ۇلىلاردان وسىنداي ۇلاعات قالعان. بۇل ورايدا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ تۋعان ۇلت تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ەكشەپ, زەرتتەۋدە, قازاقستاننىڭ رۋحاني جانە زياتكەرلىك الەۋەتىن وركەندەتۋگە قوسقان ۇلەسى قوماقتى ەكەندىگى ايداي اقيقات. ماسكەۋدەگى پ.لۋمۋمبا اتىنداعى حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىن تاريحشى جانە اعىلشىن ءتىلىنىڭ ماماندىقتارى بويىنشا ۇزدىك بىتىرگەن بىلىكتى ماماننىڭ بىرنەشە شەتەل ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋى عىلىم الەمىندە ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە جول اشتى.
ناقتى ءارى شىنايى دەرەكتەردى تالاپ ەتەتىن تاريح عىلىمىندا «كونە قازاقستاندى كورگەندەر» اتتى العاشقى تۋىندىسىنان باستاپ ءوزىنىڭ ايشىقتى دارا جولىن قالىپتاستىرۋعا كۇش سالدى. ارينە, مۇنىڭ ءوزى ايتۋعا عانا وڭاي, «ينەمەن قۇدىق قازعانداي» كيەلى عىلىم جولىنداعى تالاي اسۋ وڭايلىقپەن الىنا قويمايدى. شەتەلدىك مۇراعاتتار مەن كىتاپحانالاردا كوپ زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن قازاقستان تاريحىنىڭ كوپشىلىككە بەيمالىم, بەيتانىس جايتتارى كۇردەلى تاقىرىپتارعا وزەك بولدى. شەبەر پۋبليتسيست, پروفەسسور كوشىم ەسماعامبەتوۆ قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى – اباي قۇنانباەۆتى باتىس الەمىنە ءبىرىنشى بولىپ تانىستىرعان امەريكا ءجۋرناليسى دجون كەننان بولعانىن العا تارتادى. ونىڭ XIX عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا سەمەيدە بولعان كەزىندە ساياسي جەر اۋدارىلعان ا.لەونتەۆتەن ابايدىڭ قالالىق كىتاپحانادا باتىس كلاسسيكتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسىپ جۇرگەندىگى تۋرالى ەستىگەنى وقىرماندار ەسىندە بولسا كەرەك. وسى حاباردى تولىقتىرا تۇسۋگە قاجەتتى ماتەريالدار تابىلار ما ەكەن دەگەن نيەتپەن دجون كەنناننىڭ نيۋ-يورك كىتاپحاناسىنا ساياحات كەزىندەگى جازبالارى, فوتوكورىنىستەرى ساقتالعان قورى بار ەكەندىگىن ايتىپ, قازاق تىلىندە («ازيا»), اعىلشىن تىلىندە («قازاقستان») ماقالالار جاريالانعانى جونىندە تىلگە تيەك ەتەدى. مۇنداي قۇندى دەرەكتەردىڭ ماڭىزدىلىعى جوعارى ەكەندىگىنە تالاس جوق.
قانداي سالادا بولسىن, اسىرەسە, تاريحي زەرتتەۋ دەرەكتەرىنىڭ ناقتىلىق پەن شىنايىلىققا جانە اقيقاتقا نەگىزدەلۋى ونىڭ قۇنىن دا, ءمانىن دە ارتتىرماق. بۇل ورايدا ازاماتتىق پوزيتسياسى مىقتى تۇلعانىڭ قانداي دا بولسىن كۇردەلى تاقىرىپتى قوزعاسا دا ءاردايىم ءوزىنىڭ كاسىبي شەبەرلىك بيىگىنەن كورىنۋى, اسىرەسە, ءتىل بايلىعىنىڭ قۇنارلىعى ايقىن اڭعارىلۋى سۇيسىنتەدى. ماسەلەن, كولەمى شاعىن بولسا دا سالماعى اتان تۇيەدەي زەرتتەۋ ەكەندىگىن دالەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق سياقتى.
