– جەڭىس كاكەن ۇلى, شەبەرحاناڭىزدا ءدال بۇگىن نە جازىپ وتىرسىز؟ كوڭىلىڭىزدىڭ كوكجيەگىن مازالاعان ماقساتقا جەتۋگە ءبىر تابان جاقىندادىڭىز با؟
– مىنە, استاناعا قونىس اۋدارعانىما 20 جىلداي ۋاقىت بولعان ەكەن. سودان بەرى كۇندە كورگەنىمىز – قالا كورىنىستەرى. جازى-قىسى, كوكتەم-كۇزى. جاۋىن-شاشىنى, بورانى, اپتابى-اقىرابى دەگەندەي. وسكەنى-ونگەنى, كوز الدىمىزدا زورايعانى. ەندى سول كورىنىستەر مەنىڭ بولمىسىما ءسىڭىپ, شەبەرحاناما كىرىپ سۋرەتكە اينالىپ جاتقان جايى بار. «قالا كورىنىستەرى» سەرياسىن جازىپ ءجۇرمىن.
ماقسات تۋرالى ايتساق, ول ءوزى كەزەڭ-كەزەڭىمەن كەلەتىن نارسە كورىنەدى. بىرەۋىنە شىقساڭ – ەكىنشىسى كولبەيدى. ۇشىنشىسىنە «ۋھ» دەپ شىقساڭ ودان ارىدەگى قول بۇلعايدى. ...سولاي, ازىرشە ماقسات كوكجيەگىم ءالى جەتكىزەر ءتۇرى جوق. ونىڭ ءوزى جەتكىزبەگەنى دە جاقسى شىعار؟ ماقساتقا جەتىپ ونىڭ توبەسىنە تۋ تىگىپ, «مەن بولدىم» دەسەم, وندا سۋرەتشى رەتىندە دە توقتاپ, توقىراپ قالاتىن شىعارمىن؟
– ءسىزدىڭ تاۋ سامالىنا ماڭداي توسقان ورشىلدىگىڭىز «سايگ ۇلىك سەمانتيكاسىندا» ايقىن بايقالىپ, ونىمەن قابىسىپ جاتادى. ءتىپتى جىلقىلار تاقىرىبىنىڭ وزىنە عانا جۇزدەن اسا جۇمىس ارنادىڭىز. قامبار اتانىڭ قادىر-قاسيەتىن قوعامداعى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بويىنا قانشالىقتى ءسىڭىردىم دەپ ويلايسىز؟
– ۇلتتىق قۇندىلىقتار دەيمىز عوي, ەرتەگىلەر, ماقال-ماتەلدەر, ادەت-عۇرىپ, مەنتاليتەت, ءان-كۇي سياقتى. مەن قازاقتىڭ سول ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ ىشىنە جىلقى جانۋارىن دا كىرگىزگەن بولار ەدىم. ويتكەنى ارعىداعى ساقتار, باعزىداعى تۇركىلەرگە بارماي-اق قويايىن, بەرىدەگى قازاق حاندىعىن قۇرعان كەرەي مەن جانىبەك بابالارىمىزدان تارتىپ, كەشەگى قان قاساپ جاساعان قىزىلدار داۋىرىنە دەيىن ءبىزدى ارقاسىنا مىنگىزىپ الىپ كەلگەن, باسقا ەمەس, قامبار اتا تۇقىمى. سوندىقتان مەن جازعان كارتينالاردىڭ دا ورايى «سايگ ۇلىكتەر سەمانتيكاسىمەن» ۇشتاسىپ, ءورىلىپ كورەرمەن الدىنا جەتۋدە.
ادامنىڭ قۋانىشى-شاتتىعىمەن قوسىپ اتتاردىڭ ازابىن دا جازعىم كەلدى, ادام كەيىپتى, ادام وبرازدى قىلىپ. بيىك ءبىر اندەي ەتىپ, ادام مەن جىلقى تاندەمىن جازسام دەيمىن, يساتاي باتىر مەن اقتابان اتتاي تۇتاستىرىپ. قۇلاگەر مەن اقاننىڭ اراسىنداي, قىل وتكىزبەي, كەنەجيرەن مەن جۇماتاي جاقىپباەۆتاي جاقىن ەتىپ. ۋاقىت جەتكىزسە, ءتاڭىر جازسا.
