– جاقىندا عانا رەسمي تۇردە بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ كۇمىس جۇلدەسى تابىس ەتىلدى. ارادا توعىز جىلدان استام ۋاقىت وتكەندە بۇل ماراپاتتىڭ ءسىز ءۇشىن ماڭىزى قانداي؟
– بۇل جۇلدە مەنىڭ سۇراپ العان نە كوپتەن كۇتكەن جۇلدەم ەمەس. توعىز جىل دەگەن دە از ۋاقىت ەمەس, ۇلكەن جاڭالىق بولعانى راس. حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن كۇرەس تۇرلەرى بويىنشا فەدەراتسيانىڭ زاڭى بويىنشا كۇمىس مەدالدى ماعان, بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ ەلگە تيەسىلى بولعان قولانى قىتايلىققا بەردى. ال بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ كۇمىسىن تابىس ەتۋ ءراسىمى استانادا وتكەنىنەن حاباردارسىزدار.
قۋاندىم دەپ ايتا المايمىن. «تەمىردى قىزعان كەزىندە سوق» دەمەكشى, بار كۇشىڭدى سالىپ جەڭىپ العان جۇلدەڭە, سول ساتتەگى سەزىمگە جەتپەيدى. بۇل دا قۇدايدىڭ بۇيىرتقانى, سوندىقتان وعان قارسى كەلمەيمىز. «قۋعاننىڭ جەتپەي, بۇيىرعاننىڭ كەتپەيتىنىنە» مىسال شىعار.
– جۇلدەڭىزگە لايىق سىياقىڭىزدى بەردى مە؟ باسشىلىق بۇل جاعىن قاراستىردى ما ەكەن دەگەنىم عوي...
– ەشكىمنەن اقشا سۇراعان جوقپىن, مەدالدى اۋىستىردىق – بولدى. «اناۋ ءبۇيتتى, مىناۋ ءسويتتى» دەگەندەي, اقشانىڭ ىزىنە تۇسۋدەن اۋلاقپىن.
– جەتىسۋدىڭ نامىسىن قورعاعان سپورتشىلاردىڭ ءبىرازى جۇلدەسىن قايتارىپ بەردى. ولار, ءتىپتى كەلەسى وليمپياداعا بارا الماۋى دا مۇمكىن. وسى جايتتاردان سوڭ وزىڭىزگە دەگەن نازاردىڭ كوبەيگەنىن بايقادىڭىز با؟
– ونداي ەشتەڭە بايقاعان جوقپىن. حالىق ءوڭىردىڭ اتىن اسقاقتاتىپ جۇرگەن سپورتشىلاردى بۇعان دەيىن قالاي كۇرمەتتەسە, سول ىستىق ىقىلاس ءالى دە بار. دوپينگتىك داۋلارعا بايلانىستى مەدالدارىنان ايىرىلعان ساڭلاقتارىمىزدى حالىق قازىر دە قوشەمەتتەپ قارسى الادى. ولار جەڭگەن ساتتە ءبىز ەل بولىپ قۋاندىق, لوندون تورىندە كوك تۋىمىز قالىقتاپ, ءانۇرانىمىز شىرقالعاندا كوزىمىزگە جاس الدىق. ءبىز سپورتشىلاردىڭ ەڭبەگىن باعالاي بىلەتىن, الاقانىندا ايالاي بىلەتىن ەلدە تۇرامىز. سپورتتاعى جاڭالىقتار, وزگەرىستەر, قۋانىشتى حابارلاردى جۇرتتىڭ ءبارى ءبىلىپ, كادىمگىدەي جانكۇيەرلىك تانىتىپ وتىرادى.
– WADA-نىڭ (دۇنيەجۇزىلىك دوپينگكە قارسى اگەنتتىك) دا, حوك-ءتىڭ دە تالاپتارى ءجيى وزگەرىپ وتىرادى. مۇنىڭ ءبارى ساپانى جاقسارتۋعا, تازالىقتى ساقتاۋعا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟
– ءوز باسىم ءتارتىپتى جاقسى كورەمىن. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى» دەگەن دانا ءسوزى بار. تەك ءتارتىپ بار جەردە ءىس العا باسادى. بۇگىندە مەديتسينا سالاسى جاقسى دامىپ كەلەدى. كەيبىرەۋلەر سونىڭ جەتىستىگىن بۇرىس جولدا پايدالانۋعا تىرىسادى. تەزىرەك جەتىستىككە جەتسەم دەگەننەن تۋعان ماقسات قوي. بىراق سول دوپينگتىك پرەپاراتتاردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا قانشالىقتى زيان ەكەندىگىن ويلامايدى.