ماسەلەن, جوعارىدا اتى اتالعان ەڭبەكتە جانە باسقا دا كىتاپتاردا كوپشىلىك قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن دەرەكتەر ەرىكسىز نازار اۋدارتادى: ءۇڭىلىپ كورەيىك – 1736 جىلى كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىردىڭ ارال تەڭىزى ماڭىنداعى ورداسىندا بولعانى جونىندەگى اعىلشىن سۋرەتشىسى دجون كەستلدىڭ كۇندەلىگى تۋرالى تاريحي دەرەك قۇندى جادىگەر رەتىندە ماڭىزدى. ونىڭ باستى سەبەبى دجون كەستلدىڭ ارقاسىندا ابىلقايىر حاننىڭ, بوپاي حانىمنىڭ, ەرالى سۇلتاننىڭ سۋرەتتەرىنىڭ ساقتالىپ قالۋىندا. تاريحي دەرەكتە باياندالعانداي, ەسكى گوتيكالىق شريفتىمەن 1784 جىلى جاريالانعان بۇل قۇجاتتىڭ قازاق تىلىندەگى اۋدارماسى (ە. تورەحانوۆ), پروفەسسور كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەرى جانە العىسوزىمەن 1996 جىلى «ارىس» قورىنان, ال ەكىنشى باسىلىمى استانادا جارىق كوردى. زەرتتەۋشىنىڭ مۇنداي ماڭىزدى وقيعاعا وعان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, كۇش-قۋاتىن سارقا جۇمساۋى ونىڭ تۇلعالىق ازاماتتىق كەلبەتىن اشىپ, ايقىنداي تۇسەدى.
تابيعات بەرگەن دارحان دارىنىمەن, دارا قولتاڭباسىمەن ەرەكشەلەنۋ ەكىنىڭ بىرىندە كەزدەسە بەرمەيتىن سيرەك قۇبىلىس. ادەتتە, قۋاتتى قالامنان عانا تانىمدىق, تاربيەلىك ماڭىزى جوعارى, باعالى دۇنيەلەر تۋادى. ماسەلەن, كەزەكتى زەرتتەۋلەردىڭ بىرىندە « ۇلىبريتانيادا – ۆ.كونوللي, ح. سەتون-ۋوتسون, ا.شيحي, دج. ۋيللەر, فرانتسيادا – ا. بەننيگسەن, كاررەر د.انكوc, ز. لەمارسە-كەلكەجە, امەريكا قۇراما شتاتتارىندا – ە.بەكون, ل.كرادەر, م.رىۆكين, ر.ولۋورت, گەرمانيادا – ە.ساركيسيانس, ب.شپۋللەر ت.ب. باستاعان پروفەسسورلاردىڭ قازاقستان تۋرالى ەڭبەكتەرىنسىز ءبىزدىڭ تاريحي تانىمىمىزدىڭ تولىق بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەپ اتاپ كورسەتىپ, جاناشىرلىق تانىتۋى – يگىلىكتى ىستەگى كىرشىكسىز عىلىمي تازالىقتى اڭعارتقانداي. وسىلايشا قازاقستان تاريحىن شەتەل تاريحناماسى ارقىلى ساراپتاۋدىڭ نەگىزىن سالدى.
ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن ۇعا اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولات كومەكوۆتىڭ تۇجىرىمىن كەلتىرسەك ارتىق بولماس:
«پاراسات پايىمى, تابيعي دارىنى مول ازامات دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەت جەتىستىكتەرىن ۇلت مۇددەسىنە پايدالانىپ, حالىق يگىلىگىنە اينالدىرۋ باعىتىندا سۇبەلى ۇلەس قوستى. اتاپ ايتارلىعى, پروفەسسور كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە شەتەل تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرۋى عالىمنىڭ الەمدىك تاريح عىلىمىنداعى سونى عىلىمي باعىتتار مەن مەكتەپتەردەگى زاماناۋي وي-پىكىرلەردى قاداعالاپ وتىرۋىنا مۇمكىندىك بەردى. قازاقستان تاريحىن الەمدىك تاريحنامانىڭ قۇرامدى بولىگى ەكەندىگى تۋرالى تۇسىنىكتى ورنىقتىرعانداردىڭ ءبىرى رەتىندە «دەيستۆيتەلنوست ي فالسيفيكاتسيا», «چتو پيسالي و ناس نا زاپادە», «قازاقتار شەتەل ادەبيەتىندە» جانە باسقا دا ەڭبەكتەرىن اتاپ ايتقان ءجون.
