇر تامعان اقسارى اقىندى رەسپۋبليكانىڭ زالدارى زور قوشەمەتپەن قارسى الىپ وتىردى. ونىڭ اۋەزدى ماقامى, استارلى ولەڭىمەن ايتىسسۇيەر قاۋىمدى ەلىتىپ اكەتەتىنىن تالاي كوزىمىز كوردى. دۋىلداتىپ قول دا سوقتىق. «ايەبوي!» دەپ الەمنىڭ بار شۋاعىن ىلە كەلەتىن ادەتىمەن وبلىستىق راديو ۇيىنە ءبىر باس سۇققانىندا, «شاكە, ايتىس ەكپىن الىپ كەتتى عوي. شاكىرتتەرىڭىزدى ەندى قايدا باستاپ بارماقشىسىز؟» دەگەنىمىزگە «ايتىس كەرۋەنى الىسقا بارادى. الەمدى ارالايتىن بولادى. ال جەتەكشىلىك تىزگىندى ۇستايتىن جىگىتتەر جەتەدى», دەپ ەدى مارقۇم وزىنە ءتان كەڭپەيىلدىكپەن.
ماقالانىڭ باسىندا شاكەڭنىڭ بيشىلىك ونەرى تۋرالى ايتتىق. كەيىن ءسوز ونەرىن قۋىپ, جۇيە باسقا ارناعا بۇرىلماعاندا ماحمۋد ەسەمباەۆتاي بولماسا دا ءتاۋىر ءبيشى بولارىنا ءسوز جوق دەيدى زامانداستارى. شاكەڭنىڭ ول ونەرى ساباقسىز قالعان جوق. سۇيىكتى نەمەرەلەرىنىڭ ءبىرى الماس دىلدەباەۆ اتاسىنىڭ ء«بيشى بولۋ» ارمانىن ورىنداعانداي. كاسىبي بالەت ءبيشىسى. ماسكەۋدە «رەۆولتات» بالەت ۇجىمىن قۇرىپ, سوعان جەتەكشىلىك ەتەدى. ءوز بالالارى دا ونەردەن قۇرالاقان ەمەس. ورىندالعان اكە ارمانى دەگەن وسى.
شىنبولات شاڭىراعىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىرعان ارالدان تاپقان ارۋى گۇلسارا بىردە: «شىنكەڭ جايلى جازىلعان ەستەلىكتەردىڭ ءوزى ءبىر كىتاپقا جۇك بولىپ تۇر. ودان بولەك بۇل كىسىگە ارناعان اقىنداردىڭ ارناۋ ولەڭدەرى ءبىراز جينالىپ قالعان. سولاردىڭ دا باسىن قوسىپ كىتاپ ەتىپ ۇسىنعىم كەلەدى», دەگەن بولاتىن. بۇعان قوسا شىنبولات مۇراجايىن كورسەتۋ, تاعى باسقا شارالاردىڭ مەجەلەنىپ تۇرعانىن بىلگەنىمىزدە ەل ازاماتتارىنا دەگەن ريزاشىلىعىمىزدى جاسىرا المادىق. ويتكەنى شىنبولات ءتالىمى حالقىنا كەرەك تۇلعا.
ايتقادىر تىلەۋوۆ,
جۋرناليست