ءبىر ساتتىك جەڭىس ءۇشىن اعزاسىنىڭ «كۇل-تالقانىن» شىعارۋعا دەيىن بارادى. سوندىقتان حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇندايدىڭ الدىن الۋعا كۇش سالىپ جاتقانى قۇپتارلىق جايت. ەرەجەگە باعىنباعاننىڭ وزىندە دە, سپورتتىق كارەراسىنا دا زيان كەلتىرەتىنىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرىمىز ءبىلىپ وسكەنى ءجون. سوندا ولار باسسىزدىققا بارماي, ءادىل ەڭبەك ەتۋگە ۇمتىلاتىن بولادى.
– بۇل ۇيىمداردىڭ سوڭعى كەزدەرى تىم بەلسەندى بولۋى ادامدى سان ءتۇرلى ويعا جەتەلەيدى. ساياساتتىڭ دا سالقىنى تيە باستادى ما دەيسىڭ...
– سپورتشى بولىپ ءجۇرىپ ءبىز دە تالاي رەت دوپينگتىك سىنامالار تاپسىردىق. كىشىگىرىم تۋرنيرلەردە دە, الەم چەمپيوناتتارى مەن وليمپيادا ويىندارى الدىندا دا قايتا-قايتا ساراپتاما جاسالادى. جارىس الدىندا باپكەرلەرمەن, كومانداداعى دارىگەرلەرمەن «مەن مىناداي دارىلەر ءىشتىم, مىناداي مەديكامەنتتەر قابىلدادىم» دەپ ەسەپ بەرىپ, قاتاڭ تەكسەرۋدەن وتەسىڭ. ال انتيدوپينگتىك ۇيىمدار سەنىڭ سىنامالارىڭنىڭ ون جىلعا دەيىن ساقتالاتىنى, قاجەت كەزدە تەكسەرىلەتىنىن ايتىپ, سەنىمەن كەلىسىمشارت جاسايدى. ياعني بۇل ءۇردىس بىلتىر نە ەكى-ءۇش جىل بۇرىن باستالدى دەۋگە كەلمەيدى.
ساياسات ارالاستى دەگەنگە قاتىستى ەشتەڭە ايتا المايمىن – ساياساتتانۋشى ەمەسپىن. ولار ءوز مىندەتتەرىن اتقارىپ جاتىر. ارينە, يليا يلين, اسەت مامبەتوۆ, ءزۇلفيا چينشانلو, تاعى باسقا دا سپورتشىلاردىڭ مەدالدارىن قايتارىپ العانى وكىنىشتى.
ال ولار دوپينگ قولداندى ما, قولدانبادى ما, ول جاعى دا ماعان قاراڭعى.
– ءسىز دە بىلدەي ءبىر مەكتەپتىڭ ديرەكتورىسىز. وسىنداي ولقىلىقتار ءسىزدىڭ شاكىرتتەرىڭىز بەن تاربيەلەنۋشىلەرىڭىز اراسىندا ورىن الماس ءۇشىن قانداي شارالار قولداناسىزدار؟
– مەن سپورتشىنىڭ ءومىر جولى قانداي بولاتىنىن بىلەمىن. جاستارعا قولداۋ, باعىت كەرەك. سوندىقتان باپكەرلەر, دارىگەرلەردى ەرتىپ جاتتىعۋلارعا قاتىسىپ, بالالارمەن ءجيى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ تۇرامىز. «اۋىرىپ قالساڭدار, ءوز بەتتەرىڭشە ەمدەلمەڭدەر, مىندەتتى تۇردە ءبىزدىڭ دارىگەرلەرگە قارالىڭدار, اقىلداسىڭدار, سولاردىڭ جازىپ بەرگەنىن عانا قولدانىڭدار. وزدەرىڭ ءۇشىن عانا ەمەس, ەل نامىسى ءۇشىن دە جارىسقا شىعاسىڭدار, مەملەكەتىمىزدىڭ اتىنا كىر كەلتىرىپ, ۇياتتى بولىپ قالمايىق» دەپ ايتىپ وتىرامىن. ويتكەنى مۇرىن بىتەلگەندە تامىزاتىن نافتيزين سەكىلدى دارىلەردىڭ ءوزى دوپينگكە كىرىپ كەتۋى مۇمكىن.