...عىلىمي شىندىق ءۇشىن كۇرەستە ول جالتاقتاماي, ناقتى دا دالەلدى سويلەي وتىرىپ, تۋراسىن ايتادى. ۇلتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇركىتەكتەس ەلدەردىڭ ازاتتىعى ءۇشىن عۇمىرىن سارپ ەتكەن ساياسي قايراتكەر م.شوقايدى تانىپ, تانىتۋدا ۇلان-اسىر قىزمەت اتقارعان تاعىلىمدى عالىم كوشىم لەكەر ۇلى «مۇستافا شوقاي شىعارمالارى تولىق جيناعىنىڭ» ون ەكى تومدىعىن قۇراستىرىپ, وراسان زور ەڭبەكتى اياقتادى. الاش ارىسىنىڭ ەڭبەكتەرى ورىس, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, پولياك, شاعاتاي, تۇرىك, گرۋزين, ت.ب. تىلدەردە جازىلعان نەمەسە جارىق كورگەن. ونىڭ ەڭبەكتەرى فرانتسيا, گەرمانيا, انگليا, تۇركيا, رەسەي, گرۋزيا, وزبەكستان, اقش, شۆەيتساريا ت.ب. ەلدەردىڭ مۇراعاتتارى مەن كىتاپحانالارىندا شاشىراندى كۇيدە ۇشىراسادى. ۇلتقا قاجەت وسى اسىل قازىنامىزدى ينەمەن قۇدىق قازعانداي ارشىپ الىپ, وتانىمىزعا ورالۋعا جول سالدى.
قازىرگى ۋاقىتتا عىلىم الەمىندەگى وتە سۇبەلى, بۇل ىرگەلى ەڭبەكتىڭ جارىق كورگەن تومدارىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيادا (2013 ج. 12 جەلتوقسان) وتاندىق عالىمدار ءا.دەربىسالى, م.ابۋسەيتوۆا, د.كىشىبەكوۆ, ءا.نىسانباەۆ. م.قويگەلديەۆ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ايرىقشا تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى ا.ارىستانبەكوۆا, ورتا ازيانى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور وليۆيا فەرالدا, پروفەسسور ۆينسەنت فۋرند, فرانتسيانىڭ الماتىداعى باس كونسۋلى پاتريك رەنار, تۇرىك عالىمى ۆەجيحي سەفا حۋات حەكيموعلى جانە ت.ب. قاتىسىپ, اتالمىش تۋىندىنى بۇكىل تۇركى الەمىندەگى ماڭىزدى وقيعا دەپ باعالادى», دەيدى ۇعا اكادەميگى بولات كومەكوۆ ءوز ويىن اشىپ ايتىپ. ال اكادەميك ءا.نىسانباەۆتىڭ پىكىرىنشە, ء«بىزدىڭ تاريحىمىزدا ۇيالاتىن ەمەس, ۇلىقتايتىن ۇلىلاردىڭ كوپ ەكەندىگىنە سارا جول سالا بىلگەن عالىم تازا تاريحي دايەك پەن دەرەككە سۇيەنە وتىرىپ تۇلعا تانۋدىڭ تۇعىرىن بيىكتەتتى».