– اتا-انادان قالعان مۇرالارىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ قانىمىزعا سىڭگەن, ونى جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ۇيىڭىزدە اتا-اناڭىزدىڭ قولدارىنان شىققان نەمەسە ارعى اتا-بابالارىڭىزدان بەرى كونەنىڭ كوزىندەي بولىپ كەلە جاتقان قىمبات سانالاتىن ونەر تۋىندىلارى بار ما؟
– ءبىز شاڭىراق كوتەرگەندەگى شەشەمنىڭ تىگىپ بەرگەن ءتور كورپەسى ءالى كۇنگە كوز الدىمىزدا, تورىمىزدە جاتىر. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن, سونداي ءساندى كورپە. ءبىزدىڭ ۇيگە كەلگەن سۋرەتشىلەر سول قۇراق كورپەدەن كوز الا الماي, «ويپىر-اي مىنانداي شەدەۆرگە وتىرۋدىڭ ءوزى وبال عوي» دەپ تۇرعانى. ۇيىمىزدەگى م ۇلىكتىڭ ەڭ باسى, دۇنيەمىزدىڭ قىمباتى سول, انام تىگىپ بەرگەن قۇراق كورپە.
– اتا-انامىزدىڭ ونەرىن ايتقان كەزدە ارعى تامىرىمىز ۇلتتىق ونەرىمىزدەن اينالىپ وتە المايمىز. ۇلتتىق ونەرىمىزدى ۇرپاقتان-ۇرپاققا مۇرا ەتىپ جەتكىزگەن, وعان سەبەپكەر بولعان ۇستا-شەبەرلەر تۋرالى قانشالىقتى بىلەسىز. ناعىز ۇستا-شەبەر دەگەندە كىمدەردى اۋىزعا الامىز؟
– ارىگە بارماي-اق, كەشەگى دۇنيەدەن وتكەن داركەنباي شوقپاروۆتى, ول كىسىنىڭ قيامەت ەڭبەكقورلىعىن ايتار ەدىم. سوسىن بۇگىندە كوز الدىمىزدا جۇرگەن بەرىك ءالىباي, سەرجان باشيروۆ, اسىلماردان قادىرباەۆ, ەستاي داۋباەۆتى, اعايىندى قۇلمانوۆتاردى قوسامىن. اسىرەسە, وسى شەبەرلەردىڭ اراسىنان سەرجان باشيروۆتاي زامانداسىمىزدىڭ ورنى مەن ءۇشىن ەرەكشە. ول – باياعىدان كەلە جاتقان زەرگەرلىك-ۇستالىق ونەردى يگەرىپ, تەرەڭىن زەرتتەپ, قۇپياسىن مەڭگەرىپ قويماي, وسى زامانعا نە كەرەگىن ءبىلىپ قانا قويماي, بولاشاققا نەمەن بارۋدى جاقسى بىلگەن ناعىز شەبەر دەر ەدىم.
حالقىمىزدىڭ زەرگەرلىك ونەرىن سوناۋ بيىكتەن قاراپ, ۇنەمى نازارىمدا ۇستاپ وتىرماعاندىقتان, كوز الدىمداعى شەبەرلەر تۋرالى ءھام سەرجان تۋرالى عانا ايتىپ وتىرمىن. ال ول سياقتى, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە مەن بىلمەيتىن شەبەرلەر مول بولۋى بەك مۇمكىن.
– «اق زەر» كىتابىن جازدىڭىز. سۋرەتشىلەردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان بۇل كىتاپ ءوز وقىرماندارىنا جەتتى مە؟ ونىڭ جالعاسى بولا ما؟
– سۋرەتشىلەر تۋرالى جۋرناليست, جازۋشىلاردىڭ جازعانىن وقىپ ءجۇرمىز. ول كىسىلەر قانشا جاقسى جازسا دا, بۇتىندەي بەرىلىپ جازسا دا ءبارىبىر سىرتتاي جازادى. بەينەلەۋ ونەرىن ىشىنەن سىرتقا قاراي لىقسىتا جازاتىن, ءدامىن, تۇزىن, سىرىن ءتۇسىنىپ, ج ۇلىن تۇتاسىنان وتكەرىپ, ءتۇسىنىپ ەمەس, سەزىنىپ جازعان مۇلدە بولەك. «شىمشىق سويسا دا قاساپشى سويسىن» دەگەن ءسوز بار عوي, مولبەرت پەن پاليترانى اجىراتا بىلمەيتىن ادامداردىڭ سۋرەت ونەرى تۋرالى جازىپ وتىرعاندا قارنىم اشقاندىعىنان اقىرىندا قولىما قالام الىپ جازىپ كەتتىم. بۇل دا ماعان قۇداي تاعالانىڭ بەرگەن تاعى ءبىر مۇمكىندىگى ەكەن.