– الماتى وبلىستىق جوعارى سپورت شەبەرلىگى مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەنىڭىزگە دە ءۇش جىلدان اسىپتى. ءسىز كەلگەلى بۇل مەكتەپتە نە وزگەردى؟
– مەن قىزمەتكە كەلگەلى جاڭالىق اشتىم دەي المايمىن. ءبارىمىزدىڭ كوزدەگەنىمىز دە, ماقساتىمىز دا ءبىر – سپورتشىلاردى جاقسىلاپ دايىنداپ, سپورت تۇرلەرىنەن ۇلتتىق قۇراماعا قوسۋ. ماعان دەيىن باسشىلىق جاساعان ازاماتتاردىڭ دا, ءبىزدىڭ دە يلەگەنىمىز ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى. سپورتشى بولعاندىقتان بالانىڭ كوزقاراسىنان-اق وعان نە قاجەت ەكەنىن تۇسىنە الاسىڭ. باپكەرلەر, وزگە دە ماماندار بولىپ ناتيجەنى جاقسارتا ءتۇسۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىز. فەدەراتسيالارمەن بىرىگىپ مەملەكەت جۇكتەپ وتىرعان مىندەتتەردىڭ دە لايىقتى ورىندالۋىنا اتسالىسىپ كەلەمىز.
– ال وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءسىز وزگەردىڭىز بە؟
– بۇعان دەيىن الماتى قالاسىنداعى №12 بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىندە ادىسكەر بولىپ جۇمىس ىستەدىم. ودان سوڭ وقۋ بويىنشا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولدىم. ياعني باسشىلىققا كەلگەنگە دەيىن تومەنگى ساتىلاردا ءبىراز تاجىريبە جيناقتادىم. ءالى دە ۇيرەنىپ كەلەمىن. باسشى بولۋ وڭاي ەمەس, جاۋاپكەرشىلىك جۇگى ۇلكەن. دۇرىس باعدار بەرۋ, جاقسى ناتيجە كورسەتۋ, العا ۇمتىلدىرۋ سەنىڭ جۇمىسىڭا بايلانىستى. قولدان كەلگەنشە تىرىسىپ جاتىرمىز. ءبىر ورىندا توقتاپ قالۋ دۇرىس ەمەس. كورسەتكىشتەر بۇدان دا جاقسارادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– سپورتشىلار جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتكەن سوڭ ۇلكەن قالالارعا, جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە ۇمتىلىپ جاتادى. ءسىز تۋعان جەردە قالىپ ەڭبەك ەتۋدى تاڭدادىڭىز. بۇل ءسىزدىڭ ءوز قالاۋىڭىز با؟
– «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» دەيدى. ءوزىمىز ءوسىپ-ونگەن وڭىرگە از دا بولسىن پايدامىز ءتيسىن دەگەن وي. كوپ سپورتشىلار كارەراسىن اياقتاعان سوڭ قايدا بارارىن بىلمەي قالادى, جاعدايى بارلار بيزنەسىن اشادى. بۇرىن «تالدىقورعاندا جۇمىس ىستەسەم, مەيلى قانداي جۇمىس بولسىن كەلىسەر ەدىم» دەپ ارماندايتىنمىن. سەبەبى وسى قالانى قاتتى جاقسى كورەمىن. سول ارمانىم ورىندالدى. بۇل شاھاردىڭ اۋاسى قانداي كەرەمەت, ءوزى تاپ-تازا. كەلگەن قوناقتىڭ ءبارى ريزا بولىپ كەتەدى.