قاشاندا «تالانتتى تالانت قانا مويىندايتىندىعى» شىندىق. كوكىرەك كوزىنىڭ وياۋ, جۇرەكتە ساۋلە بولۋى قانداي عانيبەت, باس يەسىڭ... عىلىم الەمىندە وزىندىك ورنىقتى ورنى, جارقىراعان جولى بار جەتەكشى عالىمداردىڭ ايتقانىنداي, پروفەسسور كوشىم لەكەر ۇلى ۇلىقتايتىن ۇلىلاردىڭ تۇعىرىن بيىكتەتۋىمەن بىرگە ءوزى دە سول بيىككە ۇمتىلىپ جانكەشتىلىك تانىتتى. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, توراعاسى جانە وزگە دە جۇمىستاردا ازاماتتىق ۇستانىم تانىتىپ, عىلىم دوكتورى مەن عىلىم كانديداتتارىن, تالاپتى شاكىرتتەر دايارلادى. عىلىم الەمىنە قۇلاي بەرىلىپ, ونى سانالى عۇمىرىنىڭ كۇرە تامىرىنا اينالدىرعان اسىل اعانى پ.لۋمۋمبا اتىنداعى ماسكەۋ حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇزدىك تۇلەگى رەتىندە كەزىندە اتاعى دۇنيەنى سىلكىندىرگەن تسك-نىڭ الىس افريكاعا (سومالي) ديپلوماتيالىق جۇمىسقا جولداماسىنان نەگە باس تارتقانىن قازىر تۇسىنگەندەيمىن.
تسك-نىڭ ءمۇيىزى قاراعايداي سەكرەتارىنىڭ جاس جىگىتكە «بولاشاعىڭا بالتا شاۋىپ وتىرسىڭ, بۇل «باقىتتى لوتەرەيا» ءجۇزدىڭ بىرىنە عانا بۇيىرادى. سول قازاقستانىڭنان نە تاباسىڭ؟!» دەپ اشۋ شاقىرعانىن كوشىم اعامنىڭ ءوزى دە سوڭىنان, تالاي رەت ك ۇلىپ ەسىنە الىپ اڭگىمەلەيتىن-ءدى.
ابىرويلى ازاماتتىڭ عۇمىرىنىڭ ۇلى ماقساتى – عىلىم جولىندا ىزدەنىس اياسىنىڭ كەڭدىگىمەن ەرەكشەلەنگەندىگىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ماسەلەن, ونىڭ دجوردج دەمكونىڭ «ورىستاردىڭ قازاقستاندى وتارلاۋى» جانە ت.ب. بىرقاتار شەتەل عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرىن اعىلشىن تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان», «كازاحستانسكايا پراۆدا», «قازاق ادەبيەتى» جانە وزگە دە باسىلىمداردا جاريالانىپ, ۇزدىك دەپ باعالانعان ماقالالارى ءبىر توبە.
كوشىم اعامنىڭ عۇمىرلىق قوساعى ساتىباي قابدولقىزى الماتى قالاسىنداعى كلينيكالىق اۋرۋحانادا ۇزاق جىلدار اعا مەدبيكە بولىپ, جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ىنتىماقتى ۇلكەن وتباسىندا ءتالىمدى تاربيە, تەرەڭ ءبىلىم العان ەكى ۇلدى (اباي, اسقار) ۇياعا, ءۇش قىزدى (المات, جاننات, گۇلميرا) قياعا قوندىرعان ەسماعامبەتوۆتەر اۋلەتىنىڭ قۇتتى شاڭىراعىن بۇگىندە نەمەرەلەر مەن شوبەرەلەر بالداي ءتاتتى كۇلكىسىمەن تولتىرۋدا. «اقيرەتتىك جارىم, شاڭىراقتىڭ تىرەنىشى – كوشەكەڭ بالالارىنىڭ اسقار تاۋداي اكەسى عانا ەمەس, مەنىڭ ۇلكەن اقىلشىم, ءورىسىم. ءوزىنىڭ تەلەگەي تەڭىزدەي بىلىمىمەن, كەمەلدىگىمەن ءوزىمنىڭ العاشقى دا, سوڭعى دا «ۇلكەن ۋنيۆەرسيتەتىم» بولدى. بۇل يمانداي شىنىم», دەيدى زايىبى.