«اق زەر» كىتابىم وقىرمان كەمىپ كەتكەن مىنا زاماندا كەڭ كوسىلىپ, مول تيراجبەن شىقتى دەپ ايتا المايمىن. بىراق سول از عانا تيراجدىڭ ءوزىن, ءبىر ءوزى – ءبىر توپ ادامدى ەلەستەتەتىن, ءسوزدى-ونەردى تۇسىنەتىن ادامداردىڭ قولدارىندا كەتكەنى مەن ءۇشىن مەرەي. كىتاپتىڭ شىمكەنت قالاسىندا تۇراتىن بەگىمان ىسقاق اتتى قارياداي, اتىراۋداعى اتاقتى يليا جاقانوۆتاي, تۇزدىباستاۋ دەيتىن اۋىلدان سەرىك نۇرلىباەۆ, قاپشاعاي قالاسىنان ۇنەمى حابارلاسىپ تۇراتىن پەرنەگۇل وسپانقىزىنداي كەمەل وقىرماندارىمنىڭ وقىپ شىققانى ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. سونداي-اق تولەن ابدىك, سەرىك اقسۇڭقار ۇلى, ايگۇل كەمەلباي, اسىلزات ارىستانبەك تۇرپاتتى قالام يەلەرىنىڭ, ءمۇسىلىم امزە سياقتى مۋزىكا مامانىنىڭ, اينابەك وسپانوۆ, قايىرباي زاكىروۆ, سەيسەنحان ماحامبەتوۆ, قۇرمانعازى اقاشەۆ, زەينەلحان مۇحامەدجانوۆ, ادىلعالي باياندين سىندى سۋرەتشىلەرىمنىڭ «اق زەردى» ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن قالدىرماي وقىپ شىققانى ماقتانىش.
جالعاسىنا كەلسەك, «قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى الاتىن ورنى قانداي؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ونەرتانۋشىلارمەن اقىلداسا وتىرىپ «اق زەردىڭ» كەلەسى كىتابىن جازسام دەگەن ويىم بار, ءتاڭىر جەتكىزسە.
– شىنىن ايتىڭىزشى, سۋرەت ونەرىنەن وتباسىلىق بيۋدجەتكە ايتارلىقتاي پايدا بار ما, جۇمىستارىڭىز كوپ ساتىلا ما؟ ساتىلسا قىمبات پا, ارزان با؟
– مەن ەس بىلگەلى سۋرەتشى بولسام دەپ ارماندادىم. شۇكىر, اداسپاي سۋرەتشىلىك جولىنا ءتۇستىم. اۋەلى گازەت-جۋرنالدارعا سۋرەتشى بولىپ بارسام, كەيىننەن كىتاپ باسپاسىنا جەتسەم, وسى كۇنگە دەيىن وتباسىمدى, بالا-شاعامدى سۋرەت سالۋعا كەتكەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىمەن اسىراپ كەلەدى ەكەنمىن.
ال ەندى سالىنعان كارتينالاردىڭ باعاسى سالىستىرمالى. دەڭگەيىنە, سيۋجەتىنە, كولەمىنە, سالىنۋ جەتىستىگىنە بايلانىستى ءتۇرلى باعادا وتەدى. وتباسى قورىنان ارتىلعانى تۋعان-تۋىسقا, كومەككە مۇقتاج جاندارعا اقىرىنداپ جەتىپ جاتقان جاعدايى بار. سۋرەتشىلىك ساپارىندا ءجۇرىپ, ءبىر كۇن دە اس-سۋدان, مۇلىكتەن تارىققان كەزىمىز بولعان جوق. قۇدايدىڭ سۋرەتشى ەتىپ جاراتقانىنا مىڭ شۇكىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
جانۇزاق ءمۇساپىر,
قازاقستان جۋرناليستەر جانە سۋرەتشىلەر وداقتارىنىڭ مۇشەسى,
مادەنيەت قايراتكەرى