راس, الماتى مەن استانادان دا شاقىرتۋلار بولدى. بىراق مەن وسى جەردە قالىپ ەڭبەك ەتۋدى ءجون كوردىم. جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ اعامىز «نۇرباقىت, وبلىس ورتالىعىنا بارىپ قىزمەت جاسا, سپورتتى دامىتۋعا ۇلەس قوس, قولىڭنان كەلەدى» دەپ اقىلىن ايتقان. ءدال سول كەزدە مەنىڭ الدىمدا ديرەكتور بولعان راحىمبەك ومار ۇلى زەينەتكە شىققان ەكەن, ءسويتىپ سول كىسىنىڭ ورنىنا كەلدىم.
ال قىزمەت, اتاق دەگەننىڭ ۋاقىتشا ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. ولارعا ۇمتىلمايتىنىم دا سودان. ومىردە ادام بولىپ قالۋ, بويىڭدا ادامگەرشىلىكتى ساقتاپ قالۋ الدەقايدا ماڭىزدى.
– ءبىزدىڭ بالۋاندار پاريجدە وتكەن الەم بىرىنشىلىگىندە وسىدان 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىنعى ناتيجەنى قايتالادى. بيىلعى جەتىستىكتىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– ءبىزدىڭ ەلدىڭ گرەك-ريم كۇرەسىنىڭ تاريحى وتە باي. قاجىمۇقان بابامىزدان باستاپ ءشامىل سەرىكوۆ, جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ سەكىلدى وليمپيادا چەمپيوندارى, داۋلەت تۇرلىحانوۆ, باقتيار بايسەيىتوۆ, محيتار مانۋكيان, يۋري مەلنيچەنكو, نۇرلان قويجايعانوۆ, مارعۇلان اسەمبەكوۆ سەكىلدى ساڭلاقتار جەڭىس تۇعىرىنان كورىنىپ كەلدى. تەك بىلتىرعى ريو وليمپياداسىندا جولىمىز بولمادى. ەسەسىنە الەم بىرىنشىلىكتەرىندە المات كەبىسپاەۆ, دەمەۋ جادىراەۆ پەن مەيرامبەك ايناعۇلوۆ سەكىلدى ىنىلەرىمىز ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنىپ ءجۇر.
بۇل الدىمەن گرەك-ريم كۇرەسىنىڭ دەڭگەيى جوعارى ەكەندىگىن اڭعارتسا, ەكىنشىدەن, ەلىمىزدە كونفەدەراتسيا قۇرىلىپ, وڭىرلەردەگى فەدەراتسيالاردىڭ ارتىپ كەلە جاتقان بەلسەندىلىگىن بىلدىرەدى. الماتىدا كۇرەس تۇرلەرىنەن فەدەراتسيا باسشىلىعىنا باۋىرجان وسپانوۆتىڭ كەلىپ, ماتەريالدىق تۇرعىدا قولداۋ كورسەتۋى جۇمىستى جانداندىرا ءتۇستى. نۇرىم دۇيسەنوۆ, بورانبەك قوڭىراتوۆ سىندى بىلىكتى باپكەرلەردىڭ ەڭبەگىن دە ۇمىتۋعا بولمايدى. وسىنداي ىسىنە جاۋاپتى ماماندار باردا, ءبىزدىڭ گرەك-ريم كۇرەسىنىڭ دەڭگەيى ەشقاشان تومەن تۇسپەيدى دەپ ويلايمىن.
– ال داۋلەت تۇرلىحانوۆتىڭ ازيا كۇرەس فەدەراتسياسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاۋى الەمدىك دەڭگەيدەگى كورسەتكىشتەرىمىزگە قانشالىقتى اسەر ەتەدى دەپ ويلايسىز؟
– داۋلەت اعامىز قانداي قىزمەت اتقارسا دا, زالعا كەلىپ سپورتشىلاردىڭ جاعدايىن ءبىلىپ, اقىل-كەڭەسىن بەرۋدەن جالىققان ەمەس. قازاق بالاسىنىڭ حالىقارالىق ۇيىمدا باسشىلىق قىزمەت اتقارىپ وتىرعانىنىڭ ءوزى ايتۋلى وقيعا. مۇنىڭ ءوزى جاستارعا ۇمتىلىس, جىگەر, سەنىم بەرەدى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە جاقسى ناتيجەگە باستايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءمادينا اسىلبەك,
جۋرناليست