مەنىڭ جازۋ ۇستەلىمدە قازىر الىس جاپونيادا, ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرگە وقىعان جاقىن دوسى, جاپون ازاماتى تەررادو توتسيونىڭ سارعايعان حاتى جاتىر: «اساحي سيمبۋن» گازەتىنىڭ حالىقارالىق شولۋشىسى جانە وزگە دە ءىرى سالالاردا جۇمىس اتقارعان ازامات ءوز ساعىنىشىن... «قىمباتتى كوستيان, (بىزدىڭشە «كوشەكە» دەگەندەي), الماتىداعى سەنىڭ قوناقجايلىلىعىڭ, ىستىق ىقىلاسىڭ, كىرشىكسىز اپپاق دوس كوڭىلىڭ مەنى قاتتى تولقىتتى. سوناۋ ۋدن-داعى باقىتتى, شاتتىعى مول كۇندەرگە ورالتقانداي. وتكەن قيماس سول ءبىر كۇندەر ەشقاشان ۇمىتىلمايدى» دەپ ءبىلدىرىپتى.
باتىستاعى قاڭباقتى اۋىلىندا (اتىراۋ وبلىسى, كۋلاگينو (قازىرگى يندەر) اۋدانىندا ەسماعامبەت لەكەر ۇلى مەن مۇگىلسىم مۇراتقىزىنىڭ شاڭىراعىندا تۇلا بويى تۇڭعىشتارى – ەرماعامبەتتەن كەيىن كوشىم اعام (1938 ج.) دۇنيەگە كەلدى. اعانىڭ تولقۇجاتىنا لەكەر اتاسىنىڭ تەگىنە جازىلۋ سەبەبىن مامامنان سۇراعانىمدا «اتاسىنا دەگەن ءىلتيپات, قۇرمەتتەن تۋىنداعان» دەگەن-ءدى. تۇسىنگەنىم «ۇل بالا (مۇراگەر) تۋعان اكەسىن عانا ەمەس, اتا-باباسىن دا تاسادا قالدىرماۋى ءتيىس». بۇل – اكە ءسوزى.
كەمەل ءبىتىمدى, تۇلعالى عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كوشىم لەكەر ۇلىنىڭ ەرەن ەرلىكتىڭ سيمۆولى – ماحامبەتتىڭ 200 جىلدىعىنا ارناعان «ازات رۋحتىڭ كۇرەسكەرى» اتتى جيناعىندا «ماحامبەتتىڭ قارادان تۋسىن, حاننان تۋسىن, ەل مۇددەسىنە قىزمەت ەتكەن, ونىڭ ازاتتىعى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن ادام ارتىق, ونىڭ قۇندىلىقتارى مەن ومىرلىك مۇراتتارى وسىمەن عانا ولشەنەدى» دەپ اتاپ كورسەتۋى اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ دە عۇمىرلىق باستى بەرىك قاعيداسى ەكەندىگىن ونىڭ ونەگەلى ءومىر جولىنان انىق اڭعارىلادى.
تۋعان حالقىنىڭ وتكەنىن زەرتتەپ, زەردەلەپ كونە زامان تاريحىنىڭ جاڭا ءداۋىر بەلەسىنە كوتەرىلىپ وركەندەۋى جولىندا «قاتەپتى قارا نارداي» اۋىر جۇك كوتەرگەن بيىك پاراسات يەسى, اسقاق رۋحتى اسىل اعا كوشىم لەكەر ۇلىنىڭ مىناۋ جارىق دۇنيەدەن وزعانىنا بيىل ءبىر جىل تولدى. وتكەن جىلى قازان ايىندا رەسپۋبليكالىق ءىرى باسىلىمداردا «قازاقستان تاريحى ۇلكەن قازاعا ۇشىراعانى» حابارلاندى.
وتان الدىنداعى پارىزىن اقتاپ, قارىزىن تۇگەلدەي وتەگەن اق پەيىلدى ازامات, كورنەكتى تاريحشى عالىم – كوشىم لەكەر ۇلىنىڭ ەسىمى, ونەگەلى دە ءورىستى جولى ۇمىتىلماق ەمەس. ىشىنەن شىققان تۋعان پەرزەنتىندەي ايالاعان عىلىمي-زەرتتەۋلەرى ونىڭ ماڭگى ولمەس مۇراسىنداي بولاشاققا جول تارتۋدا. سىزگە مىڭ تاعزىم, جانى جازداي جارقىراعان اسىل اعا, اق جول...
باقىت بالعارينا,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
الماتى
